इतर

स्मृतिगंध….ट्रेक नंबर १५..…भाग ३……साखरगड

स्मृतीगंध भाग ३ ह्या सुंदर जगाचा काही काळ रहिवासी तू शोधण्या स्वतःला फिरशील सर्वत्र तू भेटेल का कधी तुला तूझ्यातील स्वत्व रे जर नाही उमगले कधी स्वतःचेच महत्त्व रे भटकशील नुसता भेटतील असंख्य लोक रे राहशील रिकामा जर ना उमगली जगण्याची रीत रे विसरून जगाला शोधावा कधी असा एखादा प्रांत जिथे मनालाही मिळावा थोडासा एकांत जर असशील निर्भीड तर नसेल कसली भ्रांत दुःखातही सावरुन स्वतःला करता यावं शांत शिकवायला तुला बघ हा निसर्ग आहे उभा फक्त तुला ऐकता याव्या ह्या झाडाझुडपांच्या सभा ट्रेक नंबर १५ साखरगड २८ नोव्हेंबर २०२१ साखरगड इतिहास आणि प्रवासवर्णन नांदगिरी पासून साधारण ७ किमी पुढे पेठ किन्हईकडे आलो असता आपल्याला दिसतो एक छोटासा,आटोपशीर आणि रुबाबदार गड.... तोच साखरगड. गडावर जाण्यासाठी पायरी मार्ग आणि डांबरी रस्ता असे दोन्ही मार्ग आहेत. भर दुपारी उन्हाची वेळ आणि काही जणांना लवकर घरी जायचे होते म्हणून आम्ही पायरी वरून न जाता डांबरी रस्त्याने सरळ वरती आलो. अतिशय सुंदर असा दरवाजा आणि त्यावरील नक्षीकाम,अलीकडे केलेलं रंगकाम ह्याने गडप्रवेशा आधीच मनाला खूप छान वाटत. गडावर अंबामातेचे खूप सुंदर मंदिर आपल्याला पहायला मिळते.तिथे असणाऱ्या ४ दीपमाळा ह्या अतिशय सुंदर आहेत.त्यातील सर्वात उंच असणारी दीपमाळ इ.स१८५२ मध्ये उभारली असून त्यावर मोराची नक्षी असून दिपमाळेवर वानरांचे शिल्प ही आहे. आत प्रवेश केल्यावर अंबामातेचे दगडात कोरलेलं आणि अलीकडे रंग दिलेलं शिल्प आहे ज्यात तिने औंधासुराचा वध केलेलं दर्शविले आहे.तटबंदीच्या भिंती मध्ये छोट्या छोट्या दिवळी असून त्यात श्रीकृष्ण,विठ्ठल रखुमाई,शिवलिंग अशा वेगवेगळ्या देवदेवतांच्या मूर्ती आहेत.मंदिर तसे छोटे असले तरी एकदम सुंदर आहे. पूर्वाभिमुख असणाऱ्या ह्या मंदिराच्या समोर एक छोटीसी हनुमान मूर्ती असून त्याच्याच बाजूला शिवलिंग पहायला मिळते. हे सारे पाहून आम्हा सर्वांनाच छान वाटलं.आणि एकाच दिवशी ह्या दुसऱ्या गडावर देखील आलो याचे समाधान वाटले.मजा आली ती खर राजनंदिनीच्या करामती पाहून.मोठ्या दिसणाऱ्या दीपमाळेकडे पाहून आणि त्यावर असणारे मोराचे नक्षीकाम पाहून तिने त्यावर चढून बसण्याचा हट्ट केला आणि त्यावर बसून बराच वेळ खेळण्याचा आनंद घेतला. कल्याणगडाची चढाई आणि पुन्हा उतरून ह्या दुसऱ्या गडावर आलो तरी आमच्या सोबतचे लहानगे दिव्यांश आणि राजनंदिनी दोघेही अजिबात थकेलेले न्हवते हेच विशेष. भाग एक मध्ये कोल्हापूरचे शिलाहार राजा भोज दुसरे यांच्या पासून ते पुढे शिवकाळात आपल्या साताऱ्यात घडलेल्या घटना मांडल्या आहेत.पण शिवकाळापुढे आणि छत्रपती संभाजी महाराजांनंतर... छत्रपती राजाराम महाराज यांच्या काळात..... इ.स.१६९० ते १६९९ दरम्यान आपल्या पराक्रमाने किन्हईचे परशुराम त्रिंबक पंतप्रतिनिधी यांनी राजाराम महाराजांकडून सुभालष्कर,समशेरजंग हे खिताब मिळवले होते.त्याच दरम्यान त्यांनी औंध संस्थानाची स्थापना केली.पन्हाळा पुन्हा मिळवून (राजाराम महाराजांच्या काळात) स्वराज्यात आणण्यात परशुराम त्रिंबक पंतप्रतिनिधी यांचे योगदान फार मोठे ठरते. पुढे श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी ( कार्यकाळ इ.स.१८४८ ते १९०१) ह्यांनी साखरगड वर असणारी उंच दीपमाळ इ.स.१८५२ मध्ये उभारली. तसा उल्लेख देखील ह्या दिपमाळेवर आहे. आपल्या साताऱ्यातून अगदी जवळ असणाऱ्या ह्या कल्याणगड आणि साखरगडाला अवश्य भेट द्यावी असं मला वाटतं.चढाईला अगदी सोपे आणि पहायला देखील सुंदर असणाऱ्या ह्या गडांचं पावित्र्य देव देवतांच्या असणाऱ्या मूर्ती आणि मंदिरं ‌हे पहायला येणाऱ्या भाविकांमुळे नक्कीच चांगले राहिले आहे.पण दुर्गभ्रमंतीचे वेड असणाऱ्यांनी देखील नक्कीच इथे यायला हवे. शब्दसारथी निलेश बाबर ९२७१००८८९३

स्मृतीगंध….ट्रेक नंबर १५..….भाग २….…कल्याणगड प्रवासवर्णन

स्मृतीगंध भाग 2 ह्या सुंदर जगाचा काही काळ रहिवासी तू शोधण्या स्वतःला फिरशील सर्वत्र तू भेटेल का कधी तुला तूझ्यातील स्वत्व रे जर नाही उमगले कधी स्वतःचेच महत्त्व रे भटकशील नुसता भेटतील असंख्य लोक रे राहशील रिकामा जर ना उमगली जगण्याची रीत रे विसरून जगाला शोधावा कधी असा एखादा प्रांत जिथे मनालाही मिळावा थोडासा एकांत जर असशील निर्भीड तर नसेल कसली भ्रांत दुःखातही सावरुन स्वतःला करता यावं शांत शिकवायला तुला बघ हा निसर्ग आहे उभा फक्त तुला ऐकता याव्या ह्या झाडाझुडपांच्या सभा ट्रेक नंबर १५ कल्याणगड २८ नोव्हेंबर २०२१ कल्याणगड ,साखरगड प्रवासवर्णन कल्याणगडाला नांदगिरीचा किल्ला देखील म्हणतात....गडाचा इतिहास आपण भाग १ मध्ये पाहिला.आता तो प्रवास आणि आलेले अनुभव ह्या लेखात मी मांडण्याचा प्रयत्न करतोय. सातारा....वाढे फाटा......वडूथ....सातारारोड मार्गे.... नांदगिरी पायथ्याला आलो की दोन मार्ग गडावर जातात......तुम्ही गाडी घेवुनही कच्च्या रस्ता असलेल्या मार्गाने महादरवाजा पर्यंत जावू शकता....पण आम्ही थोडे पुढे जावून असणाऱ्या पायरी....आणि पुढे कच्चा असणाऱ्या रस्त्याने चालत गेलो. आजच्या ट्रेक मध्ये विशेष बाब म्हणजे आमच्या सोबत होती आमचे मित्र श्री योगीराज सरकाळे यांची ६ वर्षाची मुलगी राजनंदिनी आणि माझे मोठे बंधू गुरुनाथ याचा ९ वर्षाचा चिरंजीव दिव्यांश....दोघेही वयाने लहान पण गड चढाई मध्ये आमच्या ही पुढे होते.....योगीराज सरांनी अगदी लहान वयात मुलीमध्ये दुर्गभेटीची निर्माण केलेली ही सवय आणि आवड खूपच कौतुकास्पद वाटली.....त्यांनी सांगितले आजवर तिने १६ गडकिल्ले पाहिले आहेत....आणि मी सहज म्हणालो ६ वर्षात हिने १६ गड पाहिले....पण मी १६ वर्षात ६ गड पाहिले न्हवते......आणि हे खरच आहे.जर लहान वयात अशी आवड निर्माण झाली तर नक्कीच येणारी पिढी ही चांगली घडेल.माझा पुतण्या दिव्यांश देखील गडावरील शिल्प पाहून त्याचं बारीक निरीक्षण करत होता... भले त्या शिल्पातील अर्थ उमगत नसेल....पण त्याकडे कुतूहलाने पाहणे हे देखील उत्तम निरीक्षक होण्याचेच लक्षण न्हवे का....? ह्या दोन छोट्या प्रवाशांसोबत आम्ही सर्वजण गड चढत होतो. कामाचा ताण आणि रोजचे रूटीन जीवन आपण सगळे जगत असतोच.त्या रोजच्या जीवनाला छेद देत फायनान्स क्षेत्रात काम करत असलेले श्री संदीप भोसले सर देखील आज आमच्या सोबत होते.ह्या ट्रेक मध्ये आम्ही १० जण आणि सोबत २ लहान मूलं होती.गड भेटीची खूप आवड असणारे आमचे मित्र अनिल पोगाडे हे देखील आज नव्याने आमच्या सोबत जोडले गेले. हा.... तर सांगत हे होतो की कच्च्या रस्त्याने आम्ही थोडे वरती चालून गेल्यावर.....पाण्याचे एक खांबटाके दिसले....साधारण ६ फूट लांब दिसणाऱ्या ह्या खांबटाक्यात आत प्रवेश केला तर.... उजव्या बाजूस आतपर्यंत साधारण २० फूट खोदले आहे......आत मध्ये चालत शिरताना पाणी जवळजवळ १ फूट वर लागते... ५ ते ६ खांबांवर असलेले हे टाके आत वाकून गेले की आपल्याला ते सारे व्यवस्थित पाहता येते.... टाक्याची उंची साधारण ३ ते ३.५० फूट असेल. ते टाके पाहून वर आल्यावर आपल्याला उत्तराभिमुख महादरवाजा दिसतो......आजही अत्यंत सुस्थितीत असणाऱ्या ह्या दरवाजातून आत गेलो असता.....डावीकडे वळायचे......तिथे अलीकडे बांधलेले शेड दिसते......तिथून थोडे खाली उतरलो की उजव्या बाजूला एक छोटेसे मंदिर लागते....आत मध्ये असणारे शिवलिंग पाहून मनाला शांती मिळते.....आजवर मी आणि माझ्या सोबत असणाऱ्या मित्रांनी ज्या ज्या गडांवर गेलो तिथे शिवलिंगाचे दर्शन घेवून पुढे जाणे हाच क्रम असायचा.....पण आज काही वेगळेच घडले होते....डॉ प्रवीण जाधव सरांचे मित्र.....श्री यतिष गुजर सर आमच्या सोबत होते.....त्यांनी आपल्या बॅग मधून तांब्याचा कलश बाहेर काढला आणि पाण्याची बॉटल त्यात ओतली....मला काही समजणार ह्या आधी त्यांनी मंदिरात प्रवेश केला....आणि शिवलिंगावर पाणी ओतून ते छान धुवून घेतले.....सोबत आणलेली फुले वाहून पूजा केली....एवढ्यावर हा कार्यक्रम थांबला नाही तर त्यांनी सोबत तेल अन् कापूर आणला होता.... दिवा लावून कापूर पेटवला आणि मग आम्ही सर्वांनी शंकराची आरती म्हणली.....गडांना दिलेल्या आजवरच्या भेटीत हा एक विलक्षण अनुभव होता.....तिथून असणाऱ्या पायऱ्या उतरून आम्ही खाली आलो....साधारण ४ फूट उंच असणाऱ्या गुहेच्या तोंडात आम्ही प्रवेश केला.....थोडे वाकून आत चालत गेले असता पुन्हा गुहेची उंची ६ फुटांवर जाते......आणि आत दोन्ही बाजूला छोटी भिंत बांधून घेतल्याने पाणी बाजूला अडले जाते..... पूर्वी ते पाणी पायातच येत असे.....चालत आतमध्ये साधारण १०० फूट आल्यावर उजव्या बाजूस सध्या बांधून घेतलेले एक छोटे जैन मंदिर लागते....त्यातच ९व्या शतकात बनवली गेलेली भगवान पार्श्वनाथ यांची मूर्ती दिसते. तिथून पुढे आलो की डाव्या बाजूस देवी पद्मावतीची एक छोटीसी मूर्ती दिसते ती अलीकडच्या काळातील असेल.... तर काही पावलं चालत पुढे आलो की दर्शन होते दत्त दिगंबराचे....संगमरवरी मूर्ती आणि बाजूची भिंत टाइल्सने बांधून घेतल्यामुळे फार सुरेख दिसते आणि ते पाहून गुहेत एवढ्या आत आल्याचे समाधान मिळते.....तिथेही दिवा लावून आम्ही सर्वांनी दत्ताची आरती म्हणली.....आणि मूर्तीच्या बाजूला आम्हाला दिसला एक शंख......आमच्या सोबत पहिल्यांदाच आलेले... आयुर्वेदात चांगले काम करणारे आमचे मित्र श्री योगीराज सरकाळे सर.... त्यांनी तो शंख नसून ती शंखीनी असल्याचे सांगून ती हातात घेतली...आणि शंखनाद केला......गुहेत असणारी भयाण शांतता आणि त्यात झालेला हा शंखनाद आम्हा सर्वांना खूपच आवडला.....मग श्री यतिश गुजर सर आणि धनुभाऊ यांनी देखील त्या शंखीनीचा नाद उत्तम भरला......कधी न्हवे ते समोर हे घडताना पाहून मला ही मोह आवरला नाही...आणि मी ही प्रयत्न केला.....आणि जाणवले की जरी हे दिसताना सोपे वाटत असले तरी तशी अवघड कला आहे....कारण बराच वेळ प्रयत्न करूनही मला काहीच जमत न्हवते.....मग शेवटी हार मानून तो घुमणारा शंखनाद मनात साठवून आम्ही गुहेतून बाहेर निघालो.....पुढे आल्यावर दिसला तो पूर्वाभिमुख दरवाजा.....आणि बाजूला असणारे दोन बुरुज....खूप सुंदर रचना असणाऱ्या ह्या दरवाजातून आत आल्यावर उजवीकडे वळलो की लागते ते हनुमानाचे मंदिर....आणि वरती असणाऱ्या कळसावर बनवली आहे ती गणपतीची मूर्ती...ती पाहून तसेच उत्तरेकडील टोकाकडे आले असता लागते एक जुने घर..... ते उघडून आत गेल्यावर एक यज्ञकुंड दिसतो......तिथून वर आलो की उत्तरेकडे पाहिले तर काही पवनचक्की दिसतात.... वरून पाहताना त्यांची फिरणारी पाती चांगलीच मोठी दिसतात...कारण फार जवळून ते आपण पाहत असतो.....ते पाहून पुन्हा दक्षिणेकडे चालत यायचं......मग आपल्याला दिसते ती कल्याणस्वामींची समाधी आणि जवळच एक पाण्याचा तलाव ....पाण्याचा उपसा नसल्याने पाणी एकदम शेवाळलेले दिसते.....तिथून पुढे चालत आलो की लागते एक घर.....जिथे सध्या वास्तव्य आहे ते बलदेव महाराज त्यागी स्वामींचे.....त्यांच्या घरासमोर असणाऱ्या व्हरांड्यावर बसून आम्ही सोबत आणलेला नाश्ता खाऊ लागलो....पण सर्वांनी एकमेकांचे आणलेले पदार्थ एकत्र नीट खाता यावेत म्हणून बलदेव महाराजांनी आम्हाला त्यांच्या जवळ असणारी ताटे दिली. ज्यात आम्ही सर्वांनी मिळून मिसळून गप्पा मारत आणलेला खाऊ खाल्ला. त्यांच्या घराच्या मागे असणाऱ्या मोठ्या सभागृहाच्या डाव्या बाजूला एक शीळा आहे त्यावर तलवार शिल्प कोरले आहे.अतिशय सुबक असणारे ते शिल्प आम्ही कॅमेऱ्यात कैद करून पुढे गेलो.....तिथून पुढं आल्यावर लागते ते उंच असे वडाचे झाड आणि त्या बाजूला आहे एक कबर...... कोणा अब्दुल करीम याची ती कबर असल्याचे बोलले जाते.....तिथून पुढे दक्षिणेकडे आल्यावर पाण्याचे एक छोटे टाके लागते.....त्यातील पाणी पिण्यायोग्य नाही.ते पाहून झाल्यावर सुरू होतो परतीचा प्रवास. कल्याणगडावरील बऱ्याच आठवणी आम्ही कॅमेऱ्यात कैद केल्या होत्या.सारे फिरुन वेळ झाली होती दुपारी १२ची मग ठरवले इथून जवळच असणारा साखरगड देखील पाहूनच जावू....आणि मार्गस्थ झालो पेठ किन्हईकडे.....साखरगडाची माहिती आपण तिसऱ्या भागात पाहू. शब्दसारथी निलेश बाबर ९२७१००८८९३

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर १५……भाग १….कल्याणगड अन् सातारा इतिहास

स्मृतीगंध भाग १ ह्या सुंदर जगाचा काही काळ रहिवासी तू शोधण्या स्वतःला फिरशील सर्वत्र तू भेटेल का कधी तुला तूझ्यातील स्वत्व रे जर नाही उमगले कधी स्वतःचेच महत्त्व रे भटकशील नुसता भेटतील असंख्य लोक रे राहशील रिकामा जर ना उमगली जगण्याची रीत रे विसरून जगाला शोधावा कधी असा एखादा प्रांत जिथे मनालाही मिळावा थोडासा एकांत जर असशील निर्भीड तर नसेल कसली भ्रांत दुःखातही सावरुन स्वतःला करता यावं शांत शिकवायला तुला बघ हा निसर्ग आहे उभा फक्त तुला ऐकता याव्या ह्या झाडाझुडपांच्या सभा ट्रेक नंबर १५ कल्याणगड अन् सातारा इतिहास २८ नोव्हेंबर २०२१ सातारा......राजधानी सातारा.....आपला सातारा.....इथून अगदी २५ किमी अंतरावर असणारा किल्ले कल्याणगड आणि तिथून जवळच अगदी ७ किमी अंतरावर असणारा साखरगड... ह्या गडांची रविवारी भेट घडली.सकाळी अगदी लवकर जावं आणि दुपारपर्यंत माघारी यावं असा हा अगदी सोपा ट्रेक.....पण आजवर जाणे झाले न्हवते.त्यात एका मित्राला सहज विचारले अरे कल्याणगड पहायला जाणार आहे....त्यावर तो सहज म्हणाला " य जाऊन भारी हाय... कल्याणगडाव एक लांबडी गुहा हाय त्यात दत्ताची आण पार्श्वनाथाची मूर्ती हाय...बाकी दोन दरवाजे आन समाधी हाय वर ; बाकी काय नाय एवढं बघाय....आन साखरगडाव देवीच दिवुळ हाय.... य बघून लगीच हूयील बघून" आता ह्यात त्याचं काहीच चुकल नाही.....कारण एवढीच माहिती आपल्यापर्यंत आली आहे ना.....मग तो तरी वेगळे काय सांगणार.....आणि वेगळे काही समजले नाही तर आपण तरी तिथे का जाणार ? खरच राजांचा प्रत्यक्ष संबंध आलेल्या गडकोटांची माहिती सगळीकडे आहे ......शिलेदारांनी लढविलेल्या गडांची माहिती देखील बऱ्यापैकी आहे ......मग साहजिकच आपल्या भेटी तिथे होणार.....कारण उत्सुकता तेव्हाच राहते जेव्हा आपल्याला तिथलं काही माहित असतं.... पण खर तर अशी अनोळखी ठिकाणं बऱ्याचदा इतिहासाची नव्यानं ओळख करून देतात.....ज्ञान आणि सुख मिळवण्याच्या हेतूने आपण परिचित ठिकाणी जातो हे योग्यच....पण काही अपिरिचित ठिकाणीही बरच काही सुख दडलेलं असतं हे कल्याणगड पाहून समजलं..... जसा पूर्ण चंद्र एक विलक्षण आनंद देतो तशी चंद्रकोर ही नभाला सुशोभित करतेच की.....कारण तिचं अस्तित्व थोड दिसत असलं तरी नभाचं सौंदर्य कमी झालेलं नसतं. त्यामुळं आज मला ह्या लेखातून सांगावासा वाटतोय तो ह्या दोन्ही गडांबद्दलचा इतिहास.....जो थोडा बहुत मला माहीत आहे.माझ्या वाचनात एक अशी गोष्ट आली की त्यात स्पष्ट लिहिलं आहे.... की गडावर दत्ताची मूर्ती अन् कल्याणस्वामींची समाधी आहे...त्यामुळे इथे पर्यटकांपेक्षा भाविकांची गर्दी जास्त असते.....आणि जसे मी मघाशी म्हणालो तसेच आहे ना.....ज्या प्रकारची माहिती उपलब्ध असेल तसेच घडणार.....आता माहितीच जर फक्त देव अन् समाधीची असेल तर इथे भाविकचं‌ जास्त येणार ना. गडांचा इतिहास फार जुना आहे....शिवकाळात त्याला खूप महत्त्व आहे.....कारण ह्याच गडकोटांनी राजांच्या स्वप्नातलं स्वराज्य उभं करायला मदत केलीय....पण जसं की आपण ऐकलय १० व्या ११ व्या शतकात शिलाहार राजांनी बरेच गड बांधले आहेत.आणि कल्याणगड देखील कोल्हापूरचे शिलाहार राजा भोज दुसरे यांनी इ.स.११७८ ते १२०९ ह्या काळात बांधला असावा. राजा भोज दुसरे यांचे आजोबा राजा गंडरादित्य यांची पत्नी राणी कर्णावती ह्या जैन धर्माचे आचरण करणाऱ्या होत्या. त्यामुळे हिंदू,बौद्ध मंदिरांसोबतच जैन धर्मीयांच्यासाठी देखील मोठ्या प्रमाणात दानधर्म केला जात होता.हीच परंपरा पुढे त्यांचे पुत्र विजयादित्य,अन् आणि नातू... राजा भोज द्वितीय यांनी सुरू ठेवली. इ.स पूर्वी पासून सुरू असणाऱ्या जैन धर्मीयांचे एकूण २४ तीर्थंकार.पहिले तीर्थंकार ऋषभदेव(आदिनाथ) तर २४ वे महावीर आहेत. त्याआधी असणारे २३वे तीर्थकार म्हणजे भगवान पार्श्वनाथ ज्यांचा कार्यकाळ इ.स पूर्व ८७२ ते ७७२ असा आहे. कल्याणगडाच्या गुहेत असणारी मूर्ती ही भगवान पार्श्वनाथांची आहे.याचा अर्थ इ.स.पूर्व काळापासून चालत आलेला हा जैन धर्म आणि त्यांचे धर्म प्रचारक देशभर भ्रमंती करत असताना त्यांनी ठिकठिकाणी गुहा,लेणी बांधली आहेत. इ.स.पूर्वी पासून असणाऱ्या ह्या लेण्यांचा अभ्यास आजही खूप मोठा आणि विचार करायला लावणारा आहे. ही झाली जैन धर्म आणि तिर्थकार भगवान पार्श्वनाथ यांची पार्श्वभूमी.आता आपण जर पुन्हा ११व्या शतकात असणाऱ्या कोल्हापूरचे शिलाहार राजा भोज दुसरे यांच्या बद्दल पाहिले तर साताऱ्यात अजिंक्यतारा,चंदन वंदन,पांडवगड,केंजळगड,सज्जनगड,वैराटगड आणि कल्याणगड हे त्यांनी बांधले आहेत.त्यामुळे साताऱ्याच्या इतिहासात त्यांचा उल्लेख असणे फार गरजेचे आहे. दक्षिण उत्तर पसरलेल्या कल्याणगडावरून पाहिले असता उत्तर टोकावरून चंदन वंदन,वैराटगड,साखरगड दिसतो तर दक्षिण टोकाकडे आल्यावर समोर जरंडेश्वर,आणि लांब दूरवर असणारा अजिंक्यतारा दिसतो.पण प्रत्यक्ष इतिहासात जास्त काही घडामोडी ह्या किल्ल्या बाबतीत दिसत नाहीत.कदाचित चढाईस सोपा असूनही पण जावली खोरे ते कोल्हापूर....विजापुर प्रवासात हा लांबवर असल्याने हा युध्दात दुर्लक्षित राहिलेला असावा. राजा भोज द्वितीय यांचे वाढते साम्राज्य बघून देवगिरीचे राजा सिंघण यांनी युद्ध करून शिलाहार राजवट संपवली. इ.स.१२१२ मध्ये शिलाहार घराणे संपले त्यांनतर इ.स.१३१८ पर्यंत देवगिरीच्या यादवांचे साम्राज्य दिसते.पण इ.स.१३१८ मध्ये मुबारक खिलजीने..... हरपालदेव यांचा पराभव करून यादव साम्राज्य संपवले.पुढे इ.स.१३४७ पर्यंत खिलजीचे असणारे साम्राज्य बहामनी साम्राज्याने संपवले. पुढे इ.स.१५२६ पर्यंत बहामनी साम्राज्य पूर्ण दक्षिण भारतावर चांगले विस्तारले होते.पण अंतर्गत वादातून निर्माण झालेल्या ५ शाह्या.... त्यातील आदिलशहाची कारकीर्द फार मोठी ठरली आणि त्याच्याच काळात सातारा हा इतिहास पटलावर जास्त केंद्रित झालेला दिसतो.कारण दक्षिणेत विजापूर मधून राज्यकारभार चालवताना उत्तरेतून येणारा शत्रू....त्याची चाहूल घेणे,.....त्याच्या सोबत युद्ध करून इथेच थोपवणे आदिलशहाला सोयीचे होते कारण.....जावळीचे खोरे.......आणि पूर्ण सातारा परिसर .....हा घनदाट जंगलांनी वेढलेला असल्याने शत्रूचा बिमोड करणे सोपे जात होते. इ.स.१६५९ मध्ये अफजलखान वध केल्यानंतर दक्षिणेत बरेच गड राजांनी जिंकले त्यात पन्हाळा देखील होता.पण त्यातही कल्याणगडाचा उल्लेख दिसत नाही.पण पुन्हा जेव्हा इ.स. १६७३ मध्ये पन्हाळा नव्याने जिंकला त्या दरम्यान राजांनी कल्याणगड स्वराज्यात सामावून घेतला. खर तर कल्याणगड भेटीत ही सारी माहिती देणे कितपत योग्य आहे नाही माहित.पण हे सारे सांगण्यामागे एकच उद्देश की ११व्या शतकापासून ते १६ वे शतक संपेपर्यंत संपूर्ण भारतात....विशेषतः दक्षिण भारतात बरेच आक्रमण....बऱ्याच लढाया झाल्या.....ह्या सर्वात ही अत्यंत शांत राहिलेला कल्याणगड म्हणजे एक शांततेचे ठिकाणचं म्हणावं लागेल. गडावर पाहिलेली ठिकाणे आपण भाग २ मध्ये पाहू.आणि साखरगडाच्या माहितीसाठी भाग ३ चे लिखाण केले आहे.एकच लेख मोठा झाला की वाचण्यात ही कुचराई होते....आणि उगाच लिखाण देखील रटाळ होवून जाते म्हणून ह्या ट्रेक बद्दल ३ भागात लिखाण आणि व्हिडिओ बनवल्या आहेत.भेटू भाग २ मध्ये शब्दसारथी निलेश बाबर ९२७१००८८९३

स्मृतीगंध……ट्रेक नंबर १४….किल्ले पुरंदर

स्मृतीगंध महाराष्ट्राच्या मातीमध्ये कित्येक जन्मले वीर आजवर रणांगणावर कापले शत्रू,कित्येक वार झेलले छातीवर मनी मस्तकी बाळगला होता एकच विचार बरोबर झुकणार ना ही मान कोणा शत्रूसमोर होतील वार, कटतील माना पण प्राण अर्पण फक्त स्वराज्यावर शिवरायांनी पेरलेल्या ह्या विचारांवर कित्येक उगवले वीर धुरंदर स्वराज्याची वाढू लागली व्याप्ती उत्तरेत ही होवू लागली ख्याती दक्षिणेला ही बसला दणका मराठ्यांना मिळाला राजा खमका सरले पावसाळे,संपले हिवाळे सांगता आली उन्हाळ्याची १४ मे १६५७ उगवला अन् पहिली डरकाळी फुटली छाव्याची मासाहेब बनल्या सावली,सईबाई झाल्या माऊली ऊर भरून आला स्वराज्याच्या सिंहाचा पुरंदर ही धन्य जाहला आवाज ऐकून धाकल्या धन्याचा ट्रेक नंबर १४ किल्ले पुरंदर २१ नोव्हेंबर २०२१ किल्ले पुरंदर.....जिथे जन्मले छत्रपती संभाजी महाराज.....जिथे मोघलांना झुंजवले आणि स्वराज्यासाठी प्राण अर्पण केले मुरारबाजी देशपांडे यांनी...जिथे घडला इतिहास प्रसिद्ध तह....शहाजीराजांना कैद करून शिवाजी राजांवर चाल करून आदिलशहाने धाडला फत्तेखान त्याला जिथे धूळ चारली......जिथे राजांनी वीर नेतोजी पालकरांना त्यांची चोख कामगिरी पाहून सरनौबत म्हणून निवडलं....असा धुरंदरांनी पावन झालेला किल्ले पुरंदर. गडभ्रमंतीच्या आवडीमध्ये बऱ्याच ठिकाणी फिरताना मनात सारखा विचार यायचा एक ना एक दिवस बरेच किल्ले पाहून होतील पण जिथे छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म झाला तो पुरंदर काय पाहता येणार नाही......कारण ही तसचं होतं....हा किल्ला आपल्या सैन्यदलाच्या देखरेखीखाली आहे....तिथे सैन्य प्रशिक्षण दिलं जातं....मग आपल्या सारख्या सामान्य माणसांना कसे जाता येणार ना तिथे......पण मला अभिमान वाटतो आपल्या सैन्यदलाचा.....ज्यांनी ३ नोव्हेंबर पासून सर्वांसाठी गड खुला केला.....आधीच त्यांना भरपूर कामे असताना....लोक भेटीला येणार म्हणजे सारी तपासणी करणं....ठरवलेल्या नियमांनुसार सारे तपासून घेणं......हे अतिरिक्त काम त्यांनी स्वतःवर घेतलं......नियम ही काही जाचक नाहीत बर का.....सोबत ओळखपत्र असावं,१८ वर्षावरील व्यक्तींनी कोविडच्या लसीचे दोन्ही डोस घेतलेले असावेत....मास्क हवे....ड्रोन कॅमेरा सोबत नसावा.... आर्मी ने प्रतिबंध घातलेल्या क्षेत्रात जाण्याचा प्रयत्न करू नये.....बस एवढं ऐकलं की मग सगळ काही आलबेल आहे. आजचा आमचा हा ट्रेक देखील अगदी अविस्मरणीय असा वाटला.....स्वतः डॉ प्रवीण जाधव सर आज सोबत येणार होते.... त्यांच्या मित्र परिवाराने राजगडचे नियोजन केलं होतं .... पण त्यांना नकार कळवून आमच्या सोबत पुरंदर पहायला यायचं असंच त्यांनी ठरवून टाकलं.....ग्रुप मधील बऱ्याच जणांनी वेगवेगळे नियोजन आधीच केल्याने पुरंदर भेटीसाठी जास्त लोक येणार नाहीत हे स्पष्ट दिसत होतं.पण जे येतील त्यांच्या सोबत जायचं असं ठरवून शनिवारी रात्री झोपी जाणार तेवढ्यात रात्री १२ वाजता फोन वाजला आणि मित्र गणेश सुभनावळ म्हणाला "मी पण येणार उद्या"....मग काय झालच कामं....५ जण येणार म्हणून सचिन शिंदे सरांची एकच फोर व्हीलर होती त्यातून जायचं ठरलं होतं....कारण अजुन पावसाळा संपला नाही ना....मग टू व्हीलरवर कसे जाणार ...ह्या निसर्गाचं चक्रचं जणू उलटं फिरतयं.....सोबत असणारे साहित्य भिजेल म्हणून हा सारा फोर व्हीलरचा घाट घातला होता.पण आता गणा येणार.... मग त्याला जोशी विहिरी जवळ यायला सांगितले.तिथे रायगड इन हॉटेल वर नाश्ता करून बंधू गुरुनाथ बाबर(भाऊ),डॉ प्रवीण जाधव सर,सचिन शिंदे सर,धनंजय कणसे(धनुभाऊ) ही एक टीम फोर व्हीलर मधून आणि मी अन् गणा टू व्हीलर वरून अशा दोन टीम झाल्या.....बोलत बोलत....भिजत भिजत......खंबाटकी बोगदा......खंडाळा....शिरवळ....करत नारायणपूर गाठलं.....आणि पुढे सुरू झाला पुरंदर घाट प्रवास......गडावर जाणारा रस्ता हा आर्मीच्या ट्रेनिंग सेंटर गेट...आणि मग आत घेवून जाणारा असल्याने अगदी उत्तम आहे.....गेट वर व्यवस्थित माहिती पुरवल्यानंतर आम्ही आत आलो.....आर्मीचे जवान अगदी व्यवस्थित सर्व सूचना देत होते......आम्ही ६ जण आत आलो......ते सर्वप्रथम एक तळे दिसले....पहिल्यांदा वाटले हेच की काय पद्मावती तळे....पण ते नाही.....नंतर आपल्याला दिसते एक छोटेसे दत्तमंदिर...पुन्हा शिवमंदिर.....आणि मग लागते एक चर्च......सुंदर रचना असणाऱ्या ह्या चर्च मध्ये काही क्षणचित्रे टिपली की आपण पोहोचतो ते बिनी दरवाजा जवळ....नारायणपूर मधून चालत वर आल्यावर ह्याच दरवाजाने आत प्रवेशाचा मार्ग आहे...पण सध्या तो बाहेरून बंद केला आहे......अगदी मजबूत बांधकाम....पहारेकऱ्यांच्या देवड्या....कमानी जवळ भिंतीतच श्री गणेशाची छान मूर्ती...आणि पायऱ्यांवरून कमानी वर जायला रस्ता.....वरती अगदी २० फूट लांब आणि १० फूट रुंद जागा आहे.....तिथून खाली आलात की सरळ थोडे पुढं आले मी एक चर्च लागते....आणि त्या चर्चच्या समोर म्हणजे पश्चिमेच्या बाजूस आर्मिने सिमेंटचा वापर करून जमिनीवर भारताचा नकाशा बनवला आहे.....तसेच पुढे आल्यावर एक भला मोठा पुतळा दिसतो.....हो..... त्या उंच पुतळ्याकडे मान करून पाहिले की दिसतो एक करारी चेहरा.....दोन्ही हातात तलवार....आणि निधड्या छातीने शत्रूला "आरं..... ए अंगावर नाय तुझं तुकडं केलं तर नावाचा मुरारबाजी देशपांडा नाय......म्या राजांचा सरदार हाय.... तुझा कौल घेतो काय...."म्हणत दिलेरखानावर चालून जाणारा हाच तो पराक्रमी योद्धा.....सरदार मुरारबाजी देशपांडे यांचे ते रूप पाहून आणि कार्य आठवून आपण नतमस्तक होतो. " देऊन आपल्या प्राणांची आहुती, झाले अमर हे वीर मावळे किती, भाग्य आमचे...पाहतो आज हे स्वराज्य अन् लावतो कपाळी आपल्या पदस्पर्शाची माती " मुरारबाजींचा पुतळा आणि त्याला लागून असणारे त्यांचे समाधी मंदिर पाहून आम्ही पुढे चालत आलो.....आणि दिसले गडावरील पुरंदरेश्वर मंदिर......थोडेफार हेमाडपंथी स्वरूपाचे असणारे हे जुने मंदिर अलीकडे पुन्हा जीर्णोध्दार झालेले दिसते....तिथे असणाऱ्या शिवलिंगाचे दर्शन घेतले....त्यामागे आहे छोटी....साधारण १ फूट उंचीची इंद्रदेवाची मूर्ती आहे....तिथून बाहेर आलो की मंदिराच्या मागे पेशव्यांनी बांधलेले छोटेसे रामेश्वर मंदिर दिसते....तिथून बाहेर आलात की हनुमानाचे एक छोटेसे मंदिर आहे....पुरंदरेश्वर,रामेश्वर अन् हनुमानाचे दर्शन घेतले की पुढे सरळ चालत जायचं....मग एक ब्रिटिशकालीन यंत्र दिसतं.....ते पाहून आम्ही वेगळेच तर्कवितर्क लावत होतो....छपाईचे यंत्र असेल,लोखंड वाकवण्यासाठी वापरले जाणारे यंत्र असेल असे वेगळे अर्थ लावून झाले....आणि शेवटी कंटाळून आर्मीच्या जवानाला विचारले तेव्हा समजले की ते विहिरीतून पाणी काढण्यासाठी वापरले जात होते...जवळच एक विहीर आणि पेशवेकालीन पडका वाडा दिसतो....आता तिथे आल्यावर दोन रस्ते आहेत....एक सरळ पुढे...पद्मावती तलाव...आणि छत्रपती संभाजी महाराज वंदन स्थळाकडे जातो....तर एक रस्ता वरती गडाकडे जातो. पहिल्यांदा आम्ही गडाच्या दिशेने वरती आलो....सगळीकडे सिमेंटचे असणारे रोड सोडून आता प्रवास सुरू होतो छोटया कच्च्या चिंचोळी वाटेतून.....थोडे वरती आल्यावर ब्रिटिश काळात बांधलेली दोन पाण्याची टाके आणि एक पडकी भिंत दिसते....आणि तिथून ५ मिनिट वर चालत आलात की दिसतो दिल्ली दरवाजा... होय दिल्ली दरवाजा....उत्तरेकडे तोंड करून असणारा हा दरवाजा.....बाजूच्या भिंतीत कोरलेली हनुमानाची मूर्ती....पाहून मनात एक विचार आला आणि काही वेळ दरवाजाकडे पाठ करून मी पण उत्तरेकडे पाहू लागलो. आणि डोळे बंद करून गडाचा भूगोल डोळ्यासमोर आणला.....पूर्व पश्चिम बेलाग पसरलेला पुरंदर....गडाच्या पूर्व सोंडेवर वज्रगड....असा हा किल्ला जणू आपले हात पूर्व पश्चिमेला पसरून छाती ठोकून उत्तरेला सांगतोय...."या मुघलांनो या....मी उभा आहे छातीवर वार झेलायला....माझ्या कुशीत बसलेली ही माझी सह्याद्रीची पिल्ले....माझ्या राजाचे मावळे.....भले संख्येने कमी असतील....पण तुमची लाखाची फौज कापून काढतील..... लढायला अन् हसत हसत मरायला न घाबरणारी ही पिल्ले आहेत माझी....आणि मी अजस्त्र उभा आहे छातीवर तुमच्या तोफांचे वार झेलायला....बघु या समोर कोण अडवतो माझ्या राजाला....मी ठाम उभा आहे.....दक्षिणेतला शत्रू....आदिलशहा.....पाठीवर वार करतोय....माझ्या राजाच्या स्वराज्याची ही.... माझी लेकर कधीच भारी पडली हायत त्याला....म्हणूनच तर तू पण घाबरला हायस औरंग्या आणि तुला भीती आहे तूझ्या दिल्लीच्या तख्ताची.....कारण माझा राजा कधीच काळजात घुसला आहे तूझ्या.....भीतीनं हैराण आहेस तू.....समजत नाही तुला काय करावं.... एवढुस वाटणारं जहागिराचं पोर......आता स्वराज्य उभारायला निघालयं.....जिंकली त्यानं जावळी.... फाडलं त्यानं अफजलखानाला....जेरीस आणलं त्यानं सिद्दी जौहराला.... जिंकला पन्हाळा अन् जणू कापल नाक त्या आदिलशहाचं....बंद केलं त्याचं दार इकडे माझ्याकड यायचं..... आर् वेड केलं त्यानं पुऱ्या आदिलशाहीला.....आता तू ही वेडा झालास अन् घाबरून पाठवलस मिर्झाराजाला...." खरच राजांचा पराक्रम.....दिल्लीच्या तख्ताला भिडला......म्हणून तर मिर्झाराजा जयसिंगाचा वेढा पुरंदराला पडला. दिल्ली दरवाजा पाहून वरती आल्यावर सुरक्षेच्या दृष्टीने पत्र्याची भिंत उभी केली आहे.... त्यापलीकडे खोल दरी आहे.....एक खोल दरी...एक कडा...तोच तो खंदकडा....तिथून पुढे आल्यावर आणखी एक पूर्वाभिमुख दरवाजा लागतो....अन् तिथून आत आल्यावर पुन्हा एक उत्तराभिमुख दरवाजा.....असे एकूण ३ दरवाजे पार केले की आत आपण गडावर येतो.....गडाची उत्तर रांग....अनेक बुरुजांनी भक्कम केली आहे.....तर आत पडका वाडा....पुढे पिण्याच्या पाण्याची विहीर......वरती जाताना विहिरीच्या उजव्या बाजूस मोठे पाण्याचे टाके लागते....आणि त्याच्या पलीकडे देखील अजुन एक भलेमोठे टाके आहे.... ज्यात उतरायला पायऱ्या देखील आहेत.त्या पाहून पुन्हा मुख्य कच्च्या रस्त्यावर आलो की सरळ पुढे चालत यायचं.....थोडासा धोकादायक वाटेल असा छोटा रस्ता आहे...आणि त्याच्या डाव्या बाजूला छोटे पाण्याचे टाके आहे....जर पाय घसरला तर त्यात पडू शकतो....ज्यांना भीती वाटते त्यांनी टाक्याच्या अलिकडून एक रस्ता थोडा खाली जातो त्या मार्गाने चालत पुन्हा वरती यावे.....ते पाण्याचे टाके पार केले की पुन्हा आणखी एक टाके लागते....ते पाहून आम्ही चालत पुढे आलो.....आणि मग दिसला एक सुरेख पायऱ्यांचा रस्ता.....अगदी कोरीव आणि साचेबद्ध हे दगडी बांधकाम पहात चालत आम्ही पायरी मार्गाने वरती आलो.....आणि दर्शन झाले घुमटात असणाऱ्या नंदीचे अन् समोर असणाऱ्या त्रिशुळाचे.....पायातील बूट बाजूला ठेवून प्रवेश केला.... तो त्या गडावरील सर्वोच्च स्थानावर असणाऱ्या केदारेश्वर मंदिरात...... शिवलिंगासमोर नतमस्तक होवून क्षणभर आठवला तो इतिहास......विचारांची शृंखला तशीच मनात सुरू ठेवत.... सर्वांशी गप्पा मारत सुरू झाला परतीचा प्रवास....चालत खाली आलो....आणि जिथून दोन वाटा फुटतात.....एक गडावर जाण्यासाठी....आणि एक सरळ छत्रपती संभाजी महाराज वंदन स्थळाकडे.....तिकडे जाताना पहिल्यांदा लागते छोटीशी बाग ज्यात छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पुतळा आहे.....तिथून पुढे आल्यावर आहे.....पद्मावती तलाव.....आणि मग आहे ते छत्रपती संभाजी महाराज वंदनस्थळ.....आपल्या आर्मीने अलीकडेच फेब्रुवारी २०२१ मध्ये त्याचे नितनीकरण केले आहे.....आत मध्ये गडांचे सुंदर चित्र.....तलवारीची माहिती.....संभाजी महाराजांचा जीवनक्रम दाखवणारी चित्र.....स्वराज्याच्या कामी आलेल्या प्रत्येक सरदाराचे नाव असणारा फलक.....हे सारे पाहून आपण बाहेर आलात.....की पुन्हा होतो परतीचा प्रवास..... गडावरील बरीच ठिकाणे सुरक्षेच्या दृष्टीने फिरण्यास बंद केली असली तरी जेवढे आपण पाहतो त्यातही जीवनाचे सर्वात मोठे सुख मिळाले असे वाटल्याशिवाय राहणार नाही. गडाचा इतिहास सर्वश्रुत आहे त्यामुळे त्यावर जास्त बोलणे योग्य ठरणार नाही.पण सध्या आर्मीने परवानगी दिलीच आहे तर नक्की सर्वांनी भेट द्यावी....कारण आपले वर्तन हे कायम घातक ठरवून जगत असलेला मनुष्य नक्कीच तिथे काही भलते साहस करण्याच्या इराद्याने वागायचा आणि पुन्हा गड आपल्या सामान्यांना बंद व्हायचा असे नको. कारण समोरच एक घटना अशी झाली की जीवनात पहिल्यांदा असे घडले की छत्रपती शिवाजी महाराज की....असा आवाज कानी आल्यावर जय म्हणू वाटले नाही....तर ते म्हणणाराचा राग आला.....काय चुकले असेल माझे बोलणे तर क्षमा असावी....पण घडलेला प्रकार आपल्या सोबत सांगू वाटतोय.... गड पाहण्याची वेळ सकाळी १० ते ४ केली आहे....आम्ही ३.३० वाजता खाली उतरलो त्यावेळी मुलांचा एक ग्रुप तिथे आला होता.....वेळ खूप झाला असल्याने जवान समजावून सांगत होते की ४ वाजता बाहेर निघावं लागेल.....त्या सूचना ऐकताना मुलं कुचेष्टेने हसत होती.... गप बस कळतय आम्हाला...असे एकमेकांत कुजबुजत होती...काहीजण किंचाळत होती...आणि त्या जवानाने त्याचे तोंड बंद करून सूचना सांगणं बंद करावं या उद्देशाने त्याच्याकडे बघत जोरात छत्रपती शिवाजी महाराज की....हा घोष देत नाचत होती......काश्मीर मध्ये दगडांचा मार खावून देखील आपल्या माणसांवर नजर रागाने वर देखील न करणारे....अनुशासन,मर्यादा,शांतता ह्याचा पूर्ण अभ्यास असणारे जवान शांत बसले खरं....पण हाच का त्यांच्या बद्दलचा अभिमान.... हाच का त्यांचा आदर.....ह्याचा विचार प्रत्येकाने करायला हवा.....आपल्याच अनुशासित माणसांनी....आपल्यासाठी खुला केलेला हा मार्ग.....केलेल्या सुविधा.....आपल्याच लोकांनी जपायच्या की असे वेडे चाळे करुन आपल्याच लोकांची गैरसोय करायची हे आपल्यालाच ठरवायचे आहे. शब्दसारथी निलेश बाबर ९२७१००८८९३

स्मृतिगंध…..ट्रेक नंबर १३…..जंगली जयगड

स्मृतीगंध उंच पुऱ्या वृक्षांचा काय तो अजब थाट गर्द घण्या जंगलात उभे ते ठेवून कणा ताठ हरवून स्वतःला ह्या गर्द झाडीत विसरावी नेहमीची ती पाऊलवाट जीवनातही मग येईल सुखाची खरी सोन पहाट ट्रेक नंबर १३ जंगली जयगड १४ नोव्हेंबर २०२१ जंगली जयगड.....नाव थोड वेगळं वाटलं ना......मलाही.....जेव्हा हे ऐकलं तेव्हा एक कुतूहल मनात जाग झालं...... की जयगड नाव ठीक आहे पुढे जंगली शब्द कशाला...? का असे नाव असेल...? पण लगेच कानावर बातमी आली "तिथे जाता येत नाही वनविभागाची परवानगी लागते"....हे ऐकलं आणि गडाचा थोडा अंदाज आला....ज्याअर्थी हा भाग राखीव आहे त्याअर्थी नक्कीच तिथे निसर्गाच्या सुंदर छटा पहायला मिळतील.....असा मनोमन कयास लावत गडाची काही माहिती नेटवर मिळतेय का हे पहात.... काही लेख, व्हिडिओ पाहण्यात आल्या.पण म्हणावे असे जास्त काही कोणाचे लिखाण किंवा काही संदर्भ सापडत न्हवते.श्री भगवान चिले सरांनी वर्णन केलेला जंगली जयगड आणि माझ्या सारख्या काही भटक्यांनी बनवलेले व्हिडिओ पाहून देखील जास्त काही हाती येत न्हवते.मग ठरवले हे सुख वाचून नाही तर समोर पाहूनच चांगले अनुभवता येईल. काही दिवसापासून ह्या भटकंतीच्या वेडात माझ्यासोबत सामील होणारे खूप जण आता भेटत आहेत.....मागे म्हणालो ही होतो जशी तुमची आवड असेल तसे सोबती ही आपोआप तुम्हाला मिळत जातात....पांडवगड भेटीत श्री स्वप्नील चव्हाण सर हे इतिहास अभ्यासक भेटले तर त्याच भेटीत धनंजय कणसे (धनु भाऊ) हा दुर्गवेडा......त्यानेच तर ह्या जंगली जयगड चे मनात भरवले.....त्याने ठिणगी टाकली खरी पण मनात गड भेटीचा वणवा चांगलाच पेटला होता..... मग तिथे पूर्वी गाईड म्हणून काम केलेले श्री दिनेश यादव यांचा नंबर मिळवला त्यांना कॉल करून माहिती घेतली पण अजुन परवानगी देणे सुरू केले नाही....झाले की कळवतो असे ते बोलले.त्यांनीही चांगली मदत केली.सध्या कामानिमित्त मुंबई मध्ये असल्याने त्यांनी सध्या जंगली जयगड भागात फिरण्यास मदत करतील अश्या श्री महेश शेलार सरांचा नंबर दिला.....संपर्क सुरू होताच पण नेमके धनु भाऊ ने संपर्क करून परवानगी ची सोय केली होती.... आता गडाची भेट घडणार हे निश्चित झाले होते.मग सुरुवात झाली ती कोण कोण येणार ह्याचे नियोजन करण्याची.....आणि मी वैद्यकीय प्रतिनिधी असताना पासून ओळख असणारा मित्र विक्रम घाडगे भेटला.मग आता नेहमीच्या ग्रुप मध्ये अजुन काही जण वाढणार होते त्यानुसार विक्रम घाडगे,संदीप पवार,विनय दिघे,विनोद मतकर,सचिन शिंदे सर हे येवून मिळाले.तर राजू ढाणे सरांनी मोठ्या मोठ्या मुक्कामी कॅम्प मध्ये जे विविध प्रकारचे उपक्रम घेतले जातात त्यात रायफल शूटिंग चे ट्रेनिंग देणारे श्री अनिल घाडगे सर यांना आणले. धनू भाऊ ने आपले मित्र साजेश कणसे आणि प्रशांत कणसे ह्यांची भेट घडवून आणली.आणि बाकी मग आम्ही नेहमीचे होतोच.....पण कमी होती ती ट्रेकिंग ची छान आवड असणारे शिंगाडे सर,गणेश सुभनावळ,दिनेश जाधव सर आणि बंधू गुरुनाथ (भाऊ) ची. मनाने आणि बोलण्याने एकदम निखळ असणारे धनंजय पाटील सर आज सोबती होतेच... की ज्यांच्या असण्याने वातावरण एकदम हसरे आणि मजेशीर राहत असते.असे एकूण १३ जण ह्या जंगली जयगड कडे जायला सकाळी ६ वाजता साताऱ्यातून निघालो. सातारा......उंब्रज....पाटण.... कोयनानगर असा प्रवास करत पुढे गाठले ते आमचे तिथे असणारे गाईड श्री योगेश देसाई(नामदेव) याचे गाव मानाईनगर.पंचविशीच्या ह्या तरुणाला भेटून छान वाटलं कारण भटकंतीची आवड त्याच्यातही मनापासून भरलेली आहे हे त्याच्या देहबोली आणि बोलण्यातून स्पष्ट दिसत होते. त्याला मानाईनगर मधून घेवून आम्ही गेलो ते पुढे नवजा धबधब्याच्या जवळ......मी तर तिथे पहिल्यांदाच गेलो होतो पण सोबत असणारे सहकारी धबधबा पहायला याआधी ही येवून गेले होते.....तिथे जावून जे दृश्य पाहिले यावर हेच शब्द कानावर येत होते की "काय झालंय राव...हे नवजा हाय वळखून पण यिना.... लय बदल झालाय.....कायच कळत नाय ....आपण हिथ यिवून गेलुय वाटणा अजिबात" मी फक्त ऐकत होतो कारण माझी ही पहिलीच वेळ होती पण सभोवती पाहताना स्पष्ट दिसत होते निसर्गाने केलेलं नुकसान....आइस्क्रीमच्या कप मधून चमच्याने जसा घास बाजूला करतो ना अगदी तसाच ह्या सह्याद्रीचा पडलेला तुकडा....वाहून खाली आलेली माती....भले मोठे दगड... हिरवा शालू नेसलेल्या ह्या नवजाचा... फाटलेला हा पदर पाहून मनात एक विचार आला.... साध्या मुंगीला डीवचले तर प्रतिकार करून ती देखील चावा घेते....मग इथे तर आपण ह्या निसर्गाला सगळ्या बाजूने नुसते टोचत आहोत....मग तो तरी का गप्प बसेल.....हो ना.....? ते काही असेल नाही माहित....पण जेव्हा आमचा गाईड नामदेव..."आम्ही त्याला नामाच म्हणत होतो".... नामा म्हणाला "यंदा पहिल्यांदा झालय आसं नायतर एवढं नाय कधी तुटलं......अहो इथ एक चौकी हुती आणि बारकी दुकान सगळी गायब हायत..... म्हंजे त्यांचा साधा पत्रा पण अजुन भेटला नाय...का म्हायते का....ह्यो सगळा ढिगारा दिसतोय ना ह्याच्या खाली आसल सगळं" मी फक्त ऐकत होतो आणि नजर फिरवत होतो त्या मातीच्या ढिगाऱ्यावर...वाहणाऱ्या धबधब्यावर.....हिरव्या शालूने नटलेल्या उंच डोंगर रांगांवर....आणि फाटलेल्या शालुच्या त्या पदरावर....मनात हाच विचार येत होता.....निसर्ग पर्यटन हे योग्य आहे कारण सिमेंटच्या जंगलात रोज फिरत असताना हरवून गेलेली मनाची शांतता ही पुन्हा मिळते ती ह्याच निसर्गाच्या कुशीत....पण पर्यटनाच्या नावाखाली सगळीकडे होत असलेली निसर्गाची हानी.....उभे राहत असलेल्या इमारती....खरंच गरजेच्या आहेत का.....? जर निसर्गात राहायचं आहे....तो सुंदर अनुभव घ्यायचा आहे तर का मागणी होत असते आपली... की मला राहायला एसी रूम हवी...ह्याला जबाबदार फक्त व्यावसायिक म्हणावे.....? की अशी मागणी करणारे आपल्या सारखे निसर्ग प्रेमी...? आणि खरच असे छान निसर्गात फिरायला येवून अगदी घरच्या सारखे राहायला मिळावे ही अपेक्षा करणारे आपण नक्की निसर्गप्रेमी.....की निसर्गद्रोही....? जर फिरणाऱ्याने मागणीच उच्च केली तर व्यावसायिक ती पूर्ण करणार....हा भाग आलाच व्यवसायाचा....पण जर आपण भटक्यांनी मागण्याच कमी केल्या...तर जेमतेम सुविधा वापरून देखील फिरण्याचा आनंद लुटू शकतो ना......? मला ह्यात कोणाची कमी दाखवून नाही द्यायची....फक्त मत हेच की आपण हे सारं जपायला पाहिजे......मत व्यक्त करून.....किंवा नुसते होकार देवून सगळे होणार नसते....तर तसा प्रयत्न करत गेलो तर नक्कीच हे साध्य होईल असं मला वाटतं. आखलेलं‌ नियोजन....सुरू झालेला प्रवास....सोबत आलेले प्रवासी.....मनाला वाटत असलेली मतं....हे सारं व्यक्त करून झालं एकदाचं......आता सुरू करू तो जंगली जयगड प्रवास....आधुनिक बदल.....अन् इतिहास.... नवजा जवळ असणाऱ्या अधिकाऱ्यांकडून प्रती व्यक्ती रू.३०/- शुल्क देवून आम्ही जवळ असणाऱ्या चेक पोस्ट वर पोहोचलो.....तिथे चेकिंग झाल्यानंतर आम्हाला आत जायला परवानगी मिळाली...गाडी अगदी गडाच्या पायथ्याशी लावून आम्ही सगळे आपापल्या गाडीतून उतरून एकत्र जमलो....आणि नामा काय सांगतो त्या सूचना ऐकू लागलो......"जंगलात लय वेगळे पक्षी ... अस्वल....डुक्कर.....गवे..... बिबट्या....साप हायित....सगळे टोळीने चला आणि शांत चाला...."मी मध्येच म्हणलो आपण शांत आवाज न करता गेलो तर भेटेल का काय बघायला.....? नामा लगेच म्हणाला..." मिळलं की पण शांत चालायचं....दंगा नाय करायचा... नायतर पळून जात्याल जनावरं" मग काय सगळेच एकमेकांना म्हणायला लागलो ए बोलू नका ,बोलू नका....आणि बोलू नकाचा हा दंगा आरामात ती शांतता भंग करत होता.....मनात हसू येत होते पण न बोलता राहवत ही न्हवते......चालत चालत आत आलो आणि ऊंचच्या उंच झाडे पाहू लागलो.....घनदाट जंगल....ही उंच झाडे....हे सगळे पाहून मनाने आपोआप निर्णय बदलला.....नको बाबा काय दिसायला समोर... आल एखादं जनावर तर काय करणार....??? अशा चर्चा होवू लागल्या....आणि तेव्हाच लक्षात आलं की..... का हे नाव जंगली जयगड आहे....अशा भयाण घनदाट जंगलात काय हिमंत आहे त्या जनावरापासून पळून जायची....नाही....अजिबातच नाही..... खर तर त्या जंगलात आम्हाला कोणते जनावर आडवे येणार न्हवते तर आम्हीच त्यांना आडवे गेलो होतो..... कुतुहुल का असेना पण त्या उत्सुकतेने त्यांचा अधिवास आम्ही भंग करत होतो......त्यांच्या घरात आम्ही गेलो होतो......कारण फक्त एकच मुक्त हिंडण्याची आवड..... बस एवढच काय ते उत्तर..... बाकी आम्ही कोणी साधू न्हवतो की शांत ध्यान करायला एकांत शोधावा....आम्ही फक्त तिथे अनुभवत होतो ते निरव शांतता....आणि एरवी तोऱ्यात मोठे बनून फिरणाऱ्या आम्हाला आम्ही फक्त कस्पटासमानच आहोत याची जाणीव चांगलीच झाली होती. काही पडलेली झाडे.....काही उंच झाडे....पहात आम्ही ती दृश्ये कॅमेऱ्यात साठवत पोहोचलो ते घोडेतळा जवळ.......ब्रिटिश काळात इंग्रज लोक तिथे आपली घोडी बांधत आणि वर चालत गडावर येत असत...म्हणून ह्या पाणवठ्याला घोडेतळ म्हणतात......तिथेच बाजूला एक चौथरा बांधला आहे...तिथून चालत पुढे आलो......आणि मग लागतो तो एक छोटासा टेहेळणी बुरुज.....त्यालाच ढालकाठी बुरुज म्हणतात.....त्यावरून कुंभार्ली घाट दिसून येतो......तिथून पुढे चालत आल्यावर लोखंडी पाईपने बांधलेला संरक्षक कठडा दिसतो....तो पार करून पुढे आलो की डाव्या बाजूला लांबवर काही तरी बांधलेले आहे हे दिसते....मग नामाला विचारले हे काय.....तेव्हा समजले ते ठिकाण म्हणजे पोफळी.... की जिथे कोयना विद्युत प्रकल्पाची पहिल्या आणि दुसऱ्या टप्प्याची वीजनिर्मिती होते.....आणि जवळच आहे ती सर्जवेल...... सर्जवेल म्हणजे काय असा प्रश्न पडला असेल ना....? मलाही माहीत नव्हतं....पण नामाने सगळे सांगितले .....जेव्हा पाणी मोठ्या फोर्स ने बोगद्यातून येते तेव्हा समजा पाण्याला काही अडथळा आला किंवा हवेचा दाब वाढला तर पाणी तसेच मागे येताना बरेच नुकसान होवू शकते मग अशा सर्जवेल म्हणजे मोठ्या विहिरी आहेत ह्यातून ते पाणी असेल किंवा हवा हे बाहेर येते. दूरवर असणारी सर्जवेल आणि पहिला दुसरा टप्पा हे लांबून पाहिले पण त्याच्या अलीकडे म्हणजे जयगडच्या डाव्या बाजूच्या पायथ्याला जमिनीवर काहीतरी पांढरे ठिपके.....जाळी.... तारा दिसत होत्या.....त्याबद्दल माहिती घेतल्यावर समजले ते आहेत स्विचयार्ड......जवळ जवळ ७ ते ८ एकर मध्ये पसरलेल्या त्या विद्युततारांबद्दल नंतर काही माहिती वाचली तेव्हा समजले ह्या विद्युततारांमध्ये जवळपास १८ मीटर अंतर ठेवले जाते कारण त्या जवळ येवून कोणता धोका निर्माण होवू नये.त्यामुळे पूर्ण संच चालवताना बरीच जमीन ह्यासाठी लागते....समुद्र सपाटीपासून कोयना धरणाची उंची आहे ५७९ मीटर आणि पोफळी हे ठिकाण आहे ५०० फूट खाली.... ह्याच उताराचा फायदा घेत कोयनेचे पाणी ४५° मध्ये वळवून मोठ्या बोगद्याच्या मदतीने पोफळीकडे आणले आहे....हा बोगदा एवढा मोठा आहे की त्यात समजा ट्रक उभा केला तर तो देखील खेळण्यातला आहे असे वाटेल......एवढ्या मोठ्या बोगद्यातून पाणी जोरात साधारण १४.५ ते २० टन वजनाच्या टर्बाइन्सवर फेकले जाते...ह्या पूर्ण युनिट चे वजन साधारण २०० टन असेल.१४.५ ते २० टनाच्या ह्या टर्बाइन्सवर पडणाऱ्या त्या पाण्याने ते एक सेकंदात जवळपास ३०० वेळा फिरते यावरून त्या पाण्याचा वेग काय असेल याचा अंदाज बघा..... पहिल्या टप्प्यात २८० मेगावॅट तर दुसऱ्या टप्प्यात ३२० मेगावॅट वीजनिर्मिती होते.वीजनिर्मिती करून झाल्यावर पुन्हा हे पाणी मोठ्या बोगद्याने बाहेर काढून वशिष्ठी नदी पात्रात सोडून गडाच्या उजव्या बाजूला वळवले आहे....तिथे कोळकेवाडी जवळ एक धरण बांधून पाणी अडवले आहे.त्या पाण्यावर तिसऱ्या आणि चौथ्या टप्प्याची वीजनिर्मिती होते. तिसऱ्या टप्प्यात ३२० मेगावॅट तर चौथ्या टप्प्यात सर्वाधिक १००० मेगावॅट वीजनिर्मिती होते. तसे गडावर असताना ही सारी कोयनेची माहिती देणे कितपत योग्य आहे माहित नाही.पण गड माथ्यावर जावून उजव्या बाजूला दिसणारी सर्जवेल डावीकडे दिसणारे कोळकेवाडी धरण.....शेवटच्या टोकावरून तिसऱ्या टप्प्याची दिसणारी सर्जवेल....बोगदे.....रस्ते.......हे पाहून एकाच नजरेत पूर्ण कोयना विद्युत प्रकल्प साठवण्याचा अनुभव फक्त जंगली जयगड वरूनच येवू शकतो हे जाणवते..... ते पाहून पुढे चालत आलो की दगडाची उंच कपार दिसते.....त्याला स्थानिक लोक दीपमाळ म्हणतात.....तिथे काही फोटो काढून पुढे चालत येताना रस्ता खूप अरुंद आहे.एका बाजूला कपारीचा भाग मध्ये थोडा रस्ता आणि दुसऱ्या बाजूला खोल दरी हे पहात हळूहळु पुढे चालत यावे लागते.....तिथे आल्यावर लागते ते मूळ ठाणाई देवीचे मंदिर.....अगदी छोटेसे असे ते मंदिर....बाजूला दगडी दीपमाळ आणि दगडी भांडी....तिथली स्थिती खूपच अडगळीची झालेली दिसते.तरी तिथे थोडी फार सफाई... गवत काढले आम्ही...पण तरीही बऱ्याच प्रमाणात सभोवती वाढेलेले गवत दिसते....देवीचा आशीर्वाद घेवून पुढे आल्यावर गडाच्या पश्चिम टोकावर आपण येतो...तिथे समोर दिसणारी सर्जवेल पाहून पुन्हा परतीचा प्रवास करावा......गडउतार होताना शरीराची बरीच दमछाक झालेली जाणवते. आम्ही खाली उतरून आल्यावर समजले ते एका वेगळ्याच आणि आश्चर्यकारक ठिकाणाचे.....ते म्हणजे रामबाण......गड उतरून आम्ही त्या ठिकाणी जायचे ठरवून गाडीत बसलो आणि मुख्य रस्त्यात आलो तर रस्त्यात एका भल्या मोठ्या घोरपडीचे दर्शन झाले....पण आम्ही गाडीतून उतरलो नाहीच....कारण ती आमच्या रस्त्यात नाही तर आम्ही तिच्या रस्त्यात आलो होतो....गाडीतूनच तिला कॅमेऱ्यात कैद केले.....आणि थोड्याच वेळात ती देखील नजरेआड झाली......मग आम्ही पुढे निघालो ते रामबाण शीलातीर्थ पहायला...... मुख्य रस्त्याबाजूला गाडी लावून डोंगरात उजव्या बाजूला वरती चालत आलो......चिरा दगडांनी पूर्ण रस्ता बनवला आहे....त्यावरून चालत वरती आलो.....नामाने एक भला मोठा दगड दाखवला....आणि बोलला हा रामबाण दगड..... बस एवढे ऐकले....तिथे लिहिलेली सूचना म्हणजे मांसाहार करून किंवा पायात चपला घालून शिलेस हात लावू नये....आम्ही कोणीच मांसाहार केला न्हवता....मग पायातील बूट बाजूला करून शीलेस स्पर्श केला आणि दगडात असणाऱ्या खोबणीत आत पाहिले तर पाणी होते....ते पाणी हातात घेवून आचमन केले....उन्हातून चालत झालेला प्रवास.... थकेलेलं... भुकेलेलं शरीर....आणि मग हातात आलेले हे थंड पाणी .....अगदीच कसं शांत वाटू लागलं.आणि मग सुरू केले ते त्या पाण्याने सोबत आणलेल्या बाटल्या भरणे.....जवळपास १० -१२ बाटली पाणी त्या छोट्या खोबणीतून आम्ही घेतले होते....तरीही पाण्याची पातळी जशीच्या तशी होती......मग खरी सुरुवात झाली त्या आश्चर्याचा विचार करण्याची...... त्या ठिकाणी असणाऱ्या त्या दगडाबद्दल अशी माहिती तिथल्या लोकांकडून मिळते की....जेव्हा श्रीराम लक्ष्मण सीता वनवासात जात असताना तिथे आले होते..... सीता मातेला तहान लागली पण जवळपास कुठेही पाणी न्हवते.....मग श्रीरामाने त्या शिळेस बाण मारला आणि त्यातून पाणी काढले......त्या खोबनीचा आकार अगदी बाणाच्या टोकासारखा आहे....आणि विशेष हे की जमिनी पासून साधारण ४ ते ४.५० फूट उंच अशी ती खोबणी आहे.....आजूबाजूला कुठेही पाणी किंवा तसा ओलावा दिसत नाही.....त्या दगडी शिलेस पूर्ण चक्कर मारली तरी ती कोणत्या कड्याला चिकटलेली दिसत नाही .....पूर्णपणे तो दगड मोकळा आहे.....त्याला कशाचा आधार अजिबात नाही....मग मनात विचार येतो जमिनीपासून ४ ते ४.५० फूट उंचीवर असणाऱ्या त्या खोबणीत पाणी कसे.....? आणि जर तिथे पाणी आहे तर तिथला उपसा झाल्यावर ते कमी का होत नाही.....?आणि जर कोणत्या दाबाने ते पाणी वर येत असेल असे जर म्हणालो तर तर मग तो दाब वाढून पाणी खाली का वाहत नाही.....? पाणी खाली वाहत नाही....पाणी कमी होत नाही .....जमिनीपासून उंचावर......आणि आजूबाजूला कसला शिळेला आधार नाही....जवळ असणाऱ्या त्याच आकाराच्या शिळेत पाणी नाही .......आजूबाजूला ओलावा नाही.....वर्षाच्या बाराही महिने तिथे तेवढेच पाणी राहणे.....ही एक फार मोठी विलक्षण बाब आहे......खरच खूप विचार करायला लावणारे हे ठिकाण पहायला दुसऱ्या देशातून लोक येत असतात....तिथे काही संशोधन देखील केले आहे...पण पाण्याचे गुपित असणारा हा प्रश्न आजवर अनुत्तरीतच राहिला आहे...... रामनवमीला इथे फार मोठी यात्रा भरते.जवळपास असणाऱ्या गावातून लोक येतात आणि हे पाणी तीर्थ म्हणून घेतले जाते.... पुन्हा मनात हाच प्रश्न.... ही एवढी मोठी गोष्ट.....एवढे मोठे आश्चर्य.....ते ही आपल्याच जिल्ह्यात.....पण आजवर माहित नसलेलं......कितीतरी अज्ञानात सुख मानून आपण जगत असतो.....हो ना...? रामबाण शिळातीर्थ.....जंगली जयगड ची सफर..... हे सारं मनात साठवून आम्ही परतीच्या प्रवासाला निघालो......नामा आम्हाला आग्रहाने त्याच्या रानातील घरात घेवून गेला.....आम्ही आलेलं पाहून आजींनी पडवी चांगली झाडून घेतली.....एक छोटीशी विहीर....शेती....छोटेसे कौलारू घर.....जवळच दिसणारा कोयनेचा जलाशय.....हे सारे सुंदर दृश्य पाहत....एकमेकांची चेष्टा करत आम्ही जेवणाची पंगत थाटली.....सर्वांनी आणलेले डबे....दिवाळीचा फराळ....भेळ....शेंगा.....असे एकमेकाचे सगळे एकमेकात वाटून गप्पा मारत छान जेवण केले......जेवण केल्यावर चांगलीच सुस्ती सर्वांना जाणवत होती....ते जाणवले म्हणून नामा लगेच म्हणाला आज रहा पाहिजे तर सगळे.....कोंबडा करून घालतो सगळ्यांना....स्वतः माळकरी असणारा साधाभोळा नामा आमचा फक्त गाईड म्हणून राहिला न्हवताच....आपुलकीने बोलणे.....आणि आपले मानून केलेला आमचा पाहुणचार ह्यातच त्याने आम्हा सर्वांची मने जिंकली.....आम्ही पुन्हा येवू आणि राहते येवू असे सांगून मानाईनगरच्या योगेश देसाईचा( नामदेव) निरोप घेतला...आणि परतीला निघालो. आता सांगायचा राहतो तो गडाचा इतिहास......खर तर ह्या गडावर छत्रपती शिवाजी राजे यांचा काही इतिहास आढळून येत नाही.....पण पुढे हा गड औंधाचे पंतप्रतिनिधी यांच्या हाती होता....याचा अर्थ हा गड स्वराज्यात आधीपासून होता.....वर असणारा ढालकाठी टेहेळणी बुरुज आणि एकंदरीत गडाची रचना पाहता ह्या गडाचा उपयोग कुंभार्ली घाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी होत असावा..... इ.स.१७५८-५९ मध्ये पंतप्रतिनिधींकडून पेशव्यांचे सरदार खंडोजी मानकर यांनी हा किल्ला जिंकून घेतला पण पुन्हा पेशवे आणि पंतप्रतिनिधी ह्यांच्यात असणारे वाद थांबले आणि पुन्हा गडाचा ताबा पंतप्रतिनिधी यांच्याकडे आला..... पुढे परशुराम पंतप्रतिनिधी ( जन्म इ.स.१७७७) कारभार पाहू लागले......वयाची १८ वर्ष पूर्ण होईपर्यंत पेशव्यांचे कारभारी कृष्णराव जोशी कारभार पहात होते......पुढे संपूर्ण कारभार स्वतः परशुराम पंतप्रतिनिधी पाहू लागले....पुढे त्यांनी दोन लग्न केली काशीबाई आणि लक्ष्मीबाई या मोठ्या घराण्यातील स्त्रियांशी .....पण सुरुवातीपासून अय्याशी मध्ये जगण्याची सवय असणाऱ्या परशुराम पंतप्रतिनिधी यांचे लक्ष संसारात लागलेच नाही......पुढे त्यांचे संबंध आले ते रमा उर्फ ताई तेलीण हिच्या सोबत.....परशुराम पंतप्रतिनिधी यांच्या वतीने सगळा कारभार ताई तेलीण पहात होती.....पुढे पेशव्यांच्या विरोधात बरीच कामे पंतप्रतिनिधी करत असल्याने त्यांनी सरदार बापू गोखले यांना पाठवले. इ.स. १८०८ ते १८१० च्या दरम्यान झालेल्या युद्धात परशुराम पंतप्रतिनिधी यांचा उजवा हात कलम केला गेला.आणि ते धरले गेले. त्यानंतर ते थोटोपंत म्हणून ओळखले जात होते...पण ह्या युध्दात ताई तेलीण हरली न्हवती.....पण मोठी सैन्य तुकडी आणि जोरदार हल्ला पाहून तिने जंगली जयगड सोडला आणि वासोटा किल्ल्यावर गेली......तिथे ८ महिने किल्ला मोठ्या धैर्याने लढवला... पण शेवटी हार मानावी लागली.....असाच काही तो थोडाफार इतिहास वेगवेगळ्या संदर्भातून सापडतो.....ह्यात मुख्यत्वे श्री भगवान चिले सर.... श्री सुखलाल चौधरी सर....यांच्या लिखाणाचा सार घेतला आहे. अतिशय सुंदर पण दुर्लक्षित ह्या गडाला आणि रामबाण शीलातीर्थ ह्या दोन्ही ठिकाणांना अवश्य भेट द्या.....आपले गाईड...मित्र....श्री योगेश देसाई (नामदेव) याचा मोबाईल नंबर ७७७५९६७६१७ / ९४२१९२५२६० शब्दसारथी निलेश बाबर

अक्षरगंध

अक्षराला अंधार गिळत चालला आता अक्षरशाईचे खेळ सम्पल्यात जमा आहे, मोठं मोठे कवी लेखक, पत्रकार पेनाच्या शाईचे बोट सोडून टायपायला लागलेत, हातच्या अक्षराला ग्रहण लागले, पूर्वी... लिहता लिहता बोटांशी शाईची मैत्री व्हायची, शाई सम्पली की दौत आई बनून पेनाच्या पोटात शाई टाकायची, वडिलांचा पेन मुलगा वापरायचा, रविवारी सर्व पेनाच्या निपा गरम पाण्यात धुवून पुसून काढायचो, त्या वेळेस शाईचा पुड्या मिळायच्या, त्याची शाई बनवितांना, खूप मजा यायची, शाईत टाक बुडवून तीनरेघी वहीवर अ आ ई इ लिहायचो, अचानक पेनातली शाई सम्पली की मित्राकडून दहा थेंब शाई उधार घेऊन ती दुसऱ्या दिवशी परत करायचो, हिरवी, लाल, जांभळी, निळी अशा शाईंच्या दौती कायम टेबल वर मिरवत असायच्या, शाईच्या पेनाने कविता लिहण्यात एक वेगळीच मज्या यायची, पेन झटकला की पेनातून थेंबाथेंबा उडणारी शाई शाळेतल्या फरशीवर पडायची, होळीच्या अगोदरल्या दिवशी मित्रांच्या पांढऱ्या शर्टावर पेनातल्या साईची होळी एक चित्रविचित्र धमाल असायची, उघडया पेनाने वार केला की पेनातली शाई रांगोळी सारखी उमटायची.... खिशाला पेन लावून कुठे पेन गळला तर शर्टाची होळी व्हायची, म्हणून पेनाचा कधी राग वैगरे आला नाही, शाई आणि प्रेमपत्राचं नातं काही वेगळंच होतं टाक गेले, पेन गेले, मग रिफिल आल्या, त्या थोड्या बहुत अजून जीवन्त आहे, शाळेतही टॅब आलेत.. सुंदर हस्ताक्षर स्पर्धा लयाला जाणार, प्रकाशकाकडे लिखित बाड जायचं, आता पेनड्रॉव्ह जातो, पेनाबरोबर कागद ही सपंत चाललाय, बातमी टायपुन पाठविली की ती पहिले लागते, हल्ली अक्षर लागत नाही अशी ओरड ऐकू येते, पण मी मात्र अक्षर जीवन्त ठेवले, हाताला पेनाचा स्पर्श झाला की रिमझिम वाक्य बरसायला लागतात, वहीची पानं ओसंडून वाहतात पण ..... कौलारू घर जशी दिसणार नाहीत तसे वहीवर शब्दही दिसणार नाहीत, शब्दांची थोडी धुकधुकं बाकी आहे, शब्दशिवाय जगणं पुढे खूप पेनफुल होईल, तेव्हा अक्षरब्रह्म निधन पावलेलं असेल, जस संस्कृतच झालं, मोबाईल वरदान की अनेक गोष्टीवरच शरसंधान याचा उलगडाच होत नाही... *@श्री सचिन शिंदे*

स्मृतिगंध…..ट्रेक नंबर १२….. घेरा दातेगड

स्मृतीगंध उगारली जरी शस्त्र तुझ्यावर तरी तू मात्र खचू नकोस वारसा आहे तुझा संघर्षाचा माघार कधी तू घेवू नकोस आली जरी संकटे करण्यास उध्वस्थ चंचल मनासही सावरावे न व्हावे अस्वस्थ सुटतील सारी कोडी, संपतील सारे विघ्न झोकून द्यावे स्वतःला असावे आपल्या कार्यात मग्न. ट्रेक नंबर १२ घेरादातेगड (सुंदरगड) ३१ ऑक्टोबर २०२१ पाटण तालुक्यात दिमाखात उभा असणारा…. घेरा दातेगड उर्फ सुंदरगड पाहणे एक विलक्षण अनुभव आहे.सुंदरगड अगदी नावाप्रमाणेच सुंदर आहे. साताऱ्यातून गड पहायला येणाऱ्या गिर्यारोहकांनी….नागठाणे…. तारळे….. सडावाघापूर मार्गे पाटण उतरावे….तसेच जळव मार्गे ही गड पायथ्याला येता येते…पाटण एसटी स्टँड पासून उजवीकडे केर गावातून साधारण १२ – १३ किमी अंतर पार करून आपण गड पायथ्याला येतो…गडाची चढण अगदी सोपी आहे… साधारण १५ मिनिटांमध्ये आपण गडावर पोहोचतो. उंब्रज मधून देखील पाटणकडे सहज येता येते….पण तारळ्यातून येताना दिसणारे निसर्गदृश्य….सुंदर घाट…. सडावाघापूर…. सुजलॉनचा पवनचक्की प्रकल्प….सुंदर पठार हे पहात पाटण मध्ये उतरणे हा अनुभव मनाला खूप आनंद देणारा ठरतो. हा सुंदर प्रवास करून जेव्हा गड पायथ्यास येतो तेव्हा तिथे दिसणारी नैसर्गिक कातळात बनलेली तटबंदी सुरुवातीलाच एक सुखद अनुभव देवून जाते….प्रवेशद्वारा अलीकडे कातळात बनलेली गुहा पाहून तिथे थोडा विसावा घेण्यास मन आपोआप प्रवृत्त होते…..मग प्रवेशद्वारा जवळ आलो की समोरच दिसते ती साधारण १० फूट उंच असणारी पूर्ण कातळात कोरलेली हनुमंताची पश्चिमाभिमुख मूर्ती…आणि जवळच दिसते ती दक्षिणाभिमुख गणेशाची मूर्ती…..गणपतीची ही कातळात कोरलेली मूर्ती साधारण ६ फूट उंच असेल…आणि विशेष लक्ष वेधून घेतात ते ह्या मूर्तीचे कान…. कानाचा आकार जास्वंदीच्या पाकळीसारखा असून आजही ह्या दोन्ही मूर्ती अगदी सुस्थितीत आहेत….प्रवेशाची कमान जरी थोडी भग्न झाली असली तरी त्याचे सौंदर्य तसूभरही कमी झालेले नाही हे तुम्ही समोर पाहून सहज अनुभवू शकता. ह्या दोन्ही मूर्तीचे विशेष असे की सूर्योदयाची किरणे दक्षिणमुखी गणपती मूर्तीवर पडतात तर सूर्यास्ताची किरणे बरोबर पश्चिममुखी हनुमंताच्या मूर्तीवर पडतात….तिथून आशीर्वाद घेवून पुढील प्रवास सुरू होतो ते पूर्णपणे दगडात कोरून बनवलेल्या पायऱ्यांवरून चालण्याचा…..पायरी मार्गावरून वरती आल्यावर डाव्या बाजूस असणारी विहीर ही ह्या गडाचे मुख्य आकर्षण ठरते…..आपण कमळगडावर असणारी….कावेची विहीर पाहिली असेलच….अगदी तसाच नमुना असलेली ही तलवार विहीर…साधारण १०० फूट खोल आणि तेवढीच लांब आहे आणि ८ ते १० फूट रुंद असेल.विहिरीत उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत.त्याची देखील विशेष रचना दिसून येते…..साधारण ४२-४४ मोठ्या पायरी असतील…आणि त्यालाच लागून कमी उंचीच्या छोट्या पायऱ्या केल्या आहेत जेणेकरून मोठ्या पायऱ्यांवरून कोणास चढ उतार करण्यास अडचण होत असेल ते ह्या कमी उंचीच्या छोट्या पायऱ्यांच्या सहाय्याने ये जा करू शकतात…..पायऱ्या उतरून खाली जाताना डाव्या बाजूस एक गुहा दिसते…. साधारण ८ ते १० फूट लांब ६ ते ७ फूट रुंद आणि ६ फूट उंच असणाऱ्या ह्या गुहेत महादेवाची पिंड आणि छान नक्षीदार छोटासा नंदी दिसून येतो….तिथे थोडेसे ध्यान मग्न होवून….शंभू महादेवाला नमन करून पुढे विहिरीत आत उतरावे……असणारी शांतता…..उंचचउंच तिन्ही बाजूने दिसणारी भिंत…..त्यावर पसरलेली हिरवीगार वेली…..असे ते मनमोहक दृश्य मनात साठवत आपण वरती आकाशाच्या दिशेने पाहिले असता……स्वतःच्या डोळ्यांवर लवकर विश्वास बसणार नाही असे एक मनमोहक दृष्य पाहायला मिळते…..ते म्हणजे वज्रमूठसहित तलवारीचे……हो अगदी खर आहे हे……ते सुंदर दृश्य तुम्ही नजरेत आणि कॅमेऱ्यात कैद करून ठेवू शकता…..आणि त्याच क्षणाला तुमचे मन इतिहासात फार खोल बुडायला सुरुवात करेल…..मनात सहज विचार येतील की त्या काळी हा असा विचार करून ही विहीर कशी काय साकारली असेल…..किती कलाकुसरीने तासलेल्या त्या उंच भिंती…मध्येच आडवा दगड उत्तमरीत्या रेंधून वज्रमुठीचा आकार देणे….तलवारीच्या पात्याप्रमाणे….तिरकस असा त्या विहिरीला आकार देणे….पायऱ्यांची उत्तम रचना…….हे सारे त्यावेळी कसे सुचले असेल….? नक्की कमळगड वरील कावेची विहीर आणि ही तलवार विहीर (गेरुची विहीर) बनवणारी व्यक्ती एकच असेल का….? जर ह्या व्यक्ती भिन्न असतील तर त्यातील कोणी ही कला आधी पाहून मग दुसऱ्या गडावर तशीच कलाकृती साकारली का…..? पाण्यासाठी विहिरीच हवी ना….. मग एवढी सुबक रचना करून गडाची शोभाही वाढवावी हा विचार त्यांना कसा सुचला असेल…..? असे अनेक प्रश्न मनात उभे राहतात….पण बांधणी संदर्भातील तसे काही पुरावे आढळून येत नाहीत….पण काहीतरी संबंध असावा असा तर्क ह्या दोन्ही विहिरी पाहिल्यावर तुम्ही लावू शकता. विहीर पाहून झाल्यावर वर आलो की तसेच पुढे उत्तरेकडे चालत गेले असता….काही पडलेली बांधकामे दिसतील……एकतर तिथे घोड्यांची पागा असावी नाहीतर धान्याचे मोठे कोठार असे ती रचना पाहून वाटते…पडलेली सदर….. छोटी धान्याची कोठारे….. शिवकालीन शौचकूप…..तटबंदी…हे सारे प्रत्यक्ष आपल्या डोळ्यांनी पाहणे हा एक विलक्षण अनुभव नक्कीच आहे. घेरादातेगड बद्दल सांगायचं झालं तर पंधराव्या शतकात हा किल्ला शिर्क्यांच्या ताब्यात होता पण मलिक उत्तुजार ह्या सरदाराने शिर्क्यांचा पाडाव करून हा किल्ला जिंकून घेतला आणि त्यावेळी वाढत असलेल्या बहामनी साम्राज्यात तो मिळवून दिला….पुढे बहामनी साम्राज्याचे ५ भाग पडले ……आणि ५ नव्या शाही उदयास आल्या (आदिलशाही,निजामशाही, कुतुबशाही,बरिदशाही, इमादशाही)…..त्यातील आदिलशाहीत पुढे हा किल्ला समाविष्ट झाला.इ.स.१५७२ पासून ह्या गडाची देशमुखी पाटणकरांकडे होती…..कोकणातून…. विजापूराकडून….येणाऱ्या फौजेवर लक्ष ठेवण्यास हे एक उत्तम टेहेळणी केंद्र होते…..पुढे इ.स.१६५९ मध्ये अफजलखानाचा वध झाल्यावर…..आदिलशाहीमध्ये स्वराज्य आणि राजे यांच्याबद्दल बरीच मोठी भीती बसलेली दिसून येते…त्याच गोष्टीचा फायदा उठवत आपले मावळे सरसकट किल्ले जिंकत दक्षिणेकडे वळले होते त्याचवेळी दातेगड ही स्वराज्यात सामील झाला…..आता गड पायथ्याला जाण्यास डांबरी रस्ता असल्याने गडाची चढण अगदी १५ मिनिटांची राहिली आहे…..पण त्यावेळी घनदाट जंगलातून वर जात मगच हा पायथा लागत असणार……गडाची ही सुंदरता पाहूनच स्वतः छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दातेगडाचे नाव सुंदरगड असे ठेवले होते….ह्या गडाची जबाबदारी राजांनी सरदार साळुंखे यांच्यावर सोपवली पण हा पाटण भाग असल्याने साळुंखे हे देखील पुढे पाटणकर नावाने ओळखले जावू लागले….. इ.स.१६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी राजांची हत्या झाल्यावर हा गड मोघलांच्या ताब्यात गेला…..पण लगेचच पाटणकर आणि संताजी घोरपडे ह्यांच्या पराक्रमाच्या जोरावर छत्रपती राजाराम महाराजांनी गड पुन्हा जिंकून घेतला…..राजाराम महाराजांच्या काळात इ.स.१६८९ ते १६९७ दरम्यान संताजी घोरपडे हे सरसेनापती होते. आपले एक दुर्दैव हे देखील आहे की छत्रपती संभाजी महाराजांनंतरचा इतिहास कुठे नीट सापडत नाही…..छत्रपती शिवाजी महाराजांचा बराच इतिहास सापडतो…..आणि छत्रपती संभाजी राजांचा मुद्दाम बराच चुकीचा लिहिलेला इतिहास देखील सापडतो….पण संभाजी राजांचे कार्य…त्यांनी दिलेले बलिदान ह्यावरून सहज त्यांची वीरता…शॉर्य…ह्याचा सहज प्रत्यय येतो आणि त्यांची छबी मलिन करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांची मनात आणखी चीड निर्माण होते….. दुःख ह्याच गोष्टीचे होते की इ.स.१६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी राजांची हत्या झाल्यावर जास्त चर्चा….जास्त लेखन दिसते ते पेशव्यांचे…….असो माझाही हाच प्रयत्न असतो की जेवढा जाणता येईल तेवढा इतिहास जाणावा….. जेवढे अंदाज लावता येतील ते लावून तो काळ समजून घ्यावा……आणि हे तेव्हाच जास्त शक्य होते जेव्हा तुम्ही स्वतः ह्या गडकोटांना भेटी देता. यावेळी आम्हीही सकाळी लवकर नागठाणे…. तारळे….. सडावाघापूर…पाटण मार्गे…..पहिल्यांदा घेरादातेगड पाहिले….तिथून पुढे आगाशिवलेणी…..वसंतगड….आणि तळबीड येथील सरसेनापती हंबीरराव बाजी मोहिते ह्यांची समाधी असे सारे पाहिले…पण आज लिखाण हे फक्त दातेगडचे केले….. कारण…..आगाशिव लेणी आम्ही फक्त दक्षिण बाजूने असणारी पाहिली.आगाशिव डोंगरात साधारण २२०० वर्ष जुनी असणारी १०१ लेणी इथे आहेत.त्यातील ६४ सुस्थितीत आहेत….त्यापैकी डोंगराच्या दक्षिण बाजूने २३, नैऋत्य बाजूने १९ आणि उत्तर बाजूने २२ अशी एकूण ६४ लेणी आहेत….पण सर्व काही पाहता न आल्याने ह्यावर आज कोणते लिखाण केले नाही….तसेच सूर्य अगदी मावळतीला पोहोचला तेव्हा आम्ही वसंतगड चढला….त्यामुळे गडावरची सारी ठिकाणे पाहणे शक्य झाले नाही. पण एकंदरीत ह्या प्रवासाचा आलेला सुखद अनुभव….. सोबत असणाऱ्या साऱ्या दुर्गप्रेमींची साथ ह्यामुळे दिवस अगदी आनंदात गेला. निलेश बाबर शब्दसारथी

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर १२……. घेरादातेगड (सुंदरगड)

स्मृतीगंध उगारली जरी शस्त्र तुझ्यावर तरी तू मात्र खचू नकोस वारसा आहे तुझा संघर्षाचा माघार कधी तू घेवू नकोस आली जरी संकटे करण्यास उध्वस्थ चंचल मनासही सावरावे न व्हावे अस्वस्थ सुटतील सारी कोडी, संपतील सारे विघ्न झोकून द्यावे स्वतःला असावे आपल्या कार्यात मग्न. ट्रेक नंबर १२ घेरादातेगड (सुंदरगड) ३१ ऑक्टोबर २०२१ पाटण तालुक्यात दिमाखात उभा असणारा.... घेरा दातेगड उर्फ सुंदरगड पाहणे एक विलक्षण अनुभव आहे.सुंदरगड अगदी नावाप्रमाणेच सुंदर आहे. साताऱ्यातून गड पहायला येणाऱ्या गिर्यारोहकांनी....नागठाणे.... तारळे..... सडावाघापूर मार्गे पाटण उतरावे....तसेच जळव मार्गे ही गड पायथ्याला येता येते...पाटण एसटी स्टँड पासून उजवीकडे केर गावातून साधारण १२ - १३ किमी अंतर पार करून आपण गड पायथ्याला येतो...गडाची चढण अगदी सोपी आहे... साधारण १५ मिनिटांमध्ये आपण गडावर पोहोचतो. उंब्रज मधून देखील पाटणकडे सहज येता येते....पण तारळ्यातून येताना दिसणारे निसर्गदृश्य....सुंदर घाट.... सडावाघापूर.... सुजलॉनचा पवनचक्की प्रकल्प....सुंदर पठार हे पहात पाटण मध्ये उतरणे हा अनुभव मनाला खूप आनंद देणारा ठरतो. हा सुंदर प्रवास करून जेव्हा गड पायथ्यास येतो तेव्हा तिथे दिसणारी नैसर्गिक कातळात बनलेली तटबंदी सुरुवातीलाच एक सुखद अनुभव देवून जाते....प्रवेशद्वारा अलीकडे कातळात बनलेली गुहा पाहून तिथे थोडा विसावा घेण्यास मन आपोआप प्रवृत्त होते.....मग प्रवेशद्वारा जवळ आलो की समोरच दिसते ती साधारण १० फूट उंच असणारी पूर्ण कातळात कोरलेली हनुमंताची पश्चिमाभिमुख मूर्ती...आणि जवळच दिसते ती दक्षिणाभिमुख गणेशाची मूर्ती.....गणपतीची ही कातळात कोरलेली मूर्ती साधारण ६ फूट उंच असेल...आणि विशेष लक्ष वेधून घेतात ते ह्या मूर्तीचे कान.... कानाचा आकार जास्वंदीच्या पाकळीसारखा असून आजही ह्या दोन्ही मूर्ती अगदी सुस्थितीत आहेत....प्रवेशाची कमान जरी थोडी भग्न झाली असली तरी त्याचे सौंदर्य तसूभरही कमी झालेले नाही हे तुम्ही समोर पाहून सहज अनुभवू शकता. ह्या दोन्ही मूर्तीचे विशेष असे की सूर्योदयाची किरणे दक्षिणमुखी गणपती मूर्तीवर पडतात तर सूर्यास्ताची किरणे बरोबर पश्चिममुखी हनुमंताच्या मूर्तीवर पडतात....तिथून आशीर्वाद घेवून पुढील प्रवास सुरू होतो ते पूर्णपणे दगडात कोरून बनवलेल्या पायऱ्यांवरून चालण्याचा.....पायरी मार्गावरून वरती आल्यावर डाव्या बाजूस असणारी विहीर ही ह्या गडाचे मुख्य आकर्षण ठरते.....आपण कमळगडावर असणारी....कावेची विहीर पाहिली असेलच....अगदी तसाच नमुना असलेली ही तलवार विहीर...साधारण १०० फूट खोल आणि तेवढीच लांब आहे आणि ८ ते १० फूट रुंद असेल.विहिरीत उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत.त्याची देखील विशेष रचना दिसून येते.....साधारण ४२-४४ मोठ्या पायरी असतील...आणि त्यालाच लागून कमी उंचीच्या छोट्या पायऱ्या केल्या आहेत जेणेकरून मोठ्या पायऱ्यांवरून कोणास चढ उतार करण्यास अडचण होत असेल ते ह्या कमी उंचीच्या छोट्या पायऱ्यांच्या सहाय्याने ये जा करू शकतात.....पायऱ्या उतरून खाली जाताना डाव्या बाजूस एक गुहा दिसते.... साधारण ८ ते १० फूट लांब ६ ते ७ फूट रुंद आणि ६ फूट उंच असणाऱ्या ह्या गुहेत महादेवाची पिंड आणि छान नक्षीदार छोटासा नंदी दिसून येतो....तिथे थोडेसे ध्यान मग्न होवून....शंभू महादेवाला नमन करून पुढे विहिरीत आत उतरावे......असणारी शांतता.....उंचचउंच तिन्ही बाजूने दिसणारी भिंत.....त्यावर पसरलेली हिरवीगार वेली.....असे ते मनमोहक दृश्य मनात साठवत आपण वरती आकाशाच्या दिशेने पाहिले असता......स्वतःच्या डोळ्यांवर लवकर विश्वास बसणार नाही असे एक मनमोहक दृष्य पाहायला मिळते.....ते म्हणजे वज्रमूठसहित तलवारीचे......हो अगदी खर आहे हे......ते सुंदर दृश्य तुम्ही नजरेत आणि कॅमेऱ्यात कैद करून ठेवू शकता.....आणि त्याच क्षणाला तुमचे मन इतिहासात फार खोल बुडायला सुरुवात करेल.....मनात सहज विचार येतील की त्या काळी हा असा विचार करून ही विहीर कशी काय साकारली असेल.....किती कलाकुसरीने तासलेल्या त्या उंच भिंती...मध्येच आडवा दगड उत्तमरीत्या रेंधून वज्रमुठीचा आकार देणे....तलवारीच्या पात्याप्रमाणे....तिरकस असा त्या विहिरीला आकार देणे....पायऱ्यांची उत्तम रचना.......हे सारे त्यावेळी कसे सुचले असेल....? नक्की कमळगड वरील कावेची विहीर आणि ही तलवार विहीर (गेरुची विहीर) बनवणारी व्यक्ती एकच असेल का....? जर ह्या व्यक्ती भिन्न असतील तर त्यातील कोणी ही कला आधी पाहून मग दुसऱ्या गडावर तशीच कलाकृती साकारली का.....? पाण्यासाठी विहिरीच हवी ना..... मग एवढी सुबक रचना करून गडाची शोभाही वाढवावी हा विचार त्यांना कसा सुचला असेल.....? असे अनेक प्रश्न मनात उभे राहतात....पण बांधणी संदर्भातील तसे काही पुरावे आढळून येत नाहीत....पण काहीतरी संबंध असावा असा तर्क ह्या दोन्ही विहिरी पाहिल्यावर तुम्ही लावू शकता. विहीर पाहून झाल्यावर वर आलो की तसेच पुढे उत्तरेकडे चालत गेले असता....काही पडलेली बांधकामे दिसतील......एकतर तिथे घोड्यांची पागा असावी नाहीतर धान्याचे मोठे कोठार असे ती रचना पाहून वाटते...पडलेली सदर..... छोटी धान्याची कोठारे..... शिवकालीन शौचकूप.....तटबंदी...हे सारे प्रत्यक्ष आपल्या डोळ्यांनी पाहणे हा एक विलक्षण अनुभव नक्कीच आहे. घेरादातेगड बद्दल सांगायचं झालं तर पंधराव्या शतकात हा किल्ला शिर्क्यांच्या ताब्यात होता पण मलिक उत्तुजार ह्या सरदाराने शिर्क्यांचा पाडाव करून हा किल्ला जिंकून घेतला आणि त्यावेळी वाढत असलेल्या बहामनी साम्राज्यात तो मिळवून दिला....पुढे बहामनी साम्राज्याचे ५ भाग पडले ......आणि ५ नव्या शाही उदयास आल्या (आदिलशाही,निजामशाही, कुतुबशाही,बरिदशाही, इमादशाही).....त्यातील आदिलशाहीत पुढे हा किल्ला समाविष्ट झाला.इ.स.१५७२ पासून ह्या गडाची देशमुखी पाटणकरांकडे होती.....कोकणातून.... विजापूराकडून....येणाऱ्या फौजेवर लक्ष ठेवण्यास हे एक उत्तम टेहेळणी केंद्र होते.....पुढे इ.स.१६५९ मध्ये अफजलखानाचा वध झाल्यावर.....आदिलशाहीमध्ये स्वराज्य आणि राजे यांच्याबद्दल बरीच मोठी भीती बसलेली दिसून येते...त्याच गोष्टीचा फायदा उठवत आपले मावळे सरसकट किल्ले जिंकत दक्षिणेकडे वळले होते त्याचवेळी दातेगड ही स्वराज्यात सामील झाला.....आता गड पायथ्याला जाण्यास डांबरी रस्ता असल्याने गडाची चढण अगदी १५ मिनिटांची राहिली आहे.....पण त्यावेळी घनदाट जंगलातून वर जात मगच हा पायथा लागत असणार......गडाची ही सुंदरता पाहूनच स्वतः छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दातेगडाचे नाव सुंदरगड असे ठेवले होते....ह्या गडाची जबाबदारी राजांनी सरदार साळुंखे यांच्यावर सोपवली पण हा पाटण भाग असल्याने साळुंखे हे देखील पुढे पाटणकर नावाने ओळखले जावू लागले..... इ.स.१६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी राजांची हत्या झाल्यावर हा गड मोघलांच्या ताब्यात गेला.....पण लगेचच पाटणकर आणि संताजी घोरपडे ह्यांच्या पराक्रमाच्या जोरावर छत्रपती राजाराम महाराजांनी गड पुन्हा जिंकून घेतला.....राजाराम महाराजांच्या काळात इ.स.१६८९ ते १६९७ दरम्यान संताजी घोरपडे हे सरसेनापती होते. आपले एक दुर्दैव हे देखील आहे की छत्रपती संभाजी महाराजांनंतरचा इतिहास कुठे नीट सापडत नाही.....छत्रपती शिवाजी महाराजांचा बराच इतिहास सापडतो.....आणि छत्रपती संभाजी राजांचा मुद्दाम बराच चुकीचा लिहिलेला इतिहास देखील सापडतो....पण संभाजी राजांचे कार्य...त्यांनी दिलेले बलिदान ह्यावरून सहज त्यांची वीरता...शॉर्य...ह्याचा सहज प्रत्यय येतो आणि त्यांची छबी मलिन करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांची मनात आणखी चीड निर्माण होते..... दुःख ह्याच गोष्टीचे होते की इ.स.१६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी राजांची हत्या झाल्यावर जास्त चर्चा....जास्त लेखन दिसते ते पेशव्यांचे.......असो माझाही हाच प्रयत्न असतो की जेवढा जाणता येईल तेवढा इतिहास जाणावा..... जेवढे अंदाज लावता येतील ते लावून तो काळ समजून घ्यावा......आणि हे तेव्हाच जास्त शक्य होते जेव्हा तुम्ही स्वतः ह्या गडकोटांना भेटी देता. यावेळी आम्हीही सकाळी लवकर नागठाणे.... तारळे..... सडावाघापूर...पाटण मार्गे.....पहिल्यांदा घेरादातेगड पाहिले....तिथून पुढे आगाशिवलेणी.....वसंतगड....आणि तळबीड येथील सरसेनापती हंबीरराव बाजी मोहिते ह्यांची समाधी असे सारे पाहिले...पण आज लिखाण हे फक्त दातेगडचे केले..... कारण.....आगाशिव लेणी आम्ही फक्त दक्षिण बाजूने असणारी पाहिली.आगाशिव डोंगरात साधारण २२०० वर्ष जुनी असणारी १०१ लेणी इथे आहेत.त्यातील ६४ सुस्थितीत आहेत....त्यापैकी डोंगराच्या दक्षिण बाजूने २३, नैऋत्य बाजूने १९ आणि उत्तर बाजूने २२ अशी एकूण ६४ लेणी आहेत....पण सर्व काही पाहता न आल्याने ह्यावर आज कोणते लिखाण केले नाही....तसेच सूर्य अगदी मावळतीला पोहोचला तेव्हा आम्ही वसंतगड चढला....त्यामुळे गडावरची सारी ठिकाणे पाहणे शक्य झाले नाही. पण एकंदरीत ह्या प्रवासाचा आलेला सुखद अनुभव..... सोबत असणाऱ्या साऱ्या दुर्गप्रेमींची साथ ह्यामुळे दिवस अगदी आनंदात गेला. निलेश बाबर शब्दसारथी

स्मृतीगंध……ट्रेक नंबर ११…….नळदुर्ग

स्मृतीगंध प्रवास होता दूरचा की स्वप्न होती दूर धावलो किती तरीही लागत न्हवते सुर दूरच्या त्या काळोखात भरला होता एकांत की हा एकांत घेवून जात होता त्या काळोखात मनाच्या ह्या उधळत्या घोड्याचं कोणतंच असं गाव नाही स्वप्नांच्या अमर्याद भावनेला कोणतंच असं नाव नाही बेफाम इच्छाशक्तीने भरलेल्या मनाच्या ह्या स्वाराला स्वैर भटकू द्यावे कारण दिगंताच्या ह्या प्रवासाला लगाम कुठे आहे. ट्रेक नंबर ११ नळदुर्ग २४ ऑक्टोबर २०२१ नमस्कार,महाराजांची दूरदृष्टी...योजना आणि त्यावर योग्य तो अंमल....सतर्कता....आणि निर्णय क्षमता...ह्यामुळेच ते एक युगप्रवर्तक ठरले. महाराज समजून घेताना त्यांचे शत्रू आधी समजून घेतले...त्यांची ताकत समजून घेण्याचा प्रयत्न केला तर राजांचे मोठेपण सहज दिसून येतं. चौदाव्या शतकात दक्षिण भारतात मुहम्मद तुघलक याचं साम्राज्य चांगलच पसरलेले आढळते.त्याचे काही क्रूर निर्णय ,जाचक अटी ह्यामुळे इ.स.१३२७ पासून त्याच्याविरुद्ध बंडाळी होण्यास सुरुवात झाली.कित्तेक ठिकाणी आपल्या युद्धनितीच्या,फौजेच्या आणि कपटाच्या जोरावर त्याने फतेह मिळवली होती.पण त्याच दरम्यान अमीर यांनी इ.स.१३४७ साली युद्धनिपुण हसन गंगू ह्याला पुढे करत दौलताबाद येथे त्याचा राज्याभिषेक केला.हसन गंगू हा पूर्वी एका ब्राम्हण व्यक्तीकडे गुलाम म्हणून काम करत होता.पण पुढे त्या ब्राम्हणाने त्याला सेवेतून मुक्त केलं...मग अशाच छोट्या मोठ्या लढाया....आणि आपले युद्ध कौशल्य....ह्या जोरावर त्याने स्वतःला सिध्द केलं आणि अबुल मुजफ्फर अल्लाउद्दीन बहमनशाह नाव धारण करून बहामनी साम्राज्य ऊभं केलं. बहुतेक एक दोन युद्ध सोडून सर्वच मोहिमेत स्वतः भाग घेवून जवळ येणारे अडथळे,होणाऱ्या बंडाळ्या त्याने मोडीत काढल्या.आपल्या साम्राज्याचे ४ सुभे तयार करून त्यावर स्वतंत्र अधिकारी नेमले.पुढे इ.स.१३५८ मध्ये त्याचा मृत्यू झाला.पण त्याची मुले आणि असणारे सरदार ह्यांनी आपली हुकूमत चालूच ठेवली. त्याकाळी दक्षिणेत हरिहर आणि बुक्क यांनी स्थापन केलेलं विजयनगर साम्राज्य हे हिंदूंचे मोठे साम्राज्य म्हणून ओळखले जात होतं.अनेक वेळा स्वतः तुघलकने हल्ला करून ही त्याला यश येत न्हवतं.पण कायम दयाशील असणाऱ्या ह्या विजयनगर साम्राज्याने स्वतः आक्रमण कधी केले नाहीत. काळ उलटून जात होता तसे बहामनी साम्राज्य देखील मोठे होत होते.आणि साम्राज्य जसं मोठं होत गेलं तसे अंतर्गत कलह देखील वाढत गेले.आणि पुढे इ.स.१५३८ मध्ये त्यातून स्वतंत्र ५ शाह्या उदयास आल्या. आदिलशाही...निजामशाही.... कुतुबशाही....बरीदशाही.... इमादशाही....ह्यातील बरीदशाही आणि इमादशाही लवकर संपुष्टात आली.पण बाकी तिन्ही शाह्यानी पुढे बरेच राज्य केलं.त्यांची क्रूरता ,अत्याचार ह्यामुळे पुढे सहसा त्यांना कोणी विरोध केलेलं...त्यांच्या तोडीस असेल असं कोणते हिंदू साम्राज्य दिसून येत नाही.तब्बल २०० वर्ष त्यांचं हे साम्राज्य वृंधिगत होतानाच दिसते.....त्याला खिंडार पडले ते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातच. जरी शत्रू म्हणून ह्या शाह्यांबद्दल मनात चीड असली तरी त्यांच्या काळात त्यांनी उभारलेल्या काही वास्तू...आणि त्या वास्तू उभारणाऱ्या कारागिरांचे कौतुक करणे आपण नाही रोखू शकत. त्यापैकीच एक असा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा भुईकोट किल्ला म्हणजे उस्मानाबाद जिल्ह्यातील.....तुळजापूर तालुक्यात असणारा......नळदुर्ग...... होय....अभेद्य असा हा नळदुर्ग...... आख्यायिकेनुसार चालुक्य राजवटीतील नळ राजाने बांधलेला हा किल्ला असल्याने त्यास नळदुर्ग हे नाव पडले असे म्हणले जाते. तुळजापुर पासून साधारण ३५किमी अंतरावर असणारा हा दुर्ग नक्कीच पहायला आवडेल असा आहे. साधारण १२६ एकर मध्ये ( २.५०किमी व्यासात) पसरलेला हा दुर्ग आजही चारही बाजूंनी भक्कम तटबंदी असलेला पहायला मिळतो. ११४ बुरुज आणि सभोवती खंदकात बोरी नदीच्या पाण्याचा वेढा,आतून तटबंदी आणि नदीच्या पलीकडच्या भागाचे तासून केलेले उंच कडे यावरून त्याची अभेद्यता सहज दिसून येते.किल्ल्यात प्रवेश करण्यासाठी दोन दरवाजे आहेत.पहिला लागतो तो भलामोठा हत्ती दरवाजा......तिथून आत गोल वळून गेल्यावर लागतो तो हुलमुख दरवाजा..... हुलमुख चा अर्थ असा की शत्रूला हुल देण्यासाठी वळुन प्रवेश असणारी रचना..... स्वराज्यात असणाऱ्या अशा प्रकारच्या दरवाजांना आपण गोमुखी बांधणीचा दरवाजा असे म्हणतो. हुलमुख दरवाजातून आत आल्यावर आपल्याला लागतो तो हत्तीखाना...आणि अंबारखाना....अतिशय भव्य असे हे बांधकाम आजही सुस्थितीत आहे.डागडुजीचे काम एका खाजगी कंपनीकडे असल्याने बऱ्याच ठिकाणी जिथे पडझड झाली आहे तिथे सिमेंट चा वापर करून वास्तू टिकवली आहे. हत्तीखाना पाहून पुढे आल्यावर आपल्याला दिसते ते मुंसिफ कोर्ट....ब्रिटिशांच्या काळात कलेक्टर तिथूनच सगळा कारभार चालवत असे..... मुन्सिफ कोर्ट मध्ये एका दगडावर उर्दू भाषेत असणारा एक लेख.....लांब अशी एक तोफ...आणि कार्यालय पाहायला मिळते. तिथून बाहेर आल्यावर आपल्याला जामा मज्जीद पाहायला मिळेल...जवळच बारदरी ही साधारण १५ फूट उंच अशी इमारत पहायला मिळेल जिथे पुढे जावून ब्रिटिश अधिकारी राहत असल्याचे वाचनात आढळून येते.समोरच जुन्या भिंती...पडलेला दरवाजा....वाढलेली गवताची गर्दी...ह्यात जुन्या काळात वस्तीचे ठिकाण असणार हे कळून येते. इ.स.१३५१ ते १४८० ह्या बहामनी काळात पुढे १५५८ मध्ये आदिलशहाच्या काळात ह्या गडाची तटबंदी बांधली गेली.पुढे दुसरा इब्राहिम आदिलशहाच्या काळात इ.स.१६१३ मध्ये बोरी नदीवर ९० फूट उंच,२७५ मीटर लांब आणि ३१ मीटर रुंद धरण बांधले गेले.की जे आजच्या काळातील बांधकामांना लाज आणेल इतके भव्य आहे.त्यात असणारा राणी महाल....पाणी महाल हा ४ मजले खाली उतरून जावे लागते असा आहे....त्यावरील नक्षीकाम....त्यातच कलाकुसरीने बनवलेले २ कृत्रिम धबधबे की जे नर आणि मादी धबधबा म्हणून ओळखले जातात हे पाहून त्याकाळातील स्थापत्यशास्त्राचे जेवढे कौतुक करावे तेवढे कमीच. बोरी नदीचे पाणी अडवून जे दोन धबधबे बनवले त्यातील मादी धबधब्यातून पाणी सरळ खाली सोडले आहे.तर नर धबधब्याची उंची थोडी वाढवून पुन्हा खाली उतार केला आहे.दिसताना ही गोष्ट खूप लक्ष वेधून घेते कारण केलेल्या ह्या बदलामुळे वाहणारा धबधबा एक विलक्षण अनुभूती देतो.मादी धबधब्यातून वाहणारे पाणी सरळ येत असल्याने त्याचा रंग हिरवा दिसतो तर थोड्या उंचीवरून वाहणारे नर धबधब्याचे पाणी फेसाळून पांढरे दिसते.हे मनमोहक दृष्य पहायचे असेल तर फक्त पावसाळ्यातच इथे फिरायला यावे.पाण्याचा ओघ कमी झाल्यावर पुढे नर धबधबा वाहताना दिसत नाही. बोरी नदीची दिशा बदलून पाण्याला बऱ्याच ठिकाणी बंधारे घालून तटबंदी भोवती कायम पाणी टिकून राहावे हे सुरेख नियोजन त्याकाळी केलेलं होतं हे आपल्याला पाहायला मिळते. तसा दुष्काळी भाग असल्याने तिथे नदीचे पाणी उन्हाळ्यात नक्कीच आटत असणार.पण भोवताली असणारे पाणी संपू नये म्हणून केलेले हे नियोजन युद्घनिती आणि संरक्षणनीतीचे उत्तम उदाहरण आपण म्हणू शकतो.राणीमहलच्या आणि नदीच्या पलीकडे पण आपल्याला तटबंदीने भक्कम असणारा भाग दिसेल त्याला रणमंडळ म्हणून ओळखले जाते.त्या काळी ह्या भागात सैनिकांना युद्ध प्रशिक्षण देण्यासाठी हा भूभाग वापरला जात असावा तसेच शत्रूला चकवा देण्यासाठी गडाचा उपभाग असलेला हा रणमंडळ भाग.... गडाचा मुख्यभाग म्हणून दर्शविला जात असावा.जेणेकरून मुख्य किल्ल्यास कोणती हानी न होता ह्याच भागात आक्रमण थोपवून मुख्य भागात राहणारी माणसे,संपत्ती ह्याच रक्षण व्हावं.ह्यातून पण आपल्याला उत्तम युद्घनीतीचा अंदाज लावता येवू शकतो. किल्ल्याचे मुख्य आकर्षण असणारा हा राणीमहल...पाणीमहल...पाहून माघारी फिरून आल्यावर आपल्याला समोर दिसेल तो उंचच्या उंच असा उफळी बुरुज.....गडावर असणाऱ्या ११४ बुरुजांपैकी हा सर्वात उंच असून गडाच्या चारी बाजूंना ह्यावरून लक्ष ठेवता येते.त्यावर चढून जाण्यासाठी एकूण ७७ पायऱ्या असून बुरुजाची उंची साधारण ६० ते ७० फूट असेल. ह्या पायऱ्या चढून तुम्ही वर गेलात की तुम्हाला पहिल्यांदा दिसेल ती मगर तोफ,त्यावर खवल्यांची असणारी नक्षी लगेच तिचे नाव दर्शवते.ही तोफ लांबीने थोडी कमी असून त्या पुढे असणारी भव्य अशी हत्ती तोफ देखील तुम्हाला पाहायला मिळेल. त्यांची तिथे एकामागे एक अशी केलेली रचना पाहून तुम्ही सहज अंदाज लावू शकता की शत्रू दूरच्या अंतरावर असताना ह्या लांब पल्ल्याच्या हत्ती तोफेचा तर तो मारा चुकवून पुढे आलेल्या जवळच्या शत्रूला मारण्यास मगर तोफेचा वापर केला जात असावा.ह्या बुरूजावरुन पुढे खाली पाहिले असता एक हौद दिसून येतो.तर जवळच दारूगोळ्याचे कोठार दिसते. किल्ल्याच्या उत्तर - पूर्व भागात असणारा परांडा बुरुज,दक्षिण - पूर्व बाजूस आण्णाराव बुरुज,पूर्वेस तूऱ्या बुरुज,उत्तरेला संग्राम बुरुज असे एकूण ११४ बुरुज आपल्याला पहायला मिळतील.त्यातील अजुन एक आणि स्थापत्य शास्त्राचा उत्तम नमुना असणारा बुरुज म्हणजे नवपाकळी बुरुज.....एकास एक लागून अशा नऊ पाकळ्या बाहेरील बाजूस आणि आतून ७ पाकळी असणारा हा बुरुज सुरक्षेच्या दृष्टीने बनवलेला उत्तम नमुना म्हणावा लागेल.बाहेरील बाजू ही चिलखत असल्या सारखी आहे जी बुरुजाच्या आतील भागाचे रक्षण करते. आणि त्या आतील भागात असणारी तोफ शत्रूला धडकी भरवणारीच आहे. नदीचे पाणी खंदकातून आत आणले आहे आणि आत छोटासा तलाव केला आहे.विशेष म्हणजे हे पाणी भुयारी मार्ग करून आत आणले आहे.तुम्हाला तिथे एक उंच मनोरा असल्या सारखे दिसेल की जो ह्या साठी आहे की पाणी आत आणल्यावर हवेचा दाब तिथून बाहेर काढता यावा.ही त्याकाळी केलेली रचना पाहून नक्कीच आश्चर्याचा धक्का बसल्याशिवाय राहणार नाही.नवपाकळी बुरुज पाहून माघारी येताना तुम्हाला बाजूला रंगमहाल पहायला मिळेल.....की जिथे त्याकाळी नृत्यकला...आणि मनोरंजनाचे कार्यक्रम केले जात होते. गडावर अनेक छोट्या मोठ्या अशा इमारती आहेत.....बरेच काही पाहता येण्यासारखे आहे.....ज्या गोष्टी जास्त उल्लेखनीय आहेत...त्यावरच थोडे बहुत लिहिले आहे.पण प्रत्यक्ष पाहून जे सुख मिळेल ते वर्णन नाही करता येणार. हे सर्व वैभव पाहिले आणि मनात विचार आला ती छत्रपती शिवाजी महाराजांचा......! २०० वर्षाहून जास्त काळ सत्ता......अमाप संपत्ती......प्रचंड घोडदळ...पायदळ..... शस्त्र..... मात्तबर सरदार.....कुशल कारागीर.....अनेक युद्घनीतीनिपुण सल्लागार.....एवढं सगळे असणारी ही आदिलशाही....तसेच निजामशाही... कुतुबशाही.....ह्यांना देखील डोईजड जाणारे आपले राजे किती कलागुण संपन्न असतील. मोजकी संपत्ती....थोडाफार शस्त्रसाठा... मूठभर मावळे.....ह्यांना हाताशी घेवून....प्रसंगी माघार.....पण जशी माघार .....त्याहून पुढे जावून घातक प्रहार.....असे हे युगप्रवर्तक राजे अगदी मुघली सैन्याला पण पुरून उरले. औरंगजेबाने दक्षिणेत पाऊल टाकले आणि इ.स.१६८६ साली आदिलशाहीचा पाडाव केला.एवढे मोठे साम्राज्य धुळीस मिळवले. इ.स.१६८० मध्ये छत्रपती शिवाजी राजांचे निधन झाले, इ.स.१६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी राजांची औरंगजेबाने क्रूरपणे हत्या केली....तरीही अभेद्य असे हे स्वराज्य औरंगजेबला संपवता आले नाही....कारण एकच.....आदिलशाह...निजामशाह...ह्यांनी फक्त आपले वैभव उभे केले...त्यांचा पाडाव झाला की त्यांचे सारे अस्तित्वच संपले.....तर राजांनी मनामनात स्वराज्य उभे केले......हाच तो फरक की ज्याने औरंगजेबास पण जेरीस आणले. औरंगजेब म्हणतो देखील की " माझ्या जीवनातील दोन सर्वात मोठ्या चुका म्हणजे शिवाजीची आग्ऱ्याहून सुटका...आणि संभाजीची हत्या.....कारण शिवाजी सुटला म्हणून त्याच्या लोकांचे धैर्य वाढले.....आणि स्वराज्य वाढत गेले....आणि ते संपेल ह्या आशेने .....स्वराज्यात भीती निर्माण होईल ह्या हेतूने संभाजीला क्रूरपणे मारले....पण उलट त्याची माणसे अजुन पेटून उठली....आणि मला दख्खन फतेह करता नाही आला" शत्रूचे हतबल होवून आलेले हे उदगार दाखवून देतात की राजे किती महान होते. सह्याद्रीच्या रांगा पहात मधून शत्रुची ठिकाणे पण पहात गेलो तर इतिहास समजणे अजुन सोपे होईल असे मला वाटते.म्हणून तुम्हीही नळदुर्ग अवश्य भेट द्या. आम्ही शनिवारी दुपारी साताऱ्यातून निघालो.रात्री पंढरपूर दर्शन घेवून......पुढे तुळजापूर मध्ये मुक्काम केला. रात्री ११.३० वाजता तिथे पोहोचलो.तर सकाळी ४ वाजता आवरून आई तुळजभवानीच्या दर्शनाला गेलो......तिथे मोफत आणि पैसे देवून (₹२००/-) असे दोन्ही प्रकारचे पास आहेत.आम्ही मोफत असणारे पास घेवून साधारण १ तास रांगेत उभे राहिलो.दर्शन अगदी छान झाले.तिथून निघालो ते नळदुर्ग दिशेने.....३५ किमी अंतर पार करून तुम्ही पोहोचता नळदुर्ग जवळ.तिथे नगरपालिकेची ₹२०/- ची पावती घेवून आत गेले असता..... आपल्या ४ चाकी गाडी पार्किंग चे ₹ ४०/- देवून मुख्य दरवाजा जवळ आलो की लहान मुलाना ₹ ११/- तर मोठ्यांना ₹.२१/- फी देवून आत फिरता येते.वयस्क व्यक्ती किंवा ज्यांना जास्त चालता येत नाही त्यांना आत फिरवण्यासाठी गाडीची सोय आहे त्याचे चार्जेस वेगळे द्यावे लागतात...तसेच उंट...घोडा...ह्यावर देखील रपेट मारता येते....बोरी नदीतून नौका विहाराचा देखील अनुभव आपण घेवू शकता...सध्या ते बंद आहे.... माघारी येताना अक्कलकोट मध्ये स्वामी समर्थ मठ ,मंदिर ....याचे दर्शन घेवून.....तिथल्या एसटी स्टँड जवळ असणारे आशिया खंडातील सर्वात मोठे शत्रागार.....राजे फतेहसिंग भोसले यांनी जमा केलेली शत्र...त्यात तलवारी... भाले....ब्रिटिश कालीन बंदुका.....१२फुटी बंदुका.... बाण.....चिलखत....जिरेटोप.... वाघ, मगर,चित्ते,अस्वल, गवा ह्याच्या शिकारी, गजासन(हत्तीचे पाय बसवलेले सिंहासन) हे सारं पाहायला मिळेल.तिकीट नाममात्र ₹५ /- असून माहिती सांगणारा ₹३० घेवून प्रत्येक गोष्टीची छान माहिती सांगतो. ते पाहून झाल्यावर परतीचा प्रवास करत सोलापूर मध्ये आले की तिथे देखील सोलापूरचा भुईकोट किल्ला... सिद्घरामेश्र्वर मंदिर पाहून....माघारी सातारा येवू शकता. शब्दसारथी निलेश बाबर

स्मृतीगंध……..ट्रेक नंबर १०……पांडवगड

स्मृतीगंध सह्याद्रीच्या कडांवर उभं राहून निसर्गाच्या नव्या छटा पाहूया दूर कुठे त्या क्षितिजावर घेवून जाणाऱ्या कल्पनेतील नव्या वाटा पाहूया स्वप्नपूर्ती साठी लढणं झगडणं असतचं गरजेचं कधी गरजे पलीकडे स्वतःला हरवून पाहूया ट्रेक नंबर १० पांडवगड १७ ऑक्टोबर २०२१ नमस्कार,इच्छा असेल तर मार्ग सापडतो म्हणतात....पण पुढे जावून मी म्हणेन इच्छा असेल तर त्या मार्गावर जाणारे वाटसरू ही आपल्याला भेटत राहतात...आणि क्षणात ते आपले होवून जातात. असच काही आज घडलं.... गडांची भटकंती हीच मनाला मिळणारी शांती...असचं काही वाटायला लागलं असताना आज आम्हाला साथ लाभली ती इतिहास अभ्यासक श्री स्वप्नील चव्हाण सर आणि त्यांच्या सोबत श्री राजेश शिंगाडे सर यांची. विरांची भूमी सातारा आणि त्यात वीर जवानांची भूमी म्हणजे मिलिटरी अपशिंगे....ह्याच गावचे श्री शिंगाडे सर आणि त्यांच्या सोबत असणारे श्री चव्हाण सर हे दोन्ही दुर्ग अभ्यासक; पेशाने शिक्षक....आणि खरा शिक्षक हा जसा जीवनाच्या प्रवासात कायम काही ना काही शिकवत राहतो तसेच आज ह्या जोडगोळीने बरच काही शिकवलं.गडाची उत्तम माहिती देणारे मार्गदर्शक म्हणून त्यांनी केलेलं आजचे काम हे उल्लेखनीयच. पण वयाची ४५ ओलांडली असताना पंचविशीतल्या तरुणासारखे फक्त चालणं नाही तर बोलणही....! कसं असावं जीवन वाऱ्याच्या झोतासारखं...वाळवंटी मनाला क्षणभर स्पर्श करून जाणारं... पण सुखाची एक मनमोहक लहर बनून कायम स्मरणात राहणारं....अशीच काही आज माझ्या मनाची अवस्था आहे. आजवर केलेली गडभ्रमंती ही फिरण्याची आवड म्हणून सुरू केलेला एक प्रवास होता.अशा फिरण्याचे फायदे तुमच्या शरीराला नक्कीच फायदेशीर असतील.पण आज समजलं जर योग्य माहिती घेवून,प्रत्येक गोष्ट जाणण्याचा प्रयत्न करून केलेला प्रवास तुमच्या शरीरा सोबत तुमच्या बुध्दीचा पण विकास नक्की करेल.... आपण फिरतो... पण का फिरतो...? का ह्या जुन्या गोष्टी नव्याने पाहतो...? काय त्यातून अर्थ घेतो...? प्रत्येक घडवलेली कलाकुसर...प्रत्येक बांधकाम...ह्याला काही ना काही अर्थ नक्की असणार ना....? मग त्या साऱ्या वस्तूंचे फोटो घेवून किंवा व्हिडिओ बनवून हा साठा स्वतःकडे जतन करणे योग्यच....पण त्या जतन केलेल्या साठ्याचे महत्त्व काय...? मी गेलो...मी पाहिलं....मी साठवून ठेवलं...एवढंच...? तर नाही... आज ह्या वस्तू आणि वास्तूंकडे पाहताना माझा दृष्टिकोन थोडा बदलला आहे ते ह्या दोन मार्गदर्शकांमुळेच. कदाचित आजचा हा लेख थोडा मोठा वाटेल किंवा वाचताना त्याची भलीमोठी लांबी पाहून टाळला ही जाईल.पण खरचं माझ्यासारख्या नवीन प्रवाशांनी नक्कीच हे सारं वाचलं पाहिजे असं मला वाटतं. सातारा....वाई....आणि तिथून जवळच असणारे.... मेणवली गाव...नाना फडणवीस यांचा वाडा म्हणून प्रसिद्ध असणारं हे गाव...तिथून उजवीकडे असणारा मार्ग हा सरळ घेवून जातो ते पांडवगड पायथ्याला.... गडावर जायला तसे दोन मार्ग.... दक्षिणेकडून जाणारा मार्ग म्हणजे मेणवली गावातून जाणारा......ही वाट चढणे जरा कठीण पण भटकंतीचा आनंद घ्यायचा असेल तर ह्याच मार्गे जायला हवे.....पण गड सोप्या प्रकारे चढाई करून पहायचा असेल तर उत्तरेकडील बाजू जी वाईमधून मांढरदेव कडे जाताना मध्ये धावडी गाव लागते तिथून देखील तुम्हाला गडावर येता येईल. दुसरी गोष्ट पांडवगड का पहावा...? राजांचे प्रत्यक्ष वास्तव्य असे काही इथे आढळून येत नाही.तसेच ह्या गडाचा स्वराज्यामध्ये समावेश देखील फार उशिरा झाला.छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनाच्या शेवटच्या टप्प्यात म्हणजे इ.स.१६७३ मध्ये हा गड स्वराज्यात आला.त्यापूर्वी हा गड आदिलशाही मध्ये होता असे आढळून येते. इ.स.१६७३ मध्ये गड काबीज केल्यानंतर राजांनी गडाची जबाबदारी त्यावेळचे सरनोबत पिलाजी गोळे ह्यांच्याकडे सोपवली. पिलाजींनी गडाची खास काळजी घेतलेली दिसून येते.कारण छत्रपती शिवाजी राजे ,त्यानंतर संभाजी राजे ह्यांच्या मृत्युनंतर देखील हा गड स्वराज्यात होता.ह्याचा अर्थ नक्कीच त्यावेळी जे आक्रमण झाले असतील त्याला चोख प्रत्युत्तर दिले गेले असणार.झालेल्या आक्रमणाची तशी नोंद आढळून येत नाही पण इ.स.१६९९ पर्यंत हा गड स्वराज्यात होता यावरून असा अंदाज आपण बांधु शकतो की नक्कीच मोठ्या धैर्याने गडाची काळजी घेतली गेली असणार. इ.स.१७०१ मध्ये गड मोघलांच्या ताब्यात गेला ते पुढील ८ वर्ष त्यांच्याकडेच गडाचा ताबा राहिला.पुन्हा ह्या गडाचा स्वराज्यात समावेश इ.स.१७०९ मध्ये झाला. गडाचा हा इतिहास १६व्या शतकातील दिसत असला तर गडाची बांधणी त्याच्या खूप आधी म्हणजे ११ व्या शतकात शिलाहार राजा भोज ह्यांच्या काळातील आहे.गडावर पाण्याने भरलेले खांब्याचे टाके त्याची रचना पाहून लक्षात येते की हे फार जुने बांधकाम आहे.खडक अगदी २० फूट आत पोखरून आणि लांबी साधारण १०-१२ फूट असणारे दगडात खांब कोरून असणारे हे टाके(पाण्याचा तलाव) पाहिले की त्यावेळी अवगत असणाऱ्या कलेला सलाम केल्याशिवाय मन शांत बसणार नाही. आम्ही आज गडाची चढाई केली ते दक्षिणेकडून.ह्या मार्गे जाताना पहिली टेकडी पार केल्यावर २ जुनी घर लागतात.एक पूर्ण पडलेल्या अवस्थेत तर दुसरे जरा सुस्थितीत दिसते.तिथून जवळच पाण्याची विहीर आपल्याला पाहायला मिळेल.विहिरीत मुबलक पाण्याचा साठा दिसून येतो.आणि भोवती सपाट जमीन ही दिसते...यावरून तिथे आधी शेतीही केली जात असेल असा अंदाज आपण लावू शकतो.तिथून काही पावले पुढे आल्यावर भैरवनाथाचे छोटेसे मंदिर आहे.आम्ही थोडा वेळ ते मंदिर आणि बाहेर असणारे शिवलिंग पहात विश्रांती घेतली. पुढे आल्यावर पहिला दरवाजा लागतो..तिथे आता दरवाजा नसून फक्त भिंत आहे.आणि पहारेकऱ्यांच्या साठी असणारी देवडी दिसते.तिथे पूर्वी मोठा दरवाजा असावा असे ती रचना पाहून अंदाज येतो.तिथून आत आले की एक चौथरा लागतो की ज्यावर हलकीशी पिंड कोरलेली दिसते.ती रचना पाहून असे लक्षात येत की नक्कीच तिथे कोणत्या तरी सरदार किंवा कोणी शुर योद्धाला वीरगती आली असेल आणि त्याच्या स्मरणार्थ ती समाधी तिथे उभारली असेल.पण तिथे कोणता स्पष्ट उल्लेख नसल्याने किंवा इतिहासात तशी काही नोंद नसल्याने आपण ठाम असे मत नाही नोंदवू शकत. तिथून पुढे आल्यावर एक चौकी दिसते.ती नक्कीच पहिल्या दरवाजा बाहेर सुरू असणाऱ्या हालचाली टिपण्यासाठी असणार हे तुम्ही देखील ती रचना पाहून स्पष्ट ओळखू शकता. तिथून पुढे आल्यावर मन जरा सुन्न होतं.कारण तिथे वाचायला मिळते की प्रायव्हेट प्रॉपर्टी......हो..हे खर आहे.१८१८ मध्ये मेजर थॅचर ने हा गड जिंकून इंग्रज राजवटीमध्ये सामावून घेतला.तिथून पुढे इथे इंग्रज राजवट दिसते.मग सगळे अधिकार मिळवलेल्या ह्या इंग्रजांनी ह्या गडावरील २३एकर जमीन वाडिया नावाच्या पारशी व्यक्तीला विकली.तसे खरेदी पत्र देखील आहे.आता त्यांचे कोणी पुढे आहे की नाही माहीत नाही.पण त्यांच्या वंशजांनी पुढे ही जागा मॅप्रोच्या मालकानां विकली.आता त्याचे मालक श्री मयूर व्होरा आहेत. मला कायदा किंवा शासन याची जास्त माहिती नाही.पण मनात सहज एक विचार आला की आपले गडकिल्ले....आपल्या राजांनी उभारलेले स्वराज्य....हे सारं आपला श्वास आहेत...आपली अस्मिता आहे असे आपण सगळेच म्हणत असतो....पण शासन दरबारी ह्याच गडांची होणारी हेळसांड ही दिसून येते.त्यावर मला कोणतेही भाष्य करायचे नाही.पण मनातून असं वाटत आहे की.....त्या पारशी व्यक्तीकडून ही जमीन शासनाने का नाही विकत घेतली...? असो असतील काही नियम अटी....पण ही गोष्ट थोडी मनाला न रुचणारी वाटते. त्या एका दगडावर प्रायव्हेट प्रॉपर्टी हे शब्द वाचून आमचा पुढचा प्रवास सुरू झाला.जवळच ते पाण्याचे टाके दिसते ज्याचा मी वरती उल्लेख केला.त्या भल्यामोठ्या टाक्याला डोळ्यात आणि कॅमेऱ्यात साठवून आम्ही पुढे निघालो.काही पावले पुढे गेल्यावर आणखी एक पाण्याचे टाके दिसेल ते टाके आयाताकृती असून ते बरोबर निसर्गाने निर्माण केलेल्या ह्या भल्या मोठ्या कातळ कड्याला लागून आहे.कदाचित त्याची तिथे असणारी रचना ही कड्यावरून पडणाऱ्या पाण्याने तिथला गडाकडे जाणारा रस्ता वाहू नये, माती वाहून जावू नये यासाठी देखील असू शकते. तिथून पुढे आल्यावर निसर्गाची अजुन एक किमया तुम्हाला दिसून येईल.ह्याच कातळकड्याला साधारण १.५० फूट रुंद आणि ३ फूट उंच अशी गुफा दिसेल.आम्हाला ती गुफा आतून पाहण्याचा मोह आवरला नाही.म्हणून आम्ही आत गेलो.आत पूर्ण काळोख असल्याने मोबाइलच्या उजेडात आत नीट पाहिले तेव्हा समजले की आत ही गुफा साधारण ५.५० फूट उंच १० फूट रुंद आणि आत ७ फूट लांब आहे. पुढे गेल्यावर आणखी एक पाण्याचे टाके लागते त्यातील पाणी हे पिण्यासाठी वापरले जाते.मालकी हक्क असणाऱ्या व्होरा कुटुंबाने लोखंडी पाईपच्या सहाय्याने तिथून जवळच बांधलेल्या घरात ते पाणी पोहचवले आहे.तिथे घराची आणि मालकी हक्कात असणाऱ्या जागेची काळजी घ्यायला माणसे ठेवली आहेत. ते सारे पाहून आम्ही पुढे गेलो असता एकामागे एक अशी छोटी मोठी पाण्याची टाके पाहायला मिळाली.गडावर एकूण १४-१५ पाण्याची टाके तुम्हाला पाहायला मिळतील. आता पुढे जे दिसते ते दृश्य विलोभनीयच.गोमुखी बांधणीचा दरवाजा....गोमुखी याचा अर्थ मलाही आजच समजला.दरवाजाकडे येणारा रस्ता हा सरळ नसून थोडे वळून यावे लागते.नजरेच्या टप्प्यात समोरून पाहताना आधी दगडी तटबंदी दिसणार आणि मग वळून गेले असता मुख्य दरवाजा. अशी असणारी रचना म्हणजेच गोमुखी बांधणीचा दरवाजा.तिथे सध्या दगडी कमान आणि तटबंदी पहायला मिळते.कमान आजही सुस्थितीत दिसते..काही पावले आत गेलो की पुन्हा दिसणारा दरवाजा(म्हणजे सध्या फक्त पडलेली कमान आणि दरवाजा मागे असणारी आडणीची व्यवस्था) म्हणजे त्यावेळी सुरक्षेच्या दृष्टीने केलेली उत्तम तयारी हेच म्हणावे लागेल. आता वेळ येते ते गड माथ्यावर पाऊल ठेवायची.आणि दर्शन होते ते बजरंगबली हनुमानाचे.तिथे नतमस्तक होवून पुढे गेल्यावर आपल्याला पहायला मिळेल चुन्याची घाणी. गडावर बांधल्या जाणाऱ्या प्रत्येक भिंतीला भक्कम करणारी हीच ती चुन्याची घाणी.आता आपण पोहोचतो ते पांडवजाई देवीच्या मंदिरात.बहुतेक जुने काम पूर्ण पडून गेले असल्याने काही वर्षांपूर्वी हे बांधकाम केलेलं असणार.पण हे देखील पडण्याच्या अवस्थेत आहे असेच दिसते.पण बाहेर जुन्या काळातील दीपस्तंभ,शिवलिंग पाहून तुम्ही आत पांडवजाई देवीचा आशीर्वाद घ्यायला जावू शकता. त्यांनतर पुढे आल्यावर आपल्याला गडाच्या उंच टोकावर आल्याचा आनंद भेटेल.तिथून पश्चिमेकडे दूरवर दिसणारे धोम धरण त्यामागे असणारा कमळगड,दक्षिणेकडे वैराटगड,पूर्वेकडे असणारा चंदन वंदन,मांढरदेव डोंगर हे सारे डोळ्यात साठवून परतीच्या प्रवासाला आपण निघू शकता. आता ह्या गडाला पांडवगड नाव का पडले असावे ह्यावर पण अनेक तर्क आहेत.वरती असणाऱ्या पांडवजाई देवीच्या नावावरून असेल....किंवा जेव्हा पांडव अज्ञातवासात असताना विराटनगरीत म्हणजेच आत्ताचे वाई भागात ते होते.गडापासून जवळच पांडवलेणी देखील आहेत.मग नक्की त्यांच्या वास्तव्यामुळे गडाचे नाव पांडवगड पडले असावे असे देखील लोक म्हणत असतात. असो एकंदरीत पांडवगडास भेट देणाऱ्या प्रत्येकाला हा गड पाहून नक्कीच आनंद मिळेल असे मला वाटते.आपल्या साताऱ्यातून साधारण ४५-५०किमी असणाऱ्या ह्या गडाला भेट द्यायला नक्कीच काही अडचण नसावी. शेवटी माझ्या सोबत आज नव्याने जोडले गेलेले दुर्गप्रेमी श्री धनंजय कणसे सर,श्री दिनेश जाधव सर,माझे नेहमीचे सोबती श्री राजू ढाणे सर,मित्र गणेश सुभनावळ,बंधू गुरुनाथ बाबर आणि सर्वात महत्वाचे असे आमचे नवे गुरू,सोबती, मार्गदर्शक,श्री स्वप्नील चव्हाण सर आणि राजेश शिंगाडे सर. तुम्हा सगळ्यांमुळे आजचा हा दिवस अगदी स्मरणीय ठरला. आपली सर्वांची ही सोबत अशीच पुढे रहावी आणि अशा अनेक गडभेटी आपल्या सोबत व्हाव्या हीच आई भवानी चरणी प्रार्थना शब्दसारथी निलेश बाबर

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर 9…..राजगड

स्मृतिगंध जरा कळवळू दे....थोडं हळहळू दे..... उरातील आक्रोशाने मनालाही तळमळू दे अंधारल्या वाटा जरी... चारी दिशा ह्या मोकळ्या.... नटलेल्या निसर्गावर मला थोडं भाळू दे राजगड १२ सप्टेंबर २०२१ पहायला गेलं तर हा दिवस म्हणजे एक रविवार...सुट्टीचा दिवस...एवढंच.पण इतिहासाकडे जरा सखोल नजरेनं पाहिलं की समजतं काय दडलंय ह्या तारखेत. औरंगजेबाची सर्वात मोठी हार म्हणजे राजांची आग्ऱ्याहून सुटका..... जिथं मुंगीलाही स्वतःची वाट ठरवता येत नसेल,पक्षांनाही स्वैर फिरता येत नसेल,मातब्बर योध्यांना स्वतःच्या मर्जीने मान देखील वर काढता येत नसेल अशा नरकाला हुल देवून महाराज सुटले कसे....? हीच तर विलक्षण शक्ती...दूरदृष्टी...आणि वेगळेपण आपल्या राजांमध्ये होतं म्हणून तर आजही आणि उद्याही राजे प्रत्येक मनावर राज्य करत राहतील. फौजेच्या जोरावर राज्य गाजवणं वेगळं आणि मूठभर मावळ्यांना सोबत घेवून स्वराज्य उभं करणं, प्रत्येक रक्तात स्वराज्यप्रेम निर्माण करणं हे वेगळं....हाच फरक सांगतो की फौजेचा एवढा ताफा असताना मुघलांना गुढघे टेकायला का लागत होते.....कारण फक्त एकच....ह्या निर्भिड...संयमी....चाणाक्ष राजांनी प्रत्येक मनात पेटवली होती स्वराज्याची मशाल.....त्या मशालीला पेटतं ठेवायला स्वतःच्या रक्ताची आहुती देणं....हसत हसत मरणाला कवटाळणं.....स्वतःच्या जीवापेक्षा राजाचं रक्षण करणं....हीच ती स्वामिनिष्ठा.....हेच ते स्वराज्यप्रेम. स्वतःला दगाफटका होणार हे माहित असताना औरांगजेबाच्या दरबारात ताठ मानेनं जाणाऱ्या राजांनी स्वतःच्या डामडौलात मश्गूल असणाऱ्या त्या आलमगीराला मान खाली घालायला लावणारा प्रसंग म्हणजेच राजांची आग्ऱ्याहून सुटका. पण हे तर सर्व तुम्हाला माहीत आहे....मग ह्या विषयावर आज मी का बोलावे....? काय कारण असावं...?कारण फक्त एकच.. १२ सप्टेंबर.....हो हाच तो दिवस...१२ सप्टेंबर १६६६ ह्याच दिवशी राजे आग्ऱ्याहून सुटका झाल्यावर राजगडावर आपल्या काही निवडक सरदारांना घेवून पोहोचले होते.त्या घटनेला ३५५ वर्ष झाली तरी पराक्रमाची ही ज्योत अशीच अखंड तेवत आहे आणि पुढेही राहणार. मनात फक्त एकच भावना आहे की राजांनी उभारलेल्या ह्या स्वराज्याची...गडकोटांची धूळ जन्मभर माथी लागत रहावी.आणि बघा ना देव पण कसे योग जुळवून आणतो.आमचे मित्र....सातारा जिल्ह्याचे ग्रंथालय अधिकारी श्री.संजय ढेरे सर....गेली एक वर्ष म्हणत होते की राजगड ट्रेक करू.पण कधी त्यांना वेळ नसणे किंवा कधी आमचा वेळ ह्यात सारे नियोजन लांबत गेले होते.आणि नेमका योग जुळून आला तो दिवस म्हणजे १२ सप्टेंबर २०२१.श्री ढेरे साहेब त्यांचे सहकारी श्री.प्रवीण देसाई साहेब,सह्याद्रीच्या कुशीत हिंडणारा,रांगडा गडी...डॉ झुंजारराव,आणि माझे मोठे बंधू गुरू बाबर आणि मी.आम्ही ५ जणांनी आजच्या ह्या अविस्मरणीय दिवशी सर केला बालेकिल्ला. निसर्गाने पण जणू एक वेगळीच चाहूल दिली होती....ठरलेल्या नियोजनानुसार साताऱ्यातून प्रवास सुरू झाला.आणि निरा नदी पार करताना दिसले ते अर्ध गोलाकार इंद्रधनुष्य...ती निसर्गाची किमया कॅमेऱ्यात कैद करून पुढे निघालो. जरी गडांवर फिरण्याचे हे वेड असले तरी आपला अभ्यास.... वाचन...किती तोटके आहे हे ढेरे साहेबांच्या संगतीत प्रकर्षाने जाणवले.पूर्ण प्रवासात राजांच्या...त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या पराक्रमाच्या गोष्टी...शत्रूच्या चाली...त्यावर केलेली मात ह्यावर चर्चा करत प्रवास सहज पार झाला. खरचं ह्या इंटरनेटच्या जगात सारं काही शोधणं.... वाचणं...शक्य असताना आपण कोणत्या विश्वात हरवलेलो असतो कोण जाणे...मला तर एवढही माहित न्हवतं राजगडाच्या वरती अजुन एक गड आहे तो म्हणजे बालेकिल्ला.....आजवर बालेकिल्ला म्हणजे हक्काचा मतदारसंघ हेच वाटत असणारा मी आज प्रत्यक्ष त्या गडावर पोहोचलो होतो. राजगडावर चोर दरवाजामार्गे वरती प्रवेश केल्यावर लागतो तो पहिला पद्मावती तलाव....तिथून पुढे आल्यावर लागते ती राणी सईबाई यांची समाधी....आणि पद्मावती देवीचे मंदिर....जवळच पिण्याच्या पाण्याचा तलाव आणि मग रामेश्वराचे मंदिर.... जोरदार पाऊस आणि गर्द धुके ह्यात एक वेगळाच आनंद मनाला भेटत होता...निसर्गाच्या बऱ्याच छटा डोळ्यांत साठवण्याचा प्रयत्न करत होतो.पण धुक्याची असणारी चादर आणि सतत पडणारा पाऊस यामुळे त्या मनमोहक दृष्यांना कॅमेऱ्यात कैद करणं जरा अवघड जात होत. पद्मावती माची,सुवेळा माची,संजीवनी माची,मधोमध बालेकिल्ला,पद्मावती तलाव,चंद्र तळे, अंबरखाना,राजसदर, राजवाड्याचे अवशेष,तोफा,आणि चौफेर घनदाट जंगल हे पाहून मनाला खूप आनंद झाला. स्वराज्याची पहिली राजधानी....राजगड.....१२ कोस पसरलेला विस्तीर्ण डोंगर.....उंच कडे...खोल दरी.....गर्द झाडी ह्यात विस्तारलेला राजगड....स्वराज्याची साक्ष देत दिमाखात उभा आहे. खर तर बालेकिल्ला चढणे,उतरणे हे प्रशिक्षित ट्रेकर शिवाय बाकीच्यांना अशक्यच....पण वनविभागाने लोखंडी गजांच्या मदतीने बनवलेल्या मार्गामुळे आपल्या सारख्या सामान्य माणसांना देखील तिथं पोहोचणं शक्य होतेय.नाहीतर राजगडावरून स्वतःची वाट शोधू शकते ते फक्त वाहणारे पाणी आणि भिरभिरणारा वारा.बाकी आपण सर्व कस्पटासमान. पावसाळ्यात इथे फिरायला येणे जरा अवघडच.म्हणजे चिखल त्यामुळे झालेला घसरटपणा,पाऊस आणि धुके ह्यामुळे सर्व झाकोळले जाते.अगदी ४ फुटपालिकडे पाहणे पण अशक्य.त्यामुळे बेलाग पसरलेल्या माच्या पाहणे जरा अवघडच.माझ्या मते साधारण नोव्हेंबर ते जानेवारी मध्ये इथे येण्याचे नियोजन अगदी योग्य. राज्यांच्या आयुष्याची बरीच वर्ष जिथे गेली,जिथे अनेक मोहिमांची नियोजनं ठरली असतील,जिथून स्वराज्याचा बराच कारभार पाहिला गेला अशा ह्या राजगडाला अवश्य भेट द्यावी शब्दसारथी निलेश बाबर

मन

मन. मन गहिवरायलां दुःख कशाला पाहिजे? मन शहारून जायला सुख कशाला पाहिजे? मन एक अलीप्त संप्रेरक मनाला औषध नसतं मन औषध शरीराचं मन आयुध शरीर शिल्प कोरणारं किंवा शरीर शिळा दुभंगवणारं मनातली वादळे न दिसणारी शरीर जेव्हा आपलं नसतं तेंव्हा मनाचं असतं मन जेव्हा आपलं नसतं तेव्हा शरीराचंअसतं मनाच्या रिक्टर स्केलची नोंद शरीराला घ्यावीचलागते मनाच्या भिंतीला आता रंगवायची गरज नाही कल्पनेचे वॉलपेपर चालतात मना शिवाय पान हालत नाही मन क्षणांना जन्म देणारं दवबिंदू डॉ.अनिल कुलकर्णी.

चारोळी

सरणावरच शेवटी न्याय मिळाला निर्जीव लाकडेच कामास आली सजीवांनी फक्त नेहमीप्रमाणे इथेही आगच लावली.

वडील..

वडील. पडद्यामागचा सुत्रधार पडद्यासमोर कधीही न येणारा वडील प्रेमाशिवाय कोणतेच डील न करणारा वडील गेल्यावर जास्त फील होतो तो वडील नावालाच कर्ता पुरुष तरीही कुटुंबाला ठेवतो खूष बैलाच्या पोळ्या प्रमाणे एका दिवसाचा उत्सवमूर्ती नटसम्राट असला तरी चपला झिजवणारा चितळे मास्तर आईची कविता प्रेम स्वरुप वडिलांची कविता ग्रेसफुल. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

दिल बेचारा

दिल बेचारा.. तुम ना किसी के हुए तो क्या. मै तुम्हारा मैं तुम्हारा वो चंदा .. दिल बेचारातलं हे अप्रतिम गाणं. जीवनाचे सत्य अधोरेखित करणारे. वेदनेचा अविष्कार सुंदर जगुन आनंदात परावर्तित करायचा असतो. काही गोष्टी आपल्या होऊ शकत नाही पण आपण तर त्यांचे होऊ शकतो ना. आवाक्या बाहेरच्या गोष्टीवर प्रेम बसतं तेव्हा आपल्याला प्रेम करायला कुणी रोखू शकत नाही. सौंदर्य हे प्रेमासाठी असतं, आस्वादासाठी असतं. सौंदर्याचे हजारो उपासक असतात. देवाचेही हजारो उपासक असतात. देवाने आपल्या कडे लक्ष नाही दिलं, देव मंदिरातून अदृश्य झाला, देऊळे बंद झाली तरी आपलं देवाविषयी प्रेम असतंच आणि त्याला कोणी रोखू शकत नाही. प्रेम करणारा माणूस मिळाले की आयुष्याला कलाटणी मिळते, जगावसं वाटू लागतं. आपण प्रत्येक जण रियालिटी शोच्या ऑडिशनसाठी आलेले असतो. कधी एलिमिनेशन होईल सांगता येत नाही पण वाइल्ड कार्ड ने पुन्हा एन्ट्री कधी कधी मिळते, तसच आयुष्यात काही माणसे भेटल्यानंतर पुन्हा काही काळ आपण आपल्याला सिद्ध करू शकतो, ही उमेद जगण्याला कारणीभूत ठरते.जन्म आणि मृत्यू आपल्या हातात नसतो पण कसं जगायचं हे आपल्या हातात असतं असं म्हणणारा नायकच जेव्हा जगाला रामराम करतो तेव्हा त्याचं ते म्हणणं अभिनय होता का? तो अभिनय जगत होता का जिवन जगत होता हा प्रश्न पडतो.. खोटे आणि छोटे-छोटे अभिनय करतच माणसे जगतात. माणसे दिसतात तशी नसतात. तत्त्वज्ञान सांगण वेगळं आणि जगणं वेगळं. माणसे केवळ औषधावर जगत नाहीत. प्रेमावर व प्रेरणेवर जगतअसतात. नायक नाईका दोघांनाही कॅन्सर असतो. मृत्यू पर्यंत दोघेही एकमेकाला फुलवतात आनंद देतात. प्रत्येकालाच मृत्यूच्या भोज्ज्याला शिवूून येता येतं नाही. वेदना जगलेला माणूस मृत्यू जगलेलाच असतो.प्रत्येक वेदनेतून फिनिक्स पक्षी उभारी घेत नाही. मृत्यू अटळ आहे हे समजल्यावर राहिलेला संकल्प पूर्ण करणे, आनंद जगुन घेणे एवढेच आपल्या हातात असतं. आपली शेवटची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी अर्धवट गाण्याच्या पुढच्या ओळी काय असतील हे जाणून घेण्यासाठी नायिकेच्या इच्छेनुसार नायक नायिकेला घेऊन पॅरिसला, ज्या कवी ने हे गाणं लिहिले आहे त्याच्याकडे जातो. प्रत्येकाची आशा वेगळी. निराशा वेगळी. छोट्या छोट्या गोष्टीत आनंद मानणारे त्यावेळी त्या क्षणापुरते सुखीच असतात.दुःखाला आनंदात बुचकळायला हवं. काही माणसें असली काय आणि नसली काय त्यांच जाणं आणि अभिनय चटकाच लावतं.वेदना जेव्हा प्रेमाला हात घालते तेव्हा ती सुगंधी जखम करून जाते. अभिनयात सुशांत व संजना उणीव शब्दाची आठवण करून देत नाहीत. आपणही आपल्या आयुष्याच्या पुढचं काय वाढून ठेवलंय हे पाहण्यासाठी कळत नकळत प्रस्थानच करतो. डॉ.अनिल कुलकर्णी. 

आचार्य अत्रे..

[][] काळाच्या पटलावर अष्टपैलू व्यक्तिमत्वाची भक्कम मुद्रा उमटविणारे थोर नाटककार: आचार्य अत्रे. एखाद्या व्यक्तिमत्त्वाला अनेक कंगोरे असतात. अत्रे हे बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व होते. एखादं व्यक्तिमत्त्व त्या-त्या काळात समाज मनावर गारूड करतं,एवढेच नव्हे तर जीवनासाठीची शिदोरी, पुढच्या पिढीसाठी सोडून जातं. अत्रेंच्या नाटकांनी अनेक पायंडे पाडले, विक्रम केलें, तोडलें. यशस्वी नाटककार अत्रे यांच्या 'घराबाहेर' या नाटकां मुळे हाऊसफुल्ल या घोषणेचा जन्म झाला. रॉयल ऑपेरा हाऊसमध्ये 'घराबाहेर' चे तिकीटे दोन दिवस आगोदरच विकली जाऊ लागली. रसिकांना तिकीटाची खिडकी बंद दिसू लागली. यावर तोडगा म्हणून हाउसफुल असा फलक लावण्याची व्यवस्था अनंत हरी गद्रे यांनी केली. 'घराबाहेर' नाटकाचे अगोदर व त्यानंतर आजपर्यंत कोणत्याही नाटकाचे जिवंत व थेट रेडिओ प्रक्षेपण झालेले नाही. अत्रे यांच्या प्रत्येक नाट्यकृती ने पराक्रम केले आहेत. अत्रे यांनी दिलेले प्रत्येक नाटक प्रेक्षकांनी यशस्वी ठरवले. आचार्य अत्रे उत्तम पद्य लेखक होते, ते त्यांच्या नाटकातील त्यांनीच लिहलेल्या नाट्यगीतां नी सिद्ध झालेआहे. अत्रे शिक्षणशास्त्राचे तज्ञ, अध्यापन शास्त्राचे धडे देणारेआचार्य, पाठ्यपुस्तकाचे लेखकवसंपादक,नियतकालिकांचे संपादक, लोकप्रिय लेखक, विद्वान, शिक्षित व सामान्य जनतेमध्ये लोकप्रिय असलेले विनोदी वक्ते होते. आचार्य अत्रे यांचे प्रत्येक नाटक, व्यावसायिक नाटकांच्या इतरकेंच यश मिळवायचे. आचार्य अत्रे हे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व आहे.चित्रपट क्षेत्रातील निर्माता, दिग्दर्शक, लेखक, गीतकार, पटकथाकार, संवादलेखक तसेच नाट्यक्षेत्रातील, पत्रकारितेतील वृत्तसंपादन, वार्तांकन, लेखन, वैचारिक लेखन, संपादकीय अग्रलेख, वृत्तपत्र मालकी, आदर्श मुख्याध्यापक, शिक्षक प्रशिक्षणाचे अनेक वर्ष मुख्याधिकारी, पाठ्यपुस्तक संपादन लेखन व निर्मिती असे विविधांगी कार्य करत असताना समाजाभिमुख राहून समाजस्वास्थ चे रक्षण व संवर्धन करणे, मंगल पवित्र परंपरांचे रक्षण करणे, समाजातील दोषांचे दर्शन, समाजाला मनोरंजक चिमटे काढून करणे, सामाजिक व राजकीय संभावित लुटारूं ची निर्भीडपणे निर्भत्सना करणे, हे आचार्य अत्रे यांनी सर्वच क्षेत्रात वावरताना केले. प्रसंगोपात,व्यक्ततीविषयक अभ्यासपूर्ण अग्रलेखांचे त्यांचे संग्रह प्रतिभेचे व द्रष्टेपणाचे दर्शन घडवतात निबंध, लेख, एकाच विषयाची माहिती, लेखमाला, लघुकथा, कथा,कादंबरी व चित्रपटाची पटकथा, काव्य, संगीत,नाट्य, काव्य प्रकार, नाटक व त्याहून अधिक प्रकारचे साहित्य अत्र्यांनी लिहले. एकच व्यक्ती अनेक क्षेत्रात कार्यरत असते, तेंव्हा त्यांच्या नावां भोवती असलेंल वलंय, दरारा,व आदर कित्येक वर्ष नंतर कायम असतो. अत्रेंच सर्वच क्षेत्रातलं कार्य अफाट आहे.जेवढ प्रेम अफाट,तेवढंच शत्रुत्व अफाट. अनेक महत्त्वपूर्ण क्षेत्रात उत्तुंग कामगिरी त्यांनी केली. एकच व्यक्ती,एकाच आयुष्यात विविध क्षेत्रात, प्राविण्य संपादन करणारी व्यक्ती म्हणजे अत्रे. काही व्यत्तीचं कर्तृत्त्व प्रचंड धबधब्या प्रमाणे असतं, त्या धबधब्यात काही वर तुषार, काही वर शिंतोडे, तर काही त्यांत चिंब भिजतात, तर काहीच्या नाकातोंडात पाणी जाते, अत्रे असंच एक व्यक्तिमत्त्व होतं. अत्रे यांच्या नाटकां बद्दलअसे म्हणले जाते की आशियातील ते एकमेव व्यक्तिमत्त्व, त्यांची नाटकं कधीच पडली नाहीत. ३ वेळा ते नाट्यसंमेलनाचे अध्यक्ष असलेले ते एकमेवंच होतें. निबंध, एकाच विषयाची लेखमाला, लघु कथा, कथा दीर्घकथा, कादंबरी किंवा चित्रपटाची पटकथा, काव्य, कविता,नाट्यपद आणि विडंबन काव्य प्रकार, नाटक व त्याहून अधिक प्रकारचे साहित्य आचार्य अत्रे यांनी निर्माण केले. व त्यांच्या त्या निर्मितीवर लोकप्रियतेची, यशस्वितेची मोहर मराठी वाचकांनी व प्रांजळ समीक्षकांनी उमटवली, ती यांच्या प्रतिमेला साजेशीच होती. अत्रे हे थोर नाटककार आहेत,हे समीक्षकांनी वृत्तपत्र संपादक आणि हजारो प्रेक्षकांनी मान्य केले आहे. हमखास यशस्वी होणारी,टाळ्या व हशा वसूल करणारी नाटकं म्हणजे आचार्य अत्रे यांची नाटकें हे समीकरण पक्के झाले होते. माणूस क्षितिजाच्या दिशेने कितीही चालला तरी तो क्षितिजापर्यंत पोहचत नाही, तसेच काहीसे अत्रे यांच्या साहित्याचे आहे. अत्रे यांच्या तो मी नव्हेच या नाटकाने मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात अनेक पराक्रम नोंदवलेले.अत्रे यांचे प्रत्येक नाटक मराठी रसिकांनी यशस्वी ठरवलें. त्यांची अनेक नाटके हाऊसफुल्ल गर्दीत चालत, त्याचे शेकडो प्रयोग अनेक वर्ष होत राहिली. अत्रे सारखा नाटककार अगोदर झाला नाही व भविष्यात होणार नाही. अत्रे यांच्या अनेक पैलू पैकी, त्यांचा नाटककार म्हणून प्रवास ,प्रत्येक नाटकाचा इतिहास, त्यांच्या आठवणी,आनंद बोडस यांनी लिहिल्या आहेत. संबंधित नाटकाविषयी थोडक्यात आशय व त्याची निर्मिती प्रक्रिया याचे विवेचन त्यांनी केले आहे.आठवणी जाग्या केल्या आहेत. शिक्षणशास्त्रवअध्यापनशास्त्र च्या उच्चशिक्षणासाठी इंग्लंड मध्ये बराच काळ राहत असताना, फावल्या वेळात अत्रे यांनी नाटकाचां बारकाईने अभ्यास केला. उच्च साहित्यिक मूल्य, काळजाला हात घालणारे़ संवाद, सुरुवातीपासून शेवटचा अंक संपेपर्यंत हृदयद्रावक नाट्यमय घटना व अखेर प्रेक्षकांना हादरवून टाकणारा अनपेक्षित धक्का हे 'उद्याच्या संसार' या नाटकाचे स्वरूप होय. नाटक संपल्यावर अनेक प्रेक्षक रडतच घरी जायचे. काही प्रेक्षक नाटक संपल्यावर मानसिक विदीर्ण अवस्थेत आपल्या खुर्चीत बराच वेळ बसून असायचे. उद्याचा संसार पाहिल्यावर स्वतः नाटककार असलेले साहित्य सम्राट न. चि केळकर आपल्या उपरण्याने डोळे पुसत, कोणाचा तरी आधार घेत नाट्यगृहा बाहेर पडत असलेले अत्रेंनी व अनेकांनी पाहिले होते. अत्र्यांनी महाराष्ट्राला खदखदून हसवलें तसे भरपूर रडवलें. हसत खेळत पद्धतीने, चटकदार कथानकाच्या आधाराने व विनोदाच्या शिडकाव्याने,नाटकांच्या माध्यमातून,सामाजिक समस्या लोकांसमोर अत्रे यांनी मांडल्या. सामाजिक समस्याचे प्रदर्शन करणे व समाजातील दोष यासंदर्भात चिमटे काढणे हे दोन्ही, विनोदी व हास्यविनोदी मार्गांनी अत्र्यांनी पूर्ण केले. 'लग्नाच्या बेडी' मधून त्यांनी हेच साधलें. मनोरंजक पद्धतीने प्रेक्षकांना हसवतां हसवतां अंतर्मुख करून विचार करायला भाग पाडले. लग्नाची बेडी, भ्रमाचा भोपळा, घराबाहेर, साष्टांग नमस्कार, ब्रह्मचारी, मी उभा आहे, बुवा तेथे बाया डॉक्टर लागू,तो मी नव्हेच,अशा अनेक नाटकांनी इतिहास घडवला आहे. आजही ही नाटके नव्या दमात सादर झाली तर नक्कीच हाऊसफुल्ल होतात. अत्र्यांच्या 'तो मी नव्हेच' या नाटकाने मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात अनेक पराक्रम नोंदवले. तो मी नव्हेच चा शुभारंभाचा प्रयोग दिल्ली येथे झाला , प्रयोग साडेपाच तास चालला. तो मी नव्हेच मधील लखोबा लोखंडे चार-पाच जणांनी साकारला. फिरते रंगमंच ची सुरुवात प्रथमच झाली.मोरूची मावशी मधील टिंगटांग टिंगांग आजही प्रसिद्ध आहे. अत्रे यांची नाटके स्वयंभू आहेत,अनुवादित नाहीत. अत्रे यांनी इतिहास निर्माण व्हावा म्हणून नाटके लिहिलं नाहीत,तर त्यांच्या नाटकांनी इतिहास निर्माण केला. रंगभूमीवर सादर करता येतील,कुटुंबासमवेत पाहता येतील,कमरेवरचे विनोद असलेली नाटकें अत्रे यांनी लिहिली. त्यांचे प्रत्येक नाटक यशश्री खेचून आणें.मागणी तसा पुरवठा या प्रकारे त्यांनी लेखन केले नाही.यामुळेच ते थोर नाटककार ठरले. डॉ.अनिलकुलकर्णी. ९४०३८०५१५३[email protected]

त्या वळणावर..

त्या वळणावर... त्या वळणावर सगळेच चांगले आहे.वळण येईपर्यंत वाट पाहायला हवी. धुकं आणि दुःखं हे क्षणीकच असतं. वाट पाहिली की जातं. दवबिंदू येतात, ठराविक काळाने जातात, फुलें उमलतात सुगंध देतात आणि निर्माल्य होऊन आपली भूमिका झाली की संपून जातात. माणसांना आपली भूमिका संपली असं वाटतच नाही. भूमिका संपली की अस्तित्व संपतं. आपले अस्तित्व कायम राहावं ही माणसांची इच्छा असते.मन आहे म्हणून मनोव्यापार आहे. कितीजणांना चांदण्यात फिरतांना हात हातात मिळतो. कितीजणांना मलमली तारुण्य पांघरायला मिळतं. किती जण पहाटे मोकळ्या केसात गुंतण्याचा अनुभव घेतात. चाफा बोलत नाही हे किती जणांनी अनुभवले आहे. त्यासाठी मन शांत हवं. किती जण मनाची स्पंदनं अनुभवली आतलां आवाज कितीजण ऐकतात.मनात कुणी डोकावतंच नाही, सगळेजण जनात डोकावतात. नेहमीच तुलनेचे आलेख कामाला येत नाहीत, कधी कधी ते प्रेरणा देतात, कधी कधी ते संपवतात. कधीकधी वाटतं उध्वस्त झालों, सगळं संपलं, आता काहीच होणार नाही, पण एक दिवस असा येतो, सारा चेहरामोहरा बदलून जातो. होत्याचं नव्हतं होतं.आपल्यालाच कळत नाही, आपण त्याला चमत्कार म्हणतो, पण त्या दिवसाची वाट पाहणं ज्यांना जमलं तेच खरं जीवन जगलें. वाईट दिवस येतच राहतात , चांगल्याची वाट पाहावीच लागतें. जीवन सुंदर ही असतं, थोडं थांबायचं असतं. प्रतीक्षेत उद्याची पहाट असते. प्रतीक्षा करायला फार संयम लागतों. आवाक्यातले यश प्रत्येकालाच मिळतें, पण आवाक्याबाहेरचे यश प्रत्येकाला हवें असतं.दुसऱ्यांचे यश मिळवल्याशिवाय माणसे स्वस्थ बसत नाहीत. फोटो फ्रेम मध्ये बंदिस्त करता येतो, माणसांना नाही बंदिस्त करता येत. आठवणींना बंदिस्त करता येतं, वास्तवाचा कोलाज समोर असतांना व हातात विचारांचा ब्रश असतांना, मनात रंगाची उधळण असतांना, कुणाला चित्र हवंहवंसं काढावं वाटणार नाही. एखाद्या सुंदर पहाटे सगळेच बदललेंल असावं, चाकोरी सोडून आकाशात विहार केल्याप्रमाणे मनसोक्त जगांव. ऐवढंच आकाश आणि एवढंच सुख असतं, असं नव्हे. आकाश मोकळं होणार आणि निरभ्र होणार तोपर्यंत वाट पाहायलाच हवी. झाले मोकळे आकाश ही अवस्था सुखद असते, मनाचेही तसेच आहे, मन हे जेव्हा मोकळं होतं तेंव्हा मनाचा अनुभव हा प्रत्येकाचा अवर्णनीय असतो. आवाक्याबाहेरचे यश आपल्या पदरात कधीकधी पडतं, पण तें आपल्या क्षमतेची पावती असते. आपल्या क्षमता आपल्यालाच माहीत नसतात, आपलीच माणसें आपल्याला माहित नसतात. माणसात जसे सुप्त गुण असतात तसे क्षमतेत सुद्धा सुप्त गुण असतात. त्यासाठी स्वतःहून उमलायलां शिकायला पाहिजे.आत्महत्या करणारऱ्यांनीसुद्धा आत्महत्या कां करू नये याचे ऑनलाईन क्लासेस घेतलेले आहेत, पण ऑफलाईन मध्ये त्यांनी परिस्थितीपुढे नांगीच टाकलेली असते. संघर्ष माणसांना जिवंत ठेवतो.स्वप्नातही विचार केला नव्हतां, असं जेंव्हा माणसं म्हणतात, तेंव्हा त्यांची स्वप्नंही कोती असतात. प्रत्येक दिवस वेगळां, प्रत्येक रंग वेगळा, प्रत्येक क्षण वेगळां हे समजून घेतलं पाहिजे. प्रत्येक श्वास वेगळा. पहिल्या व अखेरचा श्वासाची नोंद होते.मधल्या श्वासावर आपण हुकूमत गाजवायची असते. क्षणांना हव्या त्या रंगात बुडवतां आलं पाहिजे. क्षणांनी आपल्याला बुडवू नये. क्षण एकच पुरेसा असतो प्रेमासाठी, जगण्यासाठी. एक दिवस मानाचा असतो एक दिवस अपमानाचा असतो हे ही समजून घेतलं पाहिजे. पराक्रमासाठी पराभवाचा इतिहास ही कधी कधी संदर्भासाठी आवश्यक असतों. अपयशाला गाडून त्याच्या पायावर, यशाचा ध्वज उभा करण्यातच खरं कर्तृत्व असतं. यश सहज नाही हे समजून घेतले पाहिजे. तत्वज्ञान कधी कधी कंटाळवाणं वाटलं तरी तेच माणसाला घडवतं. माणसे एकमेकांपासून, मोजून अंतर राखतात.कुणांत किती मिसळायचं, कुणात किती रत व्हायचं, याबाबत ज्याची त्याची गणितं ठरलेली असतात. मनाची तार जुळल्या शिवाय पुढचां प्रवास सुरुच होतं नाही. केवळ शरीर जवळ आल्यानें मनाची आंदोलने, स्पंदने एकमेकांना कळतात असं नाही. मनाचा डोह फार खोल अथांग असतो. माणसें मनाचा विचारच करत नाहीत. शरीर दिसतं, शरीर ऑफलाईन असतं. मन ऑनलाईन कार्यरत असतं. मनाचा प्रवास स्वप्नातही भरारी घेतो. शरीराला मर्यादा आहेत. वैचारिक मतभेद संवादाला फिरकूही देत नाहीत. पूर्वग्रहाची साथ सोडायला माणसे तयारच नाहीत.निसर्गाकडे पहा निसर्ग कुठे अंतर मोजून-मापून तुमच्याशी वागतो, तो तुम्हाला कवेत घ्यायला तयार असतो. तुम्हाला समजून घ्यायला तयार असतो. तुम्हाला अभिव्यक्त होण्यासाठी प्रवृत्त करतो, अनेक साहित्य निर्माण करण्यात निसर्गाचाच वाटा आहे. निसर्गाकडे पाहून, एखादा सूर्योदय, एखादा सूर्यास्त, एखादा इंद्रधनुष्य, तो जगण्यासाठी प्रवृत्त करतो. मन तुमचं त्याठिकाणी रमतं, शांत होतं. शांत होणं आणि रमणं यासाठीच्या जागा खूप कमी होत चाललेल्या आहेत. मन भरकटण्याची अनेक ठिकाणें उपलब्ध आहेत. जगण्याला प्रवृत्त करणाऱ्या गोष्टी कमी होत चाललेल्या आहेत. जगण्यापासून परावृत्त करण्याची ठिकाणं वाढत आहेत. मनाचा हळुवार कोपरा माणसांनी सेफ डिपॉझिट मध्ये टाकून दिला आहे. मनाला थोपटणं, समजावणं, होतंच नाही. दागिने घालून मिरवावे तसं माणसे दुःख घेवुन मिरवत आहेत. दुःख दागिन्यां प्रमाणे लॉकरमध्ये ठेवायला हवं. दागिन्यांनी शरीर सजतं, मनाची श्रीमंती दागिन्या शिवाय असते. मन मोठं केलं की वळणा पर्यंतचा प्रवास सुसह्य होतो. मनाच्या पलीकडे आनंदाचे झाड आहे, सौख्याचा धबधबा आहे. एकच अट आहे, त्या वळणा पर्यंत जाता यायला हवं. डॉ अनिल कुलकर्णी.

त्या वळणावर..

त्या वळणावर... त्या वळणावर सगळेच चांगले आहे.वळण येईपर्यंत वाट पाहायला हवी. धुकं आणि दुःखं हे क्षणीकच असतं. वाट पाहिली की जातं. दवबिंदू येतात, ठराविक काळाने जातात, फुलें उमलतात सुगंध देतात आणि निर्माल्य होऊन आपली भूमिका झाली की संपून जातात. माणसांना आपली भूमिका संपली असं वाटतच नाही. भूमिका संपली की अस्तित्व संपतं. आपले अस्तित्व कायम राहावं ही माणसांची इच्छा असते.मन आहे म्हणून मनोव्यापार आहे. कितीजणांना चांदण्यात फिरतांना हात हातात मिळतो. कितीजणांना मलमली तारुण्य पांघरायला मिळतं. किती जण पहाटे मोकळ्या केसात गुंतण्याचा अनुभव घेतात. चाफा बोलत नाही हे किती जणांनी अनुभवले आहे. त्यासाठी मन शांत हवं. किती जण मनाची स्पंदनं अनुभवली आतलां आवाज कितीजण ऐकतात.मनात कुणी डोकावतंच नाही, सगळेजण जनात डोकावतात. नेहमीच तुलनेचे आलेख कामाला येत नाहीत, कधी कधी ते प्रेरणा देतात, कधी कधी ते संपवतात. कधीकधी वाटतं उध्वस्त झालों, सगळं संपलं, आता काहीच होणार नाही, पण एक दिवस असा येतो, सारा चेहरामोहरा बदलून जातो. होत्याचं नव्हतं होतं.आपल्यालाच कळत नाही, आपण त्याला चमत्कार म्हणतो, पण त्या दिवसाची वाट पाहणं ज्यांना जमलं तेच खरं जीवन जगलें. वाईट दिवस येतच राहतात , चांगल्याची वाट पाहावीच लागतें. जीवन सुंदर ही असतं, थोडं थांबायचं असतं. प्रतीक्षेत उद्याची पहाट असते. प्रतीक्षा करायला फार संयम लागतों. आवाक्यातले यश प्रत्येकालाच मिळतें, पण आवाक्याबाहेरचे यश प्रत्येकाला हवें असतं.दुसऱ्यांचे यश मिळवल्याशिवाय माणसे स्वस्थ बसत नाहीत. फोटो फ्रेम मध्ये बंदिस्त करता येतो, माणसांना नाही बंदिस्त करता येत. आठवणींना बंदिस्त करता येतं, वास्तवाचा कोलाज समोर असतांना व हातात विचारांचा ब्रश असतांना, मनात रंगाची उधळण असतांना, कुणाला चित्र हवंहवंसं काढावं वाटणार नाही. एखाद्या सुंदर पहाटे सगळेच बदललेंल असावं, चाकोरी सोडून आकाशात विहार केल्याप्रमाणे मनसोक्त जगांव. ऐवढंच आकाश आणि एवढंच सुख असतं, असं नव्हे. आकाश मोकळं होणार आणि निरभ्र होणार तोपर्यंत वाट पाहायलाच हवी. झाले मोकळे आकाश ही अवस्था सुखद असते, मनाचेही तसेच आहे, मन हे जेव्हा मोकळं होतं तेंव्हा मनाचा अनुभव हा प्रत्येकाचा अवर्णनीय असतो. आवाक्याबाहेरचे यश आपल्या पदरात कधीकधी पडतं, पण तें आपल्या क्षमतेची पावती असते. आपल्या क्षमता आपल्यालाच माहीत नसतात, आपलीच माणसें आपल्याला माहित नसतात. माणसात जसे सुप्त गुण असतात तसे क्षमतेत सुद्धा सुप्त गुण असतात. त्यासाठी स्वतःहून उमलायलां शिकायला पाहिजे.आत्महत्या करणारऱ्यांनीसुद्धा आत्महत्या कां करू नये याचे ऑनलाईन क्लासेस घेतलेले आहेत, पण ऑफलाईन मध्ये त्यांनी परिस्थितीपुढे नांगीच टाकलेली असते. संघर्ष माणसांना जिवंत ठेवतो.स्वप्नातही विचार केला नव्हतां, असं जेंव्हा माणसं म्हणतात, तेंव्हा त्यांची स्वप्नंही कोती असतात. प्रत्येक दिवस वेगळां, प्रत्येक रंग वेगळा, प्रत्येक क्षण वेगळां हे समजून घेतलं पाहिजे. प्रत्येक श्वास वेगळा. पहिल्या व अखेरचा श्वासाची नोंद होते.मधल्या श्वासावर आपण हुकूमत गाजवायची असते. क्षणांना हव्या त्या रंगात बुडवतां आलं पाहिजे. क्षणांनी आपल्याला बुडवू नये. क्षण एकच पुरेसा असतो प्रेमासाठी, जगण्यासाठी. एक दिवस मानाचा असतो एक दिवस अपमानाचा असतो हे ही समजून घेतलं पाहिजे. पराक्रमासाठी पराभवाचा इतिहास ही कधी कधी संदर्भासाठी आवश्यक असतों. अपयशाला गाडून त्याच्या पायावर, यशाचा ध्वज उभा करण्यातच खरं कर्तृत्व असतं. यश सहज नाही हे समजून घेतले पाहिजे. तत्वज्ञान कधी कधी कंटाळवाणं वाटलं तरी तेच माणसाला घडवतं. माणसे एकमेकांपासून, मोजून अंतर राखतात.कुणांत किती मिसळायचं, कुणात किती रत व्हायचं, याबाबत ज्याची त्याची गणितं ठरलेली असतात. मनाची तार जुळल्या शिवाय पुढचां प्रवास सुरुच होतं नाही. केवळ शरीर जवळ आल्यानें मनाची आंदोलने, स्पंदने एकमेकांना कळतात असं नाही. मनाचा डोह फार खोल अथांग असतो. माणसें मनाचा विचारच करत नाहीत. शरीर दिसतं, शरीर ऑफलाईन असतं. मन ऑनलाईन कार्यरत असतं. मनाचा प्रवास स्वप्नातही भरारी घेतो. शरीराला मर्यादा आहेत. वैचारिक मतभेद संवादाला फिरकूही देत नाहीत. पूर्वग्रहाची साथ सोडायला माणसे तयारच नाहीत.निसर्गाकडे पहा निसर्ग कुठे अंतर मोजून-मापून तुमच्याशी वागतो, तो तुम्हाला कवेत घ्यायला तयार असतो. तुम्हाला समजून घ्यायला तयार असतो. तुम्हाला अभिव्यक्त होण्यासाठी प्रवृत्त करतो, अनेक साहित्य निर्माण करण्यात निसर्गाचाच वाटा आहे. निसर्गाकडे पाहून, एखादा सूर्योदय, एखादा सूर्यास्त, एखादा इंद्रधनुष्य, तो जगण्यासाठी प्रवृत्त करतो. मन तुमचं त्याठिकाणी रमतं, शांत होतं. शांत होणं आणि रमणं यासाठीच्या जागा खूप कमी होत चाललेल्या आहेत. मन भरकटण्याची अनेक ठिकाणें उपलब्ध आहेत. जगण्याला प्रवृत्त करणाऱ्या गोष्टी कमी होत चाललेल्या आहेत. जगण्यापासून परावृत्त करण्याची ठिकाणं वाढत आहेत. मनाचा हळुवार कोपरा माणसांनी सेफ डिपॉझिट मध्ये टाकून दिला आहे. मनाला थोपटणं, समजावणं, होतंच नाही. दागिने घालून मिरवावे तसं माणसे दुःख घेवुन मिरवत आहेत. दुःख दागिन्यां प्रमाणे लॉकरमध्ये ठेवायला हवं. दागिन्यांनी शरीर सजतं, मनाची श्रीमंती दागिन्या शिवाय असते. मन मोठं केलं की वळणा पर्यंतचा प्रवास सुसह्य होतो. मनाच्या पलीकडे आनंदाचे झाड आहे, सौख्याचा धबधबा आहे. एकच अट आहे, त्या वळणा पर्यंत जाता यायला हवं. डॉ अनिल कुलकर्णी.

चारोळी

नेहमी कशाला प्रेमाचे दाखले दुःख आम्हीही खूप सोसले कविता करायला कशाला हवे चोचले.

लम्हे

लम्हे.. हमारा दिल धुंडता रहा फुरसत के वो लम्हें तुम्हारी बीती हुई लम्होंने तो आज तक जिंदा रखा है जहां रहो वहां खुश रहो कबर तक राह देखेंगे तुम्हारी खबर की तुम नही तो क्यां लम्हों ने कहां छोडा है.

मोहब्बत..डॉ. अनिल कुलकर्णी

अगर मोहब्बत ना होती तो इश्क ना होता इश्क के अफसाने न होते जीने के कुछ मायने ना होते जीवन मे बहारे नही होती जहा प्यार वहा मोहब्बत गर न होती मोहब्बत पत्थर के सनम जगह जगह होतें. डॉ. अनिल कुलकर्णी

पाऊस

पाऊस पाऊस. कालचा पाऊस आमच्या गावातंच झाला पाऊस तुमचा आमचा सेम नसतो कोणासाठी तो निनादणारा असतो कोणासाठी तो रिमझिम असतो. प्रेमिकासाठी पाऊस हौस असतो जगण्याची उमेद असतो पाऊस अस्वस्थ करतो उधवस्त करतो पाऊस नुसताच येत नाही आपल्याबरोबर भावभावनांचा लवाजमा घेऊन येतो डॉ. अनिल कुलकर्णी.

यादे

यादे. उनके साथ जब उनकी यादे भी गई. यादे अफसाना बनकर रह गयी हम खुश इसलिये है की अफसाने किसिके लिये जिनेका बहाना भी हो सकते हैं अफसनोपेंही प्यार की मंजिल खडी होती है! हीर रांझा, लैला मजनू जैसे अफसानो पर ही कई प्यार की मंजिले शान से खडी है ! अफसनेही प्यार को जिंदा रखते है. डॉ. अनिल कुलकर्णी.

मेरा दिल वापस कर दो..

मेरा दिल वापस कर दो. .उसमें बसी यादोंसे जीवन संवार लूंगा उसकी महक से जीवन जी लूंगा दिल की यादें भी पुरी होती है जीने के लिए तू नही तो दिल ही सही अखिर दिल ही तो है जीने के लिए काफी.

कॉफी पिता पिता… डॉ.अनिल कुलकर्णी

कॉफी पिता पिता.. डॉ.अनिल कुलकर्णी सकाळच्या सूर्यप्रकाशात झाडे पहुडली होती, छान न्हाऊन निघत होती, सोबतीला वारा नव्हता म्हणून नि:शब्द,निश्चल पणाचा अनुभव घेत होती. झाडांना पर्याय नसतो निसर्ग जे देईल ते घेण्यावाचून. माणसे निसर्गानं जे दिले ते निमूटपणे स्वीकारतंच नाहीत,तर निसर्गात ढवळाढवळ करणे त्याचा फडशा पाडणे हेच माणसाचं काम अव्याहत चालू असतं. 'ठेवीले अनंते तैसेची राहावे' हे झाडाकडून शिकायला हवं. समाधानाचे थांबे आपल्याला विश्रांती देतात, घडवतात हे आपण मान्यच करत नाही. तसे चिंतन-मनन हे थांबे आता आयुष्यातून नामशेषच झाले आहेत. कुणालाच विचार करायला वेळ नाही. प्रत्येकाला आपलं उद्दिष्ट गाठायचं आहे, पण ते गाठत असताना कोणालाही माणसांची मनें सांभाळायची नाहीत, निसर्ग पाहायचा नाही, शांती अनुभवायची नाही. अनेक माणसे यशापर्यंत पोहोचूनही पुन्हा नैराश्याच्या खाईत ढकलली जातात. माणसें स्वतःचा सेल्फी काढण्यात इतके गर्क झालेत, की या सेल्फी काढण्याच्या नादात त्यांचा कधी कडेलोट नैराश्याच्या गर्तेत होतो हे त्यांनाही कळत नाही. माणसे सहजासहजी बदलत नाहीत, सहजासहजी एकमेकांना स्वीकारत नाहीत त्यांच्या मनात पूर्वापार चालत आलेला विचारांचा पगडा असतो मग तो परंपरेचा असो वा संस्कृतीचा असो, तो अनावश्यक असला तरी त्याचं ओझं ते गाढवासारखं वाहत राहतात, नको त्या परंपरेला गोचीडा सारखं चिटकून राहतात आणि म्हणून मग बदल अपेक्षित होत नाहीत. माझं, मी काहीही करेल या उन्मत्त विचारात माणसे एकमेकाबद्दल आढी ठेवतात, मनातल्या मनात जळत राहतात. इतक्यात कुणीतरी आल्याचा आवाज आला. आमच्या सौ.आल्यामुळे माझ्या मनातील विचार चक्र अचानक थांबले. ती-कसला विचार करतांय. काय अजून काल भेटलेलीचाच विचार करताय कां? मी-नाही गं मी-"पण मला ती आवडली असं मी म्हटलं याचा तू इतका बाऊ का करतेस"? आपल्याला चित्र आवडतं, आपल्याला निसर्ग आवडतो, आपल्याला एखादं फुल आवडतं, आपण त्याचा वास घेतो, त्याला कोणीच काही आक्षेप घेत नाही. ती-"तुझं खरं आहे पण प्रत्येक नात्यालाही एक लक्ष्मणरेषा असावी लागते" "आवडत्या व्यक्तीचा सहवास आवडणं ठीक आहे पण कोणात किती रत व्हायचं हा ज्याचा त्याचा प्रश्न असलां तरीही त्याला काहीतरी बंधन समाजात वावरत असताना पाळयलाच हवं" "मला माहित आहे माणसं सहवास शोधतात, सहवासात आली की पुढच्या चाली खेळतात हे आम्हास ठाऊक असतं". "प्रेमाचे गुणोत्तर आणि वासनेचं गुणोत्तर यात फरक आहे." "प्रत्येक प्रेमाला एक flavour, texture असतं आणि त्याला न्याय द्यायचा असतो" आईचं प्रेम वात्सल्यसिंधू असतं, जिथे सागरा धरणी मिळते तिथे प्रेमिकांचे प्रेम असतं. "प्रेमाची लक्ष्मणरेषा ओलांडली की रावण व्हायला वेळ लागत नाही". "स्वप्नात सगळं चालतं पण वास्तवात नाही चालंत". "स्वप्न फक्त दिलासा देतात दिलासा यावर वास्तव चालत नाही". नग्नतेच्या एक्स-रेने संपूर्ण शरीर पाहता येतं. तो-चंद्र आवाक्यात नसला तरीही चंद्राकडे पाहूनच आपण जगतो, प्रेम करतो,आयुष्य सुसह्य करतो, कविता करतो. मग सौंदर्याकडे पाहून थोडे जीवन सुसह्य केलं तर काय हरकत आहे. ती-एकाच वेळेस आपल्याला अनेक जण आवडत असतात पण आवडलं तरी आवडीलाही लक्ष्मण रेषा घालावी लागतें नाही तर फार कठीण होऊन जातं. स्वातंत्र्य सगळ्यांनाच मान्य असतं आणि स्वैराचार कोणालाच मान्य होत नाही. स्वातंत्र्यात बंध रेशमाचे असतात. स्वैराचाराचे वेटोळे आयुष्यचे वाटोळे करतात. सौंदर्य कोळून प्यायचं नसतं गाळून प्यायचं असत. आपल्यासमोर कोणतं सौंदर्य आहे याचं भान ठेवायला हवं, छोट्या बाळाचे सौंदर्य वेगळे, निरागस मुलीचे सौंदर्य वेगळं, वयात आलेल्या तरुणीचे सौंदर्य वेगळेच, वार्धक्यात आलेल्या बाईचं सौंदर्य वेगळंच. प्रत्येकाला न्याय, सन्मान द्यायलाच हवां, त्यांच्या त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वानुसार. परस्त्री मातेसमान वाटायला जिजाईचे संस्कार हवेत. जाहिरातीपासून ते सगळ्याच क्षेत्रात स्त्री च्या नग्नतेचा वापर व वावर इतक्या मोठ्या प्रमाणात केला जातोय की नग्नतेची सोनोग्राफी केली जाते आहे. माणसे आहेत तशी कधीच सादर होत नाहीत,आहेत तशी कधीच व्यक्त होत नाहीत, त्यामुळे सगळे प्रश्न निर्माण होतात. मनाचा थांगपत्ता लागला की शरमेने सगळेच माना खाली घालतील अशी परिस्थिती आहे,अर्थात काही अपवाद सोडून. मुखवट्यात सगळेच सभ्य आहेत. चेहऱ्यात सगळेच भेसूर आहेत, हे वास्तव आहे. तो-माणसाचं मन चंचल आहे ना,मी तुझ्याशी बोलतोय पण माझ्या मनात दुसरेच विचार असू शकतात. तुझ्याशी मी जे बोलतो ते तुला खरं वाटतं पण वास्तवात मी बरोबर किंवा खोटं खोटं ते बोलत असतो ते तुला नसतं कळत. समोरचा खरं बोलत असेल एवढंच आपण विश्वास ठेवू शकतो.डोळ्याच्या हावभावा वरून कळतं, पण ते सुद्धा कधीकधी फसवे असतात. डोळे हे जुलमी गडे उगीच नाही म्हटलं. समोरासमोर माणसे फक्त माझ तुझ्यावरच प्रेम आहे असे जरी म्हणत असले तरी, वास्तवात वेगळं असु शकतं. वेळ मारून नेण्यात माणसे पटाईत असतात. ठीक आहे प्रेम करण्यापासून कुणी कुणाला परावृत्त करू शकत नाही. प्रेम कधीही होतं कुठेही होतं, व कुणांवरही होतं. आपण शिकलेले लोक फार विचार करतो नाही, आपण खूप विवाहबाह्य संबंध पाहतो, नवीन ब्रेकअप चा अभ्यासक्रम पूर्ण करतो,प्रेमाच्या कविता वाचतो, प्रेमाच्या कादंबऱ्या वाचतो, प्रेमाचे चित्रपट पाहतो, आपण सदैव प्रेमातच बुडालेले असतो प्रेमाचा विचार करतो, पण प्रेम करतोच असं नाही? ज्या प्रमाणात आपण प्रेमाचा विचार करतो, त्याप्रमाणात आपण प्रेमाचा आचार करतो का? विचार वेगळा आचार वेगळं असं का? आपण प्रेमाचे संदर्भ घेतो, पाहतो आणि निष्कर्ष काढतो संशोधन करतो पण आपण त्यात असतों कां? पैसा भौतिकता आणि प्रेम याच्यात माणसाला सारखी भर घालावी वाटते, आहे तिथे माणसें समाधानी राहतच नाहीत. ती-दिवसभर श्रम करून रोजीरोटीला प्राधान्य देणारे, प्रेमाचा कुठे एवढा विचार करतात, पण प्रेम करतात हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. झोपडीही प्रेम फुलतं. आनंदासाठी मनाचा गुलमोहोर व्हायला हवा. भौतिक सुखात मन शोभेचे निवडुंग होतं. प्रत्येकाला फक्त यशोशिखर हवंय, पण पायथ्याशी समाधानाचे विश्रांती स्थान असतात हे ते विसरतात. तो-मी एका सौंदर्यवती कडे पाहिलं हे ठिक आहे पण या जन्मावर शतदा प्रेम करावे, या सौंदर्यावर शतदा प्रेम करावे चांगल्या विचारावर चांगल्या आचारावर, चांगल्या मनावर शतदा प्रेम करावे असेच म्हणावे लागेल. अनेक गोष्टी आपल्याला आवडतात पण प्रत्येकाची श्रेणी ठरवणे आवश्यक आहे हे मला मान्य आहे.कधी कधी बदल म्हणून केलेल्या गोष्टी विरंगुळा असतात. ती-आपण जरा कॉफी घेऊया कां? तो-हो मला चालेल. कधीकधी तत्वज्ञान फार रूचत नाही, म्हणूनही रूजत नाही,मध्ये मध्ये थोडा विरंगुळा हवाच. ठीक आहे तत्त्वज्ञान पुस्तकांतच चांगलं दिसतं. मानसशास्त्र मनातच ठेवायचं व समाजशास्त्र समाजात ठेवायचं, असे केले की त्रास नाही होत. तो-कॉफी ने थोडा बदल होईल आणि बदल हा आवश्यकच असतो. जिथे मन तिथे बदल हवांच. प्रत्येकाचे बदलाचे थांबे वेगवेगळे आहेत. जिथे तुला थांबाव वाटेल तिथे मला कंटाळा येऊ शकतो. ती-प्राण्यांना कुठे बदल हवा असतो? मनाचे चोचले आपण जेवढे पुरऊ तेवढे मन चंचल होतं. बदल म्हणजे कशाचाही हव्यास धरणं याचा परवाना नाही. फार शिकलो, फार वाचलं की प्रत्येक गोष्ट आपण तात्विक चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न करतो. काही माणसे वास्तवात इतके छान संवाद,शब्दरचना पेरतात की असं वाटतं त्याची नोंद कुठे तरी व्हायला हवी. प्रत्येक संवादाला आयुष्याच्या कादंबरीत जागा मिळत नाही, काही संवाद हवेतच विरून जातात. बर जाऊ द्या आता मुलं यायची वेळ झाली त्याच्याआत मला ती सिरीयल पाहावी लागेल. मुलासमोर नको ती दृश्य तो प्रणय, ते डोळे मिचकावणे, कपटीपणा. तो-पण आजकालच्या मुलांना हे नवीन नाही ते टीव्हीवर नाही पाहिलं तरी समाजात पाहतात, अवतीभवती पाहतात, घरात पाहतात. माझं मत मात्र या बाबतीत वेगळं आहे, मुलांना टीव्ही पाहू द्या, नाते संबंध काय असतात हे त्यांना कळू द्या. कुटुंबात भावनिक पालन-पोषण नाही तर निदान भावनिक पोषण कसं हे काही चांगल्या मालिकांतून त्यांना कळेल तरी. पारदर्शकता लहानपणापासूनच मुलांच्या अंगी बाळगायला हवी. ती-कोणत्या सिरीयल मधून प्रेम, संस्कार बिंबवले जातात? तो-मी म्हणतो सगळं त्यांच्या वयानुसार मुलांनी पहावं, त्याला कळायला पाहिजे काय चांगलं काय वाईट त्यांना कळायला हवं. अश्लील न पहाण्यासाठी मात्र लक्ष ठेवायला हवंं. सिरीयल मधल्या पात्रांची चर्चा, काळजी घरातले सगळेच करतात, उद्या काय होणार? पण घरच्या लोकांशी चर्चा, काळजी कुणीच करत नाही हे बरोबर आहे कां? आणि घरातले लोक तोंड उघडतच नाहीत, संवाद करत नाहीत, बोलत नाहीत मनातलं खरं सांगत नाही, त्यांच्या मनात काय चाललंय ते कळत नाही.सिरीयल मधले सगळे बोलकें ,मन मोकळं करतात तसं घरात नाही, घरात सगळे बोलणं, सगळ्या इच्छा आकांक्षा मनातच मारून टाकणं असतं. व्यक्त न होणं हेच दुःख कुटुंबाचं आहे. सिरीयल पाहायला सगळ्यांना वेळ आहे मन लावून पाहतात मन लावून ऐकतात, सिरीयल चा एपिसोड बुडायला नको असं त्यांना वाटतं पण किती माणसे किती जणांशी घरात बोलतात, ना आई मुलाशी बोलते न मुलगा आईशी बोलतो, ना वडील मुलांशी बोलतात ना मुलगा वडिलांशी बोलतो, कसलेच संवाद नाहीत कारण मनातल्या मनात प्रत्येकाची वेगळे नियोजन चालू असते. कुटुंब म्हणजे हो किंवा नाही एवढंच उत्तर देणारीजागा ठरली आहे. काही विचारावं तर हो किंवा नाही उत्तर देऊन पुढचा सवांद संपतो.काय चाललय, मस्त म्हणल्यावर कोणीही त्याच्या वाटेला जात नाही पण खरा तो आतून किती पोखरलेला असतो हे त्याचे त्यालाच माहीत असतं. आपलं दुःख माणसं फार क्वचित माणसांजवळ व्यक्त करतात. प्रत्येकाचं वागणं म्हणजे हिमनगाचे टोक असतं,तळाशी बरच काही साचलेलं असतं. आपण सगळे एकमेकांना हिमनगाच्या टोका प्रमाणे पाहतो आणि खूष होतो की त्याचे ठीक चाललंय आणि ईथेच सगळे चुकतं. तुझं बाहेर प्रेमप्रकरण नाही नाही नां, म्हणल्यावर नाही म्हणलं जातं आणि त्याचं प्रकरण चालू असतं. सगळा खोटेपणा, विसंवाद काही कुटुंबात दाटलेला आहे तो मोकळा व्हायला हवां. पारदर्शकता आपल्यालाबद्यल कुणालाच नको वाटते. आपल्या जखमेवर फक्त इतरांनी ही फुंकर घालावी, पण खपली काढू नये असं प्रत्येकाला वाटतं, फुंकर घालून जखम बरी होत नसते. माणसे जखमा घेऊन जगतात कुणाच्या जखमा सुगंधी असतात कुणाच्या शारीरिक कोणाच्या मानसिक. मुलांचा स्क्रीन टाईम आपल्या हातात नाही, मुलांचा टाईम आपल्या हातात नाही. रिमोट मुलांनी स्वतःच्या हातात घेतला आहे किती कार्टून्स पहावेत, किती मारामारीचे चित्रपट पाहावेत, काय पहावं काय नाही ही मुलेच आता ठरवू लागली आहेत कुटुंबातले वाद-संवाद मुलाच्या व्यक्तिमत्त्वावर परिणाम करतात. ती-चला आता आपण जरा मुलांना घेऊन लांब फेरफटका मारून जरा निसर्गाच्या सान्निध्यात राहून, त्यांना ही निसर्ग दाखवू निसर्ग ऐकवू किती मुलांनी निसर्गातील हिरवे हिरवेगार गालिचे पाहिलेत, मोराचं थुईथुई नाचणं, कोकिळेचा आवाज ऐकलाय. सूर्योदय आणि सूर्यास्त कसा पाहायचा कुठे पाहायचा हे आपण मुलांना शिकवू. आपल्याला वाटतं आपल्या मुलांनी सगळं चांगलं पाहून चांगलं वागावं,पण त्यासाठी लवकर उठायला हवं, सूर्यास्त पहायचा असेल तर लवकर उठायची चांगली सवय अंगीकारणे आवश्यक आहे,पण नाहीच ते उशिराच उठणार. तो-पालकांचं मुले ऐकत नाहीत, आम्ही आमच्या पालकांचं निमूटपणे ऐकत होतो शिस्तीत राहत होतो. आमची हिंमत नव्हती उलट बोलण्याची म्हणून आज आणि थोडेफार तरी रूळावर आहोत. खरंतर आम्हालाच बदल हवानय म्हणून आम्ही नको ते घरात आणलं आम्ही भोगत आहोत. ठीक आहे पण प्रत्येक पिढीच्या तोंडी हेच वाक्य आपण ऐकतो, आजकालची पिढी बिघडली आहे, आमच्या वेळेस असं नव्हतं, पण हळूहळू कालांतरानं नवीन संदर्भ, नवीन पायंडे पडत जातात आणि ते अंगवळणी पडतात आणि तो इतिहास होऊन जातो. बरं आपण आज फारच तात्त्विक बोलत आहोत पण काही का असेना आपला संवाद तरी होतो आहे. मतभेद असतील पण मनभेद नको. ठीक आहे सगळच काही कादंबरी प्रमाणे आयुष्यात घडत नसतं. सुखद शेवट होत नसतो. सगळंच काही कवितेप्रमाणे चटका लावणार नसतं, आनंद देणारं नसतं याची जाणीव आपण ठेवली पाहिजे. तो -कधी कधी मी तत्त्वज्ञ सारखं बोलतो कां? आपल्या व्यक्तिमत्त्वातच तत्वज्ञान अनुवंशिकतेनं आपल्यात सामावलेलं असतं, आपण फक्त ते व्यक्त करतो आणि काही गोष्टी परिस्थिती आपल्याला शिकवते तेही आपण व्यक्त करतो. माणसे अनुभवातून बोलतात, व्यक्त होतात निरीक्षणातून व्यक्त होतात. प्रत्यक्षातलं युद्ध आणि कुटुंबातलं शीतयुद्ध संपायला हवं,ते संपत नाही कारण माणसे स्वतःअस्तित्व दाखवतात. मी असा आहे आणि मी असाच वागणार माझ्या प्रमाणे तुम्ही वागायला हवं. या स्वभावाला औषध नाही. दुःखाला कुरवाळण्यात माणसाचा संबंध वेळ जातो. दुःख व्यक्त करण्याच्या जागा ज्याच्या त्याच्या ठरलेल्या असतात. जिथे विश्वास आहे जिथे आपल्या दुःखाचं पोस्टमार्टम होणारं नाही, तिथेच माणसे मोकळी होतात, आणि दुःख व्यक्त करतात. काही माणसे कविता करतात, कविता जगत नाहीत. काही माणसे लेख लिहितात पण त्यांच्या लेखी आपल्या माणसाची कदर नसते.काही पेपरमधली कोडी सोडवतात पण घरातलं कोडं सोडवू शकत नाहीत, हीच आजच्या कुटुंबाची शोकांतिका आहे. तत्त्वज्ञान जगणाऱ्यापेक्षा तत्त्वज्ञान सांगणाऱ्याचा गट समाजात जास्त सक्रिय आहे. उपदेश करायला सगळ्यांनाच आवडतं पण उपदेश ऐकायला कोणी तयार नसतं. माझ्या मनात एक विचार आला मी इतकं आयुष्य जगलो, खूप काही तरी करायचं राहिलं. मृत्युचे विचार येतात, शेवटी हेच आयुष्याच संचित. माणसे जातात इस्टेटीची विभागणी करून जातात पण विचारांची सुद्धा विभागणी कां करता येत नाही?. ती -आपण प्रवासाला ज्या ठिकाणी जातो त्या ठिकाणी जाताना वाहन कसं आहे, रस्ता कसा आहे हेच पाहतो.तसं आयुष्य जगताना सुद्धा मृत्यू जरी अटळ असेल तरीही मृत्यू येईपर्यंत कसं ,किती आपण जगणार हे आपण ठरवू शकतो. नैराश्याच्या थांब्यांवर न थांबता आपण आशेची ठिकाणं शोधायला हवेत ,आनंदाचे झरे हुडकायला हवेत, उत्साहाचे झरे शोधायला हवेत. बरं आता खूप झालं आता आपल्याला आपापली कामे आहेत. होऊन जाऊ द्या पुन्हा एकदा कॉफी.. डॉ.अनिल कुलकर्णी ९४०३८०५१५३ ३७/१सहजानंद सोसायटी कोथरूड पुणे ४११०३८ [email protected]@gmail.com

प्रेम

दिल बेचारा

दिल बेचारा.. तुम ना किसी के हुए तो क्या. मै तुम्हारा मैं तुम्हारा वो चंदा .. दिल बेचारातलं हे अप्रतिम गाणं. जीवनाचे सत्य अधोरेखित करणारे. वेदनेचा अविष्कार सुंदर जगुन आनंदात परावर्तित करायचा असतो. काही गोष्टी आपल्या होऊ शकत नाही पण आपण तर त्यांचे होऊ शकतो ना. आवाक्या बाहेरच्या गोष्टीवर प्रेम बसतं तेव्हा आपल्याला प्रेम करायला कुणी रोखू शकत नाही. सौंदर्य हे प्रेमासाठी असतं, आस्वादासाठी असतं. सौंदर्याचे हजारो उपासक असतात. देवाचेही हजारो उपासक असतात. देवाने आपल्या कडे लक्ष नाही दिलं, देव मंदिरातून अदृश्य झाला, देऊळे बंद झाली तरी आपलं देवाविषयी प्रेम असतंच आणि त्याला कोणी रोखू शकत नाही. प्रेम करणारा माणूस मिळाले की आयुष्याला कलाटणी मिळते, जगावसं वाटू लागतं. आपण प्रत्येक जण रियालिटी शोच्या ऑडिशनसाठी आलेले असतो. कधी एलिमिनेशन होईल सांगता येत नाही पण वाइल्ड कार्ड ने पुन्हा एन्ट्री कधी कधी मिळते, तसच आयुष्यात काही माणसे भेटल्यानंतर पुन्हा काही काळ आपण आपल्याला सिद्ध करू शकतो, ही उमेद जगण्याला कारणीभूत ठरते.जन्म आणि मृत्यू आपल्या हातात नसतो पण कसं जगायचं हे आपल्या हातात असतं असं म्हणणारा नायकच जेव्हा जगाला रामराम करतो तेव्हा त्याचं ते म्हणणं अभिनय होता का? तो अभिनय जगत होता का जिवन जगत होता हा प्रश्न पडतो.. खोटे आणि छोटे-छोटे अभिनय करतच माणसे जगतात. माणसे दिसतात तशी नसतात. तत्त्वज्ञान सांगण वेगळं आणि जगणं वेगळं. माणसे केवळ औषधावर जगत नाहीत. प्रेमावर व प्रेरणेवर जगतअसतात. नायक नाईका दोघांनाही कॅन्सर असतो. मृत्यू पर्यंत दोघेही एकमेकाला फुलवतात आनंद देतात. प्रत्येकालाच मृत्यूच्या भोज्ज्याला शिवूून येता येतं नाही. वेदना जगलेला माणूस मृत्यू जगलेलाच असतो.प्रत्येक वेदनेतून फिनिक्स पक्षी उभारी घेत नाही. मृत्यू अटळ आहे हे समजल्यावर राहिलेला संकल्प पूर्ण करणे, आनंद जगुन घेणे एवढेच आपल्या हातात असतं. आपली शेवटची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी अर्धवट गाण्याच्या पुढच्या ओळी काय असतील हे जाणून घेण्यासाठी नायिकेच्या इच्छेनुसार नायक नायिकेला घेऊन पॅरिसला, ज्या कवी ने हे गाणं लिहिले आहे त्याच्याकडे जातो. प्रत्येकाची आशा वेगळी. निराशा वेगळी. छोट्या छोट्या गोष्टीत आनंद मानणारे त्यावेळी त्या क्षणापुरते सुखीच असतात.दुःखाला आनंदात बुचकळायला हवं. काही माणसें असली काय आणि नसली काय त्यांच जाणं आणि अभिनय चटकाच लावतं.वेदना जेव्हा प्रेमाला हात घालते तेव्हा ती सुगंधी जखम करून जाते. अभिनयात सुशांत व संजना उणीव शब्दाची आठवण करून देत नाहीत. आपणही आपल्या आयुष्याच्या पुढचं काय वाढून ठेवलंय हे पाहण्यासाठी कळत नकळत प्रस्थानच करतो. डॉ.अनिल कुलकर्णी. 

लम्हे

लम्हे.. हमारा दिल धुंडता रहा फुरसत के वो लम्हें तुम्हारी बीती हुई लम्होंने तो आज तक जिंदा रखा है जहां रहो वहां खुश रहो कबर तक राह देखेंगे तुम्हारी खबर की तुम नही तो क्यां लम्हों ने कहां छोडा है.

मोहब्बत..डॉ. अनिल कुलकर्णी

अगर मोहब्बत ना होती तो इश्क ना होता इश्क के अफसाने न होते जीने के कुछ मायने ना होते जीवन मे बहारे नही होती जहा प्यार वहा मोहब्बत गर न होती मोहब्बत पत्थर के सनम जगह जगह होतें. डॉ. अनिल कुलकर्णी

लपंडाव

लपंडाव त्या रवी मेघाचा। हा खेळ अनोखा सृष्टीचा । कधी किरणांचा कधी मेघांचा। सुखद आनंद दृष्टीचा । भेदू आपण मेघांना, अट्टाहास त्या किरणांचा । थोपवून त्या रवी किरणांना, विश्वास वाफेच्या मेघांचा । बघणाऱ्या त्या डोळ्यांना, स्पर्श थंड वाऱ्याचा। खेळ नसतो हा पराभवाचा किंवा जिंकण्याचा । खेळ आहे हा रवी मेघाच्या प्रेमाचा। या प्रेम-मिलन खेळातून जन्म होतो पावसाचा। धडा घ्यावा आपण या सृष्टीकडून, फक्त आणि फक्त प्रेमाचा। कवी- क.दि.रेगे नाशिक..

ज्ञानसूर्य

ज्ञानसूर्य तू .. ज्ञानाच्या अथांग आकाशातला ज्ञानसूर्य तू। ज्ञानाच्या आकाशगंगेत मुक्त विहार करणारा रवी तू। जनसामान्याच्या आयुष्यातला अविरत ज्ञानप्रकाश वाटणारा भास्कर तू। स्वतः तळपून मायेची ऊब वाटणारा दलितांचा आदित्य तू। ज्ञानमहासागरासही तापवणारा तेजस्वी असा मित्र तू। भारतमातेच्या पारतंत्र्याच्या बेड्या वितळवणारा खग तू। कठीण परिस्थितीवर मात करून दिन-दलितांना वाट दाखवणारा मरीच तू। शिक्षणाचा अधिकार मिळवून दिले हे हिरण्यगर्भ तू। संविधान या भारताचे लिहिणारा हे भानवा तू। मातेचा या भूमीचा महामानवा सवित्र तू। महान भारतीय संस्कृतीत रोवला गेलेला अर्काय तू। एकच परी तू भारतरत्न वंदन तुला करतो हर एक मानव असा पूष्णेः तू। ही बारा नावे सूर्याची शोभतील तुलाच.. ...... असा तू ज्ञानसूर्य .....असा तू ज्ञानसूर्य कवी - कपिल रेगे . नाशिक

तुम न जाने किस जहाँ में खो गये…

तुम न जाने किस जहाँ में खों गये हम अकेले तन्हा रहे गयें... समोर असणारी माणसें हरवतात, काही तात्पुरती काही कायमचं जातात का? जें जायला पाहिजे ते जात नाहीत. छळणारेंच छळतअसतात. तेच छळंतच राहतात. सगळ्यांच्या जाण्याने पोकळी निर्माण होत नाही. माणसे जातात म्हणजे आपल्याला आत्मनिर्भर करून जातात. अस्तित्वासाठी कात टाकल्या प्रमाणे माणसांना सोडावं लागतं. तेरा जना दिल कें अर्मानोंका लुट जानांच अस्तं. थांब माझ्या लेकराला न्हाऊं घालू दें म्हणंत अनेकांनी आपलं पोषण केलेलं असतं. माणसें ठसा उमटवून जातात माणसे वसा देऊन जातात. माणसें पाऊल वाट निर्माण करतात. माणसें प्रेम करतात, माणसें द्वेष करतात. माणसे जाळतात, माणसे जळतांत. माणसे अनंत असतात, अनंत स्वभावाची असतात, शेवटी अनंतातच विलीन होतात. एखाद्याचं काही जणांच्या असण्यानें जीवन समृद्ध होतं. भरलेलं वाटतं.त्यांच जाणं सहनंच होत नाही. मिनाकुमारी गेलीं की दर्द भरी दास्तां आठवतें. विजय तेंडुलकर गेले की जीवनातलं नाट्य आठवतं. दिवाकर गेले की नाट्यछटा आठवतात. पुलं की विनोद आठवतो. वपू गेले की वपुर्झा आठवतो. दुर्बोध कविता हल्ली दुर्मिळ झाली. त्यामुळे कवितेतच ग्रेस राहिला नाही. प्रत्येकाच्या एक पाऊस असतो, त्यांनी आपल्याला कधी ना कधी भिजवलेलं असतं. ज्या आठवणीत आपण भिजतों त्याच लक्षात राहतात. आठवणीच आपल्या लाला अंकुरित करतात, स्वतःतून उमलाला भाग पाडतात. माणसांचे फुलासारखं आहे़. उमललीं नाही की कोमेजून जातात. ऊमलण्याचे प्रसंग असतील तरच फुलें कोमेजत नाहीत. माणसांचेही असंच आहे. अनेकांच्या आठवणीनेच माणसें उमलतात,बहरतात. बाबा सारखा कल्पवृक्ष अनेकांनी आपल्या अंगणात लावलेला असतों. एखाद्याच्या जाण्याने जीवनातलं नाट्य संपतं, जीवनातलं संगीत सपतं, जीवनातला संवाद सपतो. ति येते आणिक जातें याच्यातच जीवनाचा सर्व आवाका असतो का? समोर असणारी माणसें सापडत नाहीत.ओळखू येत नाहीत. ओळख दाखवत नाहीत. कुठे गेलीं लताची दर्द भरी गाणीं. तलत,के.एल सैगल दुःख देऊन हस्ते जखम देऊन गेले. जमा ईलाही हे सुगंधी जखमा देऊन गेले. सुरेश भटांनी जगण्यातलं छळणंअधोरेखित केलं. सरणावर सुटका होते हे जाणवून दिलं. कळतं सगळं पण वळण्यासाठी कुणीतरी हवं असतं. सगळेच हरवलें, हरवत चाललेत. त्यांच्या पावलावर पाऊल टाकायचे आहे. पावलावर पाऊल टाकले की रस्ता सुकर होतो. जाणाऱ्याने पाऊलवाट निर्माण करायची असतें. सामान्यांनी पाऊलवाटेवरून चालायच असतं. म्हणजे रस्ता चुकत नाही. गालीबचं दालन अजून आम्ही पूर्ण कुठें उघडलं आहे? आपल्याकडे समृद्ध वारसा आहे याचा एक अभिमान असतो,तोच जगण्यासाठी पुरेसा असतो. कुणी न कुणी कोणासाठी तरी निमित्त असतं, जगण्यासाठी. माणसे गेली तरीही घडवून जातात. आत्मनिर्भर करून जातात. काही पुस्तके नुस्तीच वाचायची काही नुसतिच करमणुकीसाठी, काही विरंगुळ्यासाठी काही, अभ्यासासाठी, काही निष्कर्षा साठी, काही चिंतन, मनन करण्यासाठी, काही पारायण करण्यासाठी. पुस्तकांची आणि माणसांची उपयुक्तता कधीच संपत नाही. पुस्तकें आणि माणसें सारखी सारखी वाचलीं पाहिजेत, नव्या संदर्भात. वाचाल तरंच घडांल एकलव्य व्हायची तयारी असली की द्रोणाचार्य भेटतांतच. अनुकरणानेच माणसें शिकतात. आपण निसर्गाचे अनुकरण करतों पैसे कुठे द्यावे लागतात? दुसऱ्यांच्या विचारावर आचारांवर आपले पालनपोषण होते, पैसे कुठे द्यावे लागतात. मुळांसारखं गाभ्या पर्यंत जाता यायला हवं. खूप लोक गेलें. कुणी नक्षत्राचे चांदणं देऊन गेले, कुणी शरदाचे चांदणे देऊन गेले. प्रत्येकाचं देणंआपलं संचित असतं. वारसां नावाचा आरसांच आपल्याला जिवंत ठेवतो. आपला स्वयंमूल्यमापन करतो, आपल्याला प्रेरणा देतो. तुम्ही गेल्यावरच कळालें, आम्ही कुणाकडून शिकलो? कसे शिकलो? कोणी आम्हाला वाढविलें, आमचे अस्तित्व दखलपात्र तुम्हीच केलें, तुम्हीच आम्हालाओळख दिली. तुम्ही आणि तुमच्यासारखें दृष्य,अदृष्य ज्यांनी आम्हाला घडविलें. तुम्ही आज नसलां तरीही, सोहळा वैभव आहे, ते तुमचंच आहे. रक्तातून तर फार प्रचंड वाहतंच. अनुवंशिकतेचे झरे कधीच आटत नाहीत. त्यांना जिवंत ठेवणं आपलं काम आहे. निरीक्षणातूनही फार प्रचंड आपल्याला मिळतं. पूर्वजांचे हावभाव, हेवेदावें हातवारे, वागण्याची पद्धत, आवाज, विचार हे सगळं आपल्याला वारसा म्हणून मिळालेला असतं. वारसा समृद्ध असला तरीही आरसा प्रमाण मानायचा.सोडून गेलेल्यांच्या भांडवलावरंच आपण जगतों. अनेकांचा ठेवां आम्हाला अजून माहीतच नाही. समृद्ध संस्कृतीची अजून आमची ओळख तरी कुठें झाली आहे? म्हणून तर miles to go before I sleep प्रत्येकाचं स्वप्न असतं. आपली ही मूर्ती कोणाच्या तरी मन मंदिरात वास्तव्यं करावी अशी आपलीही इच्छा असते. हे सगळें ऋणानुबंधच तन्हां पासून आपल्या ला वाचतात.मग काळजी कशाला करायची? डॉ.अनिल कुलकर्णी ंंंंंंंंं ंंंंंंंंं

या मनांवर शतदा प्रेम करावे:डॉ. अनिल कुलकर्णी

या मनांवर शतदा प्रेम करावे... डॉ.अनिल कुलकर्णी. मनाचा खेळ कधी कुणाला समजलेंत. स्वतःच्या मनाचे खेळ सुद्धा स्वतःला समजत नाहीत. आत्महत्या करणाऱ्या च्या हातातच असतो मनाचे खेळ थांबवण्याचा लगाम. कधी कधी परिस्थिती प्रवृत्त करते, कधी कधी मनंच मनांला प्रवृत्त करतं. कॅनव्हास वर मनसोक्त रंगाची उधळण करत सुंदर चित्र काढता येतं. सुंदर क्षणांची उधळण करुन वेगळे वेगळे क्षण सभोवताली गोळा करता येतात. क्षणांची रांगोळी काढून, मनासारखे रंग भरता यायला हवेंत. चित्र पुसता येतें, रांगोळी ही पुसता येतें. क्षणांना पुसलं कीआयुष्य संपतं. सुखाचा इंद्रधनू पाहायचा असतो, अनुभवायचा असतो, बघायचा असतो, तो ओरबडायचां नसतो. सुख ही अनेकरंगी असतं. प्रत्येक रंग माणसाला ओरबाडून हवां आहे. सत्ता, कीर्ती, पैसा वासना, प्रेम,समाधान, यश हे सगळं यशाच्या इंद्रधनूंत असतं. एका वेळेस एकच मिळेल व ते भोगावं. आत्महत्या करणारे कोणत्या ना कोणत्या क्षेत्रात यशस्वी असतांतच. यशानंतर दोन रस्ते असतात,समाधान व नैराश्य. नैराश्याच्या रस्त्यावर आत्महत्या भेटतें. यशोशिखरावर असणारे जेव्हा आत्महत्या करतात तेव्हा खरंच समाजामध्ये संभ्रमावस्था निर्माण होते. मन ही आवाक्यात न राहाणारी गोष्ट आहे. माणसे उन्मत्त होई पर्यंत मनाचं ऐकत राहतात. मनाच्या खेळावर ज्याचं नियंत्रण आहे, तोच उत्तम आणि यशस्वी जीवन जगू शकतो. मन आवाक्यात नसलें की मनात अनेक समस्या घर करतात. मनाला कळणं आणि वळणं याचा सुवर्णमध्य साधता आला पाहिजे. कुणाचं मन कुणावर जडेल याचे काही ठोकताळे नाहीत.प्रत्येक क्षण विविध रंगात न्हाऊन निघालेला असतों आणि तोच मनाचं अस्तित्व टिकवून ठेवतो. 'दुखी मन मेरे जहा नही चैना वहा नही रहेना' असं म्हणलंच आहे. क्षणांना जिंकलं की आयुष्य आपलंच असतं.क्षणांना जिंकता यायला हवं. तुमचा अखेरचा श्वास ठरवतो क्षणंच. मनातल्या तरंगावर आपलं नियंत्रण नसतं. तरंग आपले नसले तरीही अंतरंग आपलंच असतं.आपल्या अंतरंगात आपण कधी डोकावतंच नाही, आपण नेहमी दुसऱ्याच्या अंतरंगात डोकावून तुलना करत बसतो. तुलना तुमच्या मनाला जाळतें तुमच्या मनाची राख करतें. सारखंआरशात पाहून चित्र बदलत नाही. वारसा आणि कर्तुत्व हातात हात घालून आले तर तरच आरसा दखल घेतो.मनाचा थांगपत्ता लागू न देण्यात माणसा सारखा माणसाचा हात कोणीच धरू शकत नाही.चेहरे व मुखवट यांचे नियोजन कधीच एकमेकांना पूरक नसतं. मुखवट्याची ब्लु प्रिंट चेहरा कधीही बदलू शकतो. चेहऱ्याचा नियोजन मुखवट्या शिवाय अंमलात येऊच शकत नाही. खरा चेहरा उघडकीला येऊ नये म्हणून मुखवटे तारे वरची कसरत करतात. माणसं सगळं उघड़ करतील, पण मन उघड करण्याची लक्ष्मण रेषा कधीच ओलांडत नाहीत. मृत्यूनंतरही माणसाच्या मनातलं कळत नाही. शरीराने जवळ येणारे मनाने रत होतांतच असं नाही. मन खुंटीला टांगलं की माणसं मनां सारखं वागायला लागतात. मनाला विसावण्यासाठी आश्वासक खांद्याची गरज असतें. पाय धरणारे व्यक्तिमत्व व विश्वासाने विसावणारे खांदे आज दुर्मिळ झाले आहेत. मानवी संबंधाचा सगळा इतिहास मनातलं ओठावर न आल्यामुळे झाला आहे. मनानें ठरवलं तर काही होऊ शकतं.आपल्याच मनाचं विश्लेषण आपल्याला करता येत नाही. आपण दुसऱ्याच्या मनातलें विश्लेष,ण करू शकतों कां?माणसे स्वतःच्या मनावर प्रेम करतच नाहीत, स्वतःच्या मनाला गोंजारततच नाहीत. स्वतःच्या मनाला वेळ देत नाहीत नेहमी उपेक्षेने, तिरस्काराने मनाचे खच्चिकरण झाल्यावर नैराश्य येणार नाही तर काय? मनाला वेळ देण्यासाठी स्वतःला वेळ काढला पाहिजे. सगळ्यांना जगाची चिंता, मालिकेतल्या पात्रांची चिंता पण घरातल्यांची व स्वतःच्या मनाची चिंता नाही.आई कुठे काय करते ऐवजी स्वतः आपण काय करतो, स्वतःसाठी, मित्रांसाठी हे मनात डोकावून पाहणे गरजेचे आहे. जगायला माणसांना वेळ नाहीच. कुटुंबासाठी ते नाही नाही ते करतील, नको नको त्या गोष्टी घरात आणून ठेवतील. भौतिक समृद्धता आणण्यासाठी स्वतःच्या मनाचा कोंडमारा करतील.घरच्या माणसांना वेळ हवा, संवाद हवा आणि तेच नेमकं चुकतय. मुलांना खेळणी घेऊन देणारें पालक मुलांच्या मनाशी व मुलांशी किती खेळतात? बायकोला फ्लॅट घेण्याच्या नादात स्वतः फ्लॅट होतात. बायकोला हवा असतो फक्त गजरा व संवाद. मनं जिंकायची आयुधं फार वेगळी असतांत. मन प्रसन्न करां हे ठिक आहे, पण सभोवताली तसां निसर्ग हवां, तसं सौंदर्य हवं, तसं समाधान हवं. मन चांगलं ठेवां व चांगल्या मनाच्या माणसाच्या सोबत रहा, मनाचे काहीच प्रश्न राहणार नाहीत. कुणाचे मनाने वाईट चिंतू नका. माणसांची बरीच शक्ती जळण्यात जातें जळणं स्वतःला संपवतं ईतरा वर जळण्यांत स्वतःच्या मनाची स्मशानभूमी कधी होते हे माणसाच्या लक्षातंच येत नाही. मन पतंगासारखं भर करटतं, त्याला नियंत्रणात ठेवणें महत्त्वाचं असत. मनासारखे खांदे मिळणं हेच आयुष्याच संचित.शेवटचे चार खांदे तरी आपल्या कुठें हातातअसतात?्र््र्््र््र््र््र््र्र्र््र्््र््र््र््र््र्

माझा स्वाभिमान

मी कधीच न विकला माझा स्वाभिमान मी कधीच न दुखावला कोणाचाच स्वाभिमान माझे जीवन अन् जपतो मी सदैव माझा स्वाभिमान ठेच लागता वाहते रक्त, मला माझ्या रक्ताचा अभिमान गल्ली-बोळात नाही मिरवत मी रिकामी शान मला माझा, माझ्या अस्तित्वाचाच आहे स्वाभिमान आज-काल पैसाच झाला आहे प्रत्येकाचा अभिमान पैशानीच विक्री-खरेदी होतो प्रत्येकाचा स्वाभिमान जे स्वातंत्र्य म्हणून करतात चाकरी आजही जे स्वातंत्र्य मिळवून खातात लाचारीची भाकरी आजही जिथे नाही भेटत मान आणि खाली घालावी लागते मान.. तिथे का कोणी करावी चाकरी? आणि का विकावा पुन्हा पुन्हा स्वाभिमान। कवी -क.दि.रेगे नाशिक

अस्तित्वाच्या पाऊलखुणा: डॉ.अनिल कुलकर्णी

अस्तित्वाच्या पाउलखुणा: डॉ अनिल कुलकर्णी. प्रत्येकाला वाटतं आपल्या अस्तित्वाची कोणीतरी नोंद घ्यावी. जाणीव झाल्यापासून माणसं स्वतःला इतकी जपतात की आपल्याच विश्वात जगतात. अस्तित्व टिकवण्यासाठी व दाखवण्यासाठी माणसें काही ही करतात. अस्तित्वाला हादरें बसल्याशिवाय माणसें सुधारत नाहीत. पाण्याला सुद्धा वाटतं आपल्या तरंगाची दखल घ्यावी, तसंच मनाला ही वाटतं आपल्या विचारांची दखल कुणीतरी घ्यावी. बेदखल नैराश्य घेऊन येतं आणि दखल आशा घेऊन येतं.अस्तित्वं ठरवतं आपलं व्यक्तिमत्वं. नोंद नसेल तर अस्तित्वाला अर्थ नाहीं. रानफुलांची नोंद कोण घेतं? केवळ निर्माल्यां साठीच फुलायचं नसतं. निर्माल्य पर्यंतच्या प्रत्येक टप्प्यावर चा प्रवास ठरवतों अस्तित्व. फुलणं ते निर्माल्य होणें यामधील प्रवास म्हणजेच जीवन.फुलालां कुठे माहित असतं फुलल्यानंतर त्याला चुरगाळलं जातं कां एखाद्या सौंदर्यवतिच्या केसात माळलं जातं, कां चितेवर रवानगी केलं जातं. प्रत्येक टप्प्याचा अनुभव वेगळां पण तो घेण्यासाठीच फुल निर्माल्य होईपर्यंत तग धरतंच. आपल्या अस्तित्वाचं वलय विस्तारलं जावं असं प्रत्येकाला वाटतं. बिंदूला ही वाटतं वर्तुळ ही मोठं व्हावं,विशालव्हावं. अस्तित्वाचा प्रत्येक टप्पा सुखद करण्यासाठी माणूस धडपडत असतो. अस्तित्व श्वासाबरोबर येतं आणि श्वासाबरोबर जातं, पण अस्तित्वाच्या खुणा मृत्यूनंतर ही शिल्लकराहतात. पृथ्वीवरच्या माणसांना चंद्राच्या साक्षीचं अप्रूप असतं आणि म्हणून पृथ्वीवरच्या माणसांनी चंद्रावर आपल्या पाऊलखुणा उमटवल्या. माणसें जिवंतपणीच अस्तित्वा साठीच धडपडत नाहीत तर मृत्यूनंतरही आपलं अस्तित्व कायम राहावं म्हणून धडपडत असतात. प्रत्येकाचं अस्तित्व ठरलेलं असतं, तेवढ्या काळात जगायचं आणि जगवायचं. प्रत्येक क्षणाला अस्तित्व असतं. प्रत्येक क्षण माणूस अस्तित्वासाठी जगतो.क्षणांची मालिका ठरवते अस्तित्व. आपलं अस्तित्व तर केवळ आपल्या हातात असतं असं नाही तर ते दुसऱ्यांच्या ही हातात असतं. अस्तित्वाला आव्हान दिलं की अस्तित्व तावून सुलाखून निघतं. कुणाच्या तरी मनात आपल्याला, आपल्या अस्तित्वाला स्थान असावं असं प्रत्येकाला वाटतं. आपल्याच अस्तित्त्वाची आपल्याला जाणीव नसतें. प्रसंगानुरुप काही गोष्टी अस्तित्व सिद्ध करतात. अस्तित्व हे अनुवंशिकतेंच देणंआहेच, पण अंगावरच्या दागिन्या प्रमाणे स्वतःचं अस्तित्व समृद्ध ही करायचं असतं. आनुवंशिकतेतून गोड गळा मिळेल पण रियाज करून अस्तित्व टिकवावं लागतं. संधी मिळाली की अस्तित्व बहरतं. कापलेल्या वृक्षातूनही अंकुर आपले अस्तित्व दाखवंत. खडकातही बिज अंकुरतं. अस्तित्वाच्या पाऊलखुणांची पाऊलवाटच ठरवतें तुमचंं अस्तित्व. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

दिल-विल,प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे?

दिल-विल, प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे? का कळेना कोणत्या क्षणी हरवते मन कसे? उमलती कश्या धुंद भावना, अल्लड वाटे कसे? 'प्रेम' ही अशी भावना आहे की कोणत्या क्षणी मन हरवून जाईल हे सांगता येत नाही. आयुष्यात कोणत्या ना कोणत्या वळणावर प्रेमाची धुंद भावना मनाला भुरळ घालतच असते. पण आजकालचे प्रेम 'दिल-विल, प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे'? अश्या स्वरूपात पहावयास मिळते कारण इश्क, मोहब्बतची शायरी करत करत, एकतर्फी प्रेमाच्या नशेत देवदास बनणारी जनरेशन "तूम मेरी नहीं तो और किसीं की भी नहीं" म्हणत 'लव-लोचा' पर्यंत कधी पोहचली हे लक्षात ही आले नाही. एक काळ असा होता की नुसत्या नजरेनं फुलणाऱ्या गुलाबी प्रेमातही मजा वाटत होती. नुसत्या नजरेच्या इशाऱ्याने तिला चोरून खुणवणे, त्याच्याशी नजरानजर होताच तिचं ते चोरून लाजणं किंवा मनातल्या मनातच तिच्यावर प्रेम करणे, हे सारचं प्रत्येकाला सुखावणार वाटायचं. पण काळ बदलला आणि प्रेम व्यक्त करण्याची भाषा ही बदलली. गुलाबी प्रेमाच्या नजरेची भाषा आता मोबाईलमधल्या स्माईलज् व ईमोजीने तर घेतलीच आहे शिवाय नकळत फुलणाऱ्या प्रेमाचे अनेक नवीन प्रकार ही सध्या पाहायला मिळतायत जसे- जस्ट फ्रेंडस्, हेल्दी फ्लर्टिंग, ऑनलाईन डेटिंग, कमिटेड रिलेशनशिप, लाँगडिस्टन्स रिलेशनशिप, फ्रेंडस् विथ बेनिफिट्स, हूकअपस्, वन नाईट स्टँड, लिव-इन रिलेशनशिप अशी भली मोठी न संपणारी लिस्ट ऐकूनच चकित व्हायला होते. सतत व्हाट्सएप, फेसबुक, इंस्टाग्राम, स्नॅपचॅट, टिंडर सारख्या डेंटिग एपच्या माध्यमातून स्माईलीज् , ईमोजी, मीम्स् पाठवत, आजकालच्या प्रेमाच्या भावना कृत्रिम तर झाल्या नाहीत ना? पण ह्या सगळ्या प्रकारातून खरं प्रेम अनुभवायला मिळते का? प्रेम म्हणजे फक्त दिवस-रात्र संपर्कात राहणं, सतत मेसेजेस्, फोन कॉल्स, व्हिडीओ कॉल्स. सतत सरप्राईज-गिफ्ट देणं, कुठेतरी फिरायला जाण हे म्हणजे प्रेम आणि समजा असं काही झालं नाही तर एका क्षणात ब्रेकअप. प्रेम म्हणजे विश्वास, त्याग, सहनशीलता, संयम! प्रेम म्हणजे आनंद देणं, जोडीदाराला सुखात ठेवणं, त्याची काळजी घेणं, प्रसंगी त्याला मानसिक आधार देणं, ह्याची जाणीव ह्या न्यू जनरेशनला करून दिली जाते का? शिक्षण, करियर, पैसा एवढीच स्वप्नं लहानपणापासून दाखवण म्हणजेच पालकत्व समजल जात का? मग आजकालच्या पिढीला आदर, माया, प्रेम उरलच नाही म्हणत, त्यांना दोष देत, त्यांच्यावर खापर फोडण्यातच तर आपण धन्यता मानत नाही ना? इंटरनेटच्या मायापाशात नव्या पिढीचं आयुष्य गुरफटत चाललं आहे मग बाकीची नाती, मैत्री, प्रेम ह्या भावना जपायला त्यांना वेळ तरी आहे का? सतत आभासी दुनियेत राहायची सवय लागल्यावर नवरा-बायकोच्या नात्यातले प्रेमाचे रंग तरी किती दिवस टिकतात? पण म्हणून काही प्रेम संपत नाही. मनात साचलेल प्रेम कधी फ्लर्टिंग, फ्रेंडशिप, तर कधी रिलेशनशिपच्या माध्यमातून उफाळून येतेच. कारण किती ही व्यस्त आयुष्य असले तरी प्रेम फुलायला वेळ काढायला हवा. नकळत हळूवार फुलत जाणार प्रेम आज सोशल मीडियाच्या वलयात, सेल्फी काढत-काढत सेल्फीश कधी झाल हे समजलच नाही. कारण सध्या वाढलेले घटस्फोटाचे प्रमाण, लिव्ह-इनची वाढती क्रेज, तसेच सिंगल राहणाऱ्यांच वाढलेले प्रमाण हे सगळे कशाचे परिणाम आहेत? आजकाल लग्नाचा निर्णय लांबवताना सतत दिली जाणारी करियरची कारणं हे कश्याच घोतक आहे? सोशल मीडियाच्या विळख्यात अडकलेली आत्ताची जनरेशन ऑनलाईन प्रेमाच्या रंगीन दुनियेत हरवलेली असते ह्या बद्दल फ़क्त ताशेरे ओढत मुलांना दोष देऊन समस्या सुटणार आहे का? खरं तर टाईमपास करत करत इंटरनेटच्या जाळ्यात फसलेल त्यांचं प्रेम किती सुख देत, हा प्रश्नच आहे. ह्या जनरेशनला सहवासात फुलत गेलेलं खरं प्रेम कधी अनुभवायला मिळेल का, याचीच खंत वाटते. मग व्हॅलेंटाईन-डे च्या निमित्ताने ऑनलाईन प्रेमाच्या मृगजळात गुरफटलेल्या न्यू जनरेशनला आपला अमूल्य वेळ देऊन संयम व सहवासाने फुलणाऱ्या प्रेमाचं गुपीत सांगूयात. सायली दिवाकर,

अस्मिता नव्हे, ममतांचे राजकारण

अस्मिता नव्हे, ममतांचे राजकारण @ किशोर बोराटे बंगालमध्ये ममतांनी सत्ता राखल्यानंतर अनेकांनी पोस्ट केल्या की तिकडे प्रादेशिक अस्मिता जागृत झाली. आता महाराष्ट्रात कधी होणार? तर अशा पोस्ट करणारांनी थोडे मागे जाऊन बंगालचा राजकीय इतिहास पाहावा. स्वातंत्र्यानंतर तिथे सर्वाधिक काळ डावी आघाडी सत्तेत राहिली आहे. ज्योती बसू किती वर्षे मुख्यमंत्री होते याची माहिती घ्या. डाव्या आघाडीचा पराभव करून ममतांनी बंगाल काबीज केले. त्यामुळे बंगालची अस्मिता आत्ताच जागृत झाली वगैरे असे काही नाही. अगोदरही तिथे ममताच सत्तेत होत्या. त्यांनी सत्ता राखली आहे. पहिल्यापासूनच बंगालमध्ये राष्ट्रीय पक्षांना स्थान नाही. गेल्या विधानसभा निवडणूकीत पण ममतांनी एकहाती बाजी मारली होती. दक्षिण भारतासह बंगालमध्ये राष्ट्रीय पक्ष असलेल्या भाजपा-काँग्रेसची ताकत नगण्यच होती. अपवाद फक्त कर्नाटकाचा आहे. बंगालचा विजय हा अस्मितेचा नव्हे, तर फक्त आणि फक्त ममतांच्या राजकारणाचा विजय आहे. आता त्यांचे राजकारण कशा पद्धतीचे आहे हे लिहायला घेतले, तर मूळ विषय बाजूला पडेल. त्यामुळे त्या खोलात जायला नको. पण बंगालात भाजपाचा पराभव झाला असे जर कुणी म्हणत असेल तर ते साफ चुकीचे आहे. ३ आमदारावरून भाजपा थेट ७०-८० च्या घरात गेली, ही बाब कधीच दुर्लक्षित करून चालणार नाही. राजसाहेब ठाकरे यांच्या प्रादेशिक अस्मितेच्या राजकारणाला ज्यांनी नेहमीच विरोध केला, त्याच लोकांना आज बंगालच्या अस्मितेचा पुळका आला आहे हे विशेष आहे. तिथे ममता जे करतेय ते योग्य, पण राज ठाकरे यांनी केले तर मात्र चुकीचे. किती वैचारिक परिपक्वता आहे पहा? आता मूळ मुद्द्यांवर येऊ, तो म्हणजे अनेकांनी पोस्ट केली की महाराष्ट्राची अस्मिता कधी जागृत होणार? महाराष्ट्रात अस्मितेचे अनेक प्रयोग झाले आहेत. पण त्यात राजकीय पक्षांना पूर्णपणे अपयश आले आहे. विशेषतः सेना, मनसे सारख्या प्रादेशिक पक्षांनी अस्मितेचे राजकारण करून सत्तेत येण्याचा प्रयत्न केला. सन्मा. बाळासाहेब ठाकरे आणि सन्मा. राजसाहेब ठाकरे यांनी कडवट मराठीचा मुद्दा घेऊन प्रखर अस्मितेला फुंकर घातली. पण त्यात त्यांना यश आले नाही. राष्ट्रवादी काँग्रेसची स्थापना झाली, तेंव्हा पहिल्या विधानसभेला सामोरे जाताना महाराष्ट्राचा मोठा नेता, जाणता राजा अशी राष्ट्रवादीच्या नेत्यांनी पवार साहेबांची इमेज तयार केली होती. महाराष्ट्रात अस्मितेच्या मुद्द्यांवर राजकारण करून यश मिळवणे अवघड आहे. त्याचे कारण म्हणजे विकासाच्या बाबतीत इतर राज्यांच्या तुलनेत महाराष्ट्र हा नेहमीच आघाडीवर राहिलेला आहे. महाराष्ट्राचा जीव मुंबईत आहे आणि मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी आहे. त्यामुळे साहजिकच अप्रगत राज्यातून प्रगत महाराष्ट्रात स्थलांतरण जास्त होत आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून अनेक लोकं नोकरी, व्यवसाय आणि कामा-धंद्यासाठी स्थायिक झालेली आहेत. अन्य भाषिकांची संख्या महाराष्ट्राच्या मोठ्या शहरात प्रचंड प्रमाणात आहे. त्यामुळे त्यांची मतं येथील निवडणुकांच्यावर मोठा प्रभाव पाडतात. मुंबईचाच विचार केला, तर आजचे मुंबईचे चित्र काय आहे? मुंबई मराठी माणसांचीच असे आपण म्हणतो, मुंबई ही महाराष्ट्राचीच होती, आहे आणि राहणारच. त्यासाठी कितीही संघर्ष करावा लागला तरी करायला आपण मागे-पुढे पाहणार नाही हे ही सत्य आहे. पण आज मुंबई हे बहुभाषिक शहर झाले आहे. तिथे किती मराठी टक्का उरला आहे? प्रादेशिक अस्मिता घेऊन तुम्ही मुंबई महापालिकेची निवडणूक लढवू शकता काय? मनसेने लढवली, त्यात त्यांना किती यश मिळाले? बाहेरच्या राज्यातून येऊन स्थायिक होणारांची संख्या महाराष्ट्रात जास्त आहे. त्यांच्या मतदानाचा टक्का लक्षणीय असल्याने राजकीय पक्षांना, सरकारला सर्वसमावेशक भूमिका घ्यावी लागते आहे आणि त्यामुळेच महाराष्ट्रात प्रादेशिक अस्मिता कुचकामी ठरतेय. सन्मा. बाळासाहेबांच्या हे लक्षात आल्यानेच त्यांनी कट्टर हिंदूत्त्वाची भूमिका घेतली, त्यानंतरच ते सत्तेत आले. सुरुवातीला सॉफ्ट हिंदूत्त्वाची भूमिका घेतलेल्या राज यांनी सुद्धा नंतर कट्टर हिंदूत्त्वाची भूमिका घेत बाळासाहेबांच्याच रस्त्याने जाणे पसंत केले. प्रादेशिक अस्मिता ही माणसाच्या मनात, रक्तात असावी लागते. जी दक्षिण भारतीय जनतेच्या आहे. महाराष्ट्रातील मराठी माणूस हा सहिष्णू आहे. तो सर्वसमावेशक आहे. आपली भाषा, आपली अस्मिता तो दुसऱ्यावर लादत नाही. समोरचा हिंदी बोलणारा असेल, तर आपला माणूस स्वतःच्या भाषेत संवाद साधण्यापेक्षा समोरच्याच्या भाषेत संवाद साधतो. कोणतेही एक औषध सर्व रोगांवर चालत नाही, त्याप्रमाणेच बंगाल असेल किंवा दक्षिण भारत असेल, तिथे प्रादेशिक अस्मितेच्या मुद्द्यांवर राजकीय यश मिळाले म्हणून ते इथे मिळेल ही फक्त आणि फक्त अंधश्रद्धा आहे. महाराष्ट्रात राजकीय यश मिळवायचे असेल तर मुंबई सारख्या शहरांत हिंदूत्त्वाची भूमिका आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि सहकारी संस्था केंद्रस्थानी ठेवून राजकारण करावे लागेल. तरच राजकीय यश मिळेल आणि ते टिकेल. प्रादेशिक अस्मितेच्या मुद्द्यांवर सत्ता मिळेल ही एक अंधश्रद्धा आहे. धन्यवाद -किशोर बोराटे

आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्या

तिसरा डोळा- भाग ९६ आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्यात. गेल्यावर्षी पासून कोरोनाने हाहाकार माजवला आहे. अनेकजणांना प्राण गमवावे लागले. तर कित्येकजण चांगले बरे होऊन घरी आले. जे सोडून गेले, त्यांच्या कुटुंबियांचे अश्रू अजून सुकले नाहीत. या आजाराने आपल्याला आरोग्याचे आणि स्वातंत्र्याचे महत्त्व पटवून दिले. तसेच निवडणुकीत काय काय फुकट देणार हे आश्वासन घ्यायचे की आरोग्य सुविधा काय काय देणार हे आश्वासन घ्यायचे हे समजून आले. प्राधान्यक्रम कशाला द्यायचा हे आता एव्हाना सर्वांच्या लक्षात आलेच असेल. नको त्या गोष्टी फुकट घेण्याने, हवे ते विकत मिळणे सुद्धा मुश्कील झाले. उत्तम निरोगी आयुष्य किती महत्त्वाचे असते हे समजले. तसेच कोरोनाच्या आधी कुठेही मुक्त संचार करता येत होता. विना मास्क फिरले तरी काही अडचण नव्हती. कुठेही जा, काहीही खा. कुठेही फिरा. कसलीच बंधने नव्हती. हवेतून फुकट ऑक्सिजन मिळत होता. त्याची किंमत नव्हती. आता पैसे देऊनही मिळेना. राजकीय पक्षांना सुद्धा आता आपण कोणत्या गोष्टींना प्राधान्य द्यायला हवे हे समजले असेल. आरक्षण, मोफत पाणी, वीज की ऑक्सिजन? हॉस्पिटल्स, आरोग्य सुविधा? जगण्यासाठी आरक्षण हवे होते. आता मरताना आरक्षण आहे का? ज्यांना आरक्षण आहे, त्यांना कोरोना झाला नाही आणि ज्यांना आरक्षण नाही अशानांच कोरोना झाला असे काही निदर्शनास आले का? गेल्यावर्षीपासून आरक्षण आहे म्हणून कुणाचे जगणे सोपे झाले नाही आणि आरक्षण नाही म्हणून कुणाचे जगणे अवघड झाले नाही. आपत्ती, आजार, महामारी ही जात, धर्म, आरक्षण, गरीब-श्रीमंत पाहून येत नाही ही बाब जरी लक्षात आली असेल, तरी या महामारीतून आपण खूप काही शिकलो असे समजायला हरकत नाही. जेंव्हा ऑक्सिजन लेव्हल कमी होते ना, तेंव्हा जात, धर्म, आरक्षण, पैसा, श्रीमंती काही उपयोगी येत नाही. आपल्या प्राथमिक गरजा काय आहेत हे लक्षात घ्या. सगळ्या जाती-धर्माच्या लोकांना जगायला ऑक्सिजनच लागतो. ऑक्सिजन कमी होऊन धाप लागते ना, तेंव्हा डॉक्टरांच्या पुढेच हात जोडावे लागतात. त्यावेळी डॉक्टरांच्यातच आपल्याला राम-अल्ला-बुद्ध-गुरुनानक-येशू दिसत असतात. आपल्या प्राथमिक गरजा ओळखा. आरक्षण देणारांना नव्हे, तर ऑक्सिजन देणारांना मतदान करा. आपल्या देवावर आपली श्रद्धा असायलाच हवी. मंदिरे ही आपली श्रद्धा स्थाने आहेतच. कुणी असे म्हणत असेल की मंदिरे नकोत. तर ते चुकीचे आहे. ते आवश्यक आहेच, पण त्याबरोबर इतर पायाभूत सुविधाही अत्यावश्यक आहेत. आम्हाला मोफत काही नको. पण जे अत्यावश्यक आणि आवश्यक आहे, ते कमी पडायला नको. जनता फुकट काहीच मागत नाही. तुम्ही आश्वासने देता, लॉलीपॉप तुम्ही दाखवता. मोफत वीज द्या म्हणून जनता कधी रस्त्यावर उतरली? मोफत राशन द्या म्हणून जनता कधी रस्त्यावर उतरली? मोफत लसीची कधी मागणी केली? गॅस, पेट्रोल, डिझेल, तेल, डाळी महागल्या तरी मुकाट पैसे देऊन आम्ही आमच्या गरजा भागवत आहोतच. फुकट नको, पण विकत तरी लस द्या. कोरोना होऊन जीव धोक्यात घालण्यापेक्षा आणि हॉस्पिटलमध्ये ऍडमिट होऊन लाखो रुपये बील भरण्यापेक्षा आम्हाला लसीसाठी १००-२०० रुपये मोजणे कधीही परवडेल. मग तुम्ही का मोफत लसीची घोषणा करता? एक म्हणतो मोफत द्या, दुसरा म्हणतो देऊ, तिसरा म्हणतो देता येणार नाही. पण आम्ही कधी मोफत लस मागितली हे तरी सांगा? मोफत नको, विकत द्या, वेळेवर द्या आणि मुबलक द्या. पुढच्या जाहीरनाम्यात आम्हाला बदल दिसू द्यात. आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्यात आणि जे आम्हाला हवे तेच द्या. धन्यवाद -किशोर बोराटे

हाच तो महाराष्ट्र धर्म

हाच तो महाराष्ट्र धर्म किशोर बोराटे @ कोकणातील नाणार प्रकल्पाबाबत आत्तापर्यंत खूप चर्चा झाली. काल मनसेप्रमुख राजसाहेब ठाकरे यांनी राज्यातील प्रमुख नेत्यांना पत्र लिहून राज्याच्या हितासाठी नाणार प्रकल्पाबाबत सकारात्मक निर्णय घेऊन तातडीने प्रकल्पाचे काम चालू करण्याचे आवाहन केले. देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री असताना हा प्रकल्प करण्याचे ठरले. पण स्थानिकांचा या प्रकल्पाला विरोध होता. शिवसेना भाजपाचा सहकारी पक्ष सत्तेत सामील होता. पण नाणारचा विषय यायचा त्यावेळी सेनेची भूमिका नाणार बाबत दुटप्पी होती. भाजपा नाणारबाबत ठाम होती. पण सेना मात्र मंत्रालयात एक भूमिका घ्यायची आणि कोकणातील स्थानिकांच्या समोर वेगळी भूमिका घ्यायची. त्यावेळी पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे स्थानिक कोकणवासीयांना भेटले, त्यावेळी त्यांनी या प्रकल्पाला विरोध केला आणि त्यांचे मंत्री मात्र मंत्रालयात फडणवीस यांच्यासमोर नांगी टाकून बसायचे. अनेक महिने हे असेच चालू होते. अखेर हे सर्व प्रकरण राजदरबारी पोहोचले. त्यानंतर राज यांनी कोकण दौरा केला स्थानिकांच्या समस्या ऐकून घेतल्या आणि त्यानंतर त्यांनी तिथेच घोषणा केली की स्थानिकांच्या समस्यांचे जोपर्यंत निराकरण होत नाही, तोपर्यंत हा प्रकल्प होणार नाही. सरकारने कोकणातील जनतेला विश्वासात घेऊन त्यांच्या ज्या काही शंका आहेत, त्याचे निराकरण करायला हवे. त्यानंतर तूर्तास तो विषय थांबला. काँग्रेस-राष्ट्रवादीने त्यावेळी नेहमीप्रमाणे कोणतीही उघड भूमिका घेतली नाही. तद्नंतर निवडणूका झाल्या. राज्यात बरीच राजकीय उलथापालथ झाली. गेले संपूर्ण वर्ष कोरोना आणि लॉकडाऊनमध्ये गेले. लोकांचे ना व्यवसाय चालू होते, ना नोकऱ्या. सगळं जग थांबलं होतं. ज्यांची हातावर पोटं आहेत, त्यांचे तर खूप हाल झाले. मध्यमवर्गीयांनी जी काही थोडी बचत केली होती, त्यावर कशीतरी वेळ मारून नेली. एका बाजूने आर्थिक संकटाचा सामना करत, राज्य सरकारला दुसऱ्या बाजूने कोरोनाशी दोन हात करावे लागत होते. दरम्यानच्या काळात कोरोनाने अल्पविश्राम घेतला आणि हळूहळू परिस्थिती पूर्ववत होतेय असे वाटत असतानाच कोरोनाने आता परत एकदा आपले रौद्ररूप धारण केले आणि महाराष्ट्रातील जनता संकटात सापडली. आता परत एकदा कोरोनाने राज्याला विळखा घालायला सुरुवात केली असतानाच राज्यासमोर आर्थिक तसेच बेरोजगारीचे संकट पाय रोवून उभे राहिले आहे. गाडीच्या काचेवर जसे धुके साठून राहिल्यानंतर गाडी चालकाला समोरच रस्ता दिसत नाही. तशी अवस्था राज्याचे मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांची झाली आहे. अशातच थोडी दूरदृष्टी दाखवून मनसेप्रमुखांनी काचेवरील धुके पुसून नाणार प्रकल्पाबाबत सकारात्मक भूमिका घेऊन एका तासातच राज्यातील राजकारणाला वेगळी दिशा दिली. राज यांनी प्रमुख पक्षाच्या नेत्यांना साद घातली आहे. मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे, राष्ट्रवादी अध्यक्ष शरद पवार, भाजपा नेते माजी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांना पत्र लिहून राज्यावरील आर्थिक संकट, बेरोजगारी यावर मात करण्यासाठी म्हणून कोकणच्या पर्यावरणाला धक्का न लागता राज्याच्या हितासाठी नाणार प्रकल्प त्वरित चालू करावा यासाठी राज यांनी पुढाकार घेतला आहे. संबंधित नेत्यांना लिहिलेल्या पत्रात त्यांनी म्हटले आहे की गेल्या काही दिवसांत नाणारवासीयांचा या प्रकल्पाला जो विरोध आहे. त्याची कारणे जाणून त्यांच्या मनातील भीती किती वास्तव आहे आणि या प्रकल्पाचा खरोखरच कोकणच्या पर्यावरणाला काही त्रास होऊ शकतो का? याबाबत प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ अनिल काकोडकर यांच्याशी प्रदीर्घ चर्चा करून शंका निरसन करून घेतले आहे. तसेच अजूनही काही तज्ञ लोकांशी यासंदर्भात चर्चा झाली आहे. त्यांनी प्रकल्पामुळे कोकणच्या सौंदर्याला, पर्यावरणाला कोणतीही बाधा होणार नाही असे सांगितले आहे. त्यामुळे शासनाने वेळ न दवडता ताबडतोब प्रकल्प चालू करावा. नाणारवासियांशी मी स्वतः बोलेन. तिथे होणाऱ्या प्रकल्पात स्थानिक कोकणवासियांना व मराठी माणसांना प्रथम रोजगार, नोकऱ्या उपलब्ध व्हायला हव्यात हे मात्र त्यांनी ठामपणे सांगितले. तसेच विनाकारण विरोध करणारांना धडा शिकवला जाईल असाही इशारा राज यांनी आपल्या पत्रातून दिला आहे. आज प्रत्येक राज्य आपापल्या राज्यात उद्योग यावेत यासाठी धडपडत असताना, महाराष्ट्राने गाफील राहून चालणार नाही. एवढा मोठा प्रकल्प राज्याच्या हातून गेला तर कधीही भरून न येणारे नुकसान होईल आणि कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर आपल्याला हे परवडणारे नाही अशी भूमिका राज यांनी व्यक्त केली आहे. राज यांच्या भूमिकेला भाजपाने तातडीने समर्थन दिले आहे. माजी मुख्यमंत्री आणि भाजपा नेते देवेंद्र फडणवीस यांनी राज यांच्या भूमिकेचे स्वागत करून सहकार्याची तयारी दर्शवली आहे. राज यांच्या पत्रानंतर राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष शरद पवार यांनी स्वतः राज यांच्याशी फोनवर चर्चा करून प्रकल्पाबाबत अनुकूलता दर्शवली आहे. चारी बाजूंनी राज्य सरकार अडचणीत असताना राज्याच्या हितासाठी राजकारण बाजूला ठेवून राज यांनी दूरदृष्टीने नाणार प्रकल्पासाठी सर्वांना एकत्र येण्यासाठी जे आवाहन केले आहे यालाच खरा महाराष्ट्र धर्म म्हणतात. संकटाने हातपाय गाळून बसण्यापेक्षा त्यातून मार्ग कसा काढायचा याचे राज यांनी फक्त उदा. घालून दिले नाही तर, त्यासाठी त्यांनी पुढाकार देखिल घेतला आहे. याबाबत मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी अद्यापही काही प्रतिक्रिया दिलेली नाही. ते राज यांच्या भूमिकेला किती प्रतिसाद देतात हे पाहावे लागेल. पण राजसाहेब महाराष्ट्र धर्माला जागले असेच म्हणावे लागेल. आता चेंडू उद्धव यांच्या कोर्टात आहे. सत्तेत ते आहेत. मुख्यमंत्री ते स्वतः आहेत. ते काय प्रतिसाद देतात हे पाहावे लागेल. राज्याच्या हितासाठी जसे राज पुढे आले, तसे उद्धव येतील काय? -किशोर बोराटे

अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी

*अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी* किशोर बोराटे@ *शरद पवार* या सहा अक्षरी शब्दाची जादू फक्त महाराष्ट्रच नाही तर, संपूर्ण भारतभर गेली *५९ वर्षे* पसरली आहे. आतापर्यंत अनेक लोकसभा निवडणुकीत पंतप्रधान पदाच्या इच्छुक यादीत पवारसाहेबांचे नाव १००% असायचेच. तशी राजकीय परिस्थिती त्यांच्या बाजूने कधी नव्हती किंवा त्यांना पंतप्रधान करावे अशी परिस्थितीही कधी निर्माण झाली नाही. मुत्सद्दीपणा दाखवून तशी परिस्थिती निर्माण व्हावी म्हणून त्यांनी कायम पडद्यामागे राहून प्रयत्न केले असतील पण त्यात त्यांना यश आले नाही. पवारसाहेबांनी काँग्रेस सोडल्यानंतर तर ही शक्यता तशी धुसरच झाली. कारण राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष आणि त्याचा आवाका पाहता हे कदापि शक्य नव्हते आणि इथून पुढेही नसेल. *तरीही आपल्या भारत या देशाचा इतिहास चमत्कारांनी भरलेला आहे आणि इथली जनताही चमत्काराला नमस्कार करणारी आहे.* तसे शरद पवारसाहेब पंतप्रधान व्हावेत अशी इच्छा बाळगणारे लोकंही प्रचंड संख्येने आहेत. तरीही पात्रता असूनही त्यांना पंतप्रधान पद काही मिळाले नाही. देवेगौडा यांना पंतप्रधान पदाची तशी लॉटरीच लागली असे म्हणावे लागेल. देवेगौडा पंतप्रधान होऊ शकतात तर मग शरद पवार का नाही? त्यानंतर शरद पवार समर्थकांच्या आशा वाढल्या होत्या. खुद्द पवारसाहेबांनाही तसे वाटत होते. पण तसे काही घडले नाही. म्हणूनच दुर्दैवाने का होईना पण *अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी* असेच त्यांच्याबाबतीत झालेले आपल्याला पाहायला मिळते. पवारसाहेबांचे कट्टर राजकीय विरोधक आणि त्यांचे वैयक्तिक जीवनातील मित्र मा. बाळासाहेब ठाकरे हे ही त्यांच्या पंतप्रधान पदाचे समर्थक होते. त्यांनी अनेकदा शरद पवारांनी पंतप्रधान व्हावे ही इच्छा व्यक्त केली होती. त्यासाठी गरज पडली तर शिवसेना त्यांना पाठिंबा ही देईल असे ही बोलायला ते विसरले नव्हते. त्याला कारण ही तसेच होते ते म्हणजे बाळासाहेबांचे महाराष्ट्र प्रेम. मराठी माणूस पंतप्रधान होत असेल तर मा. बाळासाहेब राजकीय वैर आणि आपली तत्त्वे बाजूला सारून त्यांना पंतप्रधान पदासाठी पाठिंबा द्यायला तयार होते. बाळासाहेब म्हणजे शब्दाचे पक्के, त्यांनी प्रतिभाताई पाटील यांनाही भाजपाच्या विरोधात जाऊन राष्ट्रपतीपदासाठी मदत केली. *स्वर्गीय यशवंतराव चव्हाण साहेब यांच्यानंतर दिल्लीत महाराष्ट्र जिवंत राहिला, तो फक्त शरद पवारसाहेबांच्या मुळेच हे बाळासाहेब ही मान्य करत होते आणि पवारसाहेबांचे इतर राजकीय विरोधक ही मान्य करतात.* पवारसाहेब जरी काँग्रेसी विचारसरणीचे असले तरी त्यांच्या घरातील वातावरण हे शेकापच्या बाजूने होते. पवारसाहेबांचे वडील शेकापचे समर्थक होते. त्यांचे थोरले भाऊ वसंतराव यांनी वकीलीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर पूर्ण वेळ शेकापचे काम केले. यशवंतराव चव्हाण यांच्यामुळे काँग्रेसमध्ये आलेल्या शरद पवार यांनी काँग्रेस मध्ये येण्या अगोदर काँग्रेसच्या विरोधात काम करून बारामतीत काँग्रेसला पराभूत केले होते. *१९५३ साली फाजल अली यांच्या अध्यक्षतेखाली राज्य पुनर्रचना आयोगाची स्थापना झाली. पंडित नेहरू यांनी सौराष्ट्रसह गुजरात, विदर्भासह महाराष्ट्र आणि स्वतंत्र मुंबई अशी त्रिराज्य योजना जाहीर केली आणि पंडित नेहरू व राज्य पुनर्रचना आयोगाच्या विरोधात त्यावेळी महाराष्ट्रात प्रचंड भडका उडाला. त्यावेळी पवारसाहेबांच्या घरातून संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला पाठबळ मिळाले व शेकापच्या माध्यमातून त्यांनी नेहरू आणि काँग्रेसला उघडपणे विरोध केला. त्यानंतर झालेल्या निवडणुकीत पवारसाहेबांनी सायकलवर फिरून काँग्रेस विरोधी प्रचार करून बारामतीत काँग्रेसचा पराभव केला.* त्यांची जडण-घडण जरी काँग्रेसी विचारांची असली तरी जशी वेळ येईल, तसे त्यांनी आपले विचार आणि आचार बदलले. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व हे तसे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व आहे. त्याचा अनुभव वेळोवेळी देशाने घेतला आहे. *समस्या कोणतीही असो तिच्याकडे तटस्थपणे पाहून तिच्या मुळाशी जाऊन चौफेर विचार करून त्यातील फायदे-तोटे जाणून घेऊन मग निर्णय घेणे आणि घेतलेला निर्णय लोकांच्या गळी उतरवणे ही हातोटी त्यांच्याकडे उत्तम आहे.* सुरुवातीच्या काळात ते राजकारणात उतरले त्यावेळी पासून त्यांनी आपला दृष्टिकोन व्यापक ठेवला. बाळासाहेबांच्या सारखी फक्त हिंदूत्वाचीं कास धरली नाही. त्यापलीकडे त्यांनी शाहू, फुले, आंबेडकर यांचे नाव घेऊन बहुजन वर्गाला साद घातली. ते करत असताना आपली *मराठा नेता* इमेज ही सांभाळली. त्याबरोबरच ब्राम्हण समाज दूर जाऊ नये यासाठी पुरेशी काळजी घेतली. धार्मिक विचारांचा पगडा त्यांचेवर कधीच नव्हता. शरद पवारसाहेबांची राजकीय कारकीर्द तशी उतार-चढावांची राहिली आहे. त्यांना जेवढे समर्थन मिळत गेले, तेवढाच त्यांना विरोधही झाला. *भ्रष्टाचाराचे, जमिनी खरेदीचे, दाऊद बरोबर संबंध असल्याचे शेकडो आरोप त्यांच्यावर झाले. पण यासंदर्भात आजपर्यंत त्यांच्यावर एकही आरोप सिद्ध झाला नाही किंवा साधा गुन्हा सुद्धा दाखल झाला नाही.* एवढा मोठा आवाका ज्याला राजकारण, शिक्षण, कृषी, सहकार, खेळ, प्रशासन, उद्योगधंदे, शेती सर्व बाजूचे ज्ञान असताना प्रचंड जनसंपर्क असताना गाढा राजकीय अभ्यास महाराष्ट्राची इत्यंभूत माहिती असताना देखील या सर्व यशाला एक अपयशाची किनार होती ती म्हणजे त्यांना राष्ट्रवादीच्या निर्मितीपासून कधीही महाराष्ट्रात स्वबळावर सत्ता आणता आली नाही. *जे चंद्राबाबूंनी आंध्रमध्ये, मनोहर पर्रिकरांनी गोव्यात, जयललिता आणि करुणानिधी यांनी तामिळनाडूत, मोदींनी गुजरातमध्ये, माया-मुलायम यांनी उत्तरप्रदेशात तर लालू-नितीश यांनी बिहारमध्ये केले ते पवारसाहेबांना महाराष्ट्रात करता आले नाही.* पवारसाहेबांनी राजकीय मित्र कमावले त्यापेक्षा जास्त त्यांना राजकीय विरोधक मिळाले. *काँग्रेसमध्ये असतानाही दिल्लीच्या दरबारी पवार विरोधी लॉबी सक्रिय होती त्याचे नेतृत्त्व वेळोवेळी विठ्ठलराव गाडगीळ, शंकरराव चव्हाण, प्रतापराव भोसले, बाळासाहेब विखे, विलासराव, पृथ्वीराज चव्हाण, पतंगराव यांनी केले. हयात गेली यांची शरद पवारांच्या पायात पाय घालण्यात.* तसे पहिले तर महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात शरद पवारांना ५-१० अशा संख्येने प्रबळ विरोधक आहेत. जे फक्त त्या जिल्ह्याच्याच नाहीतर राज्याच्याही राजकारणावर प्रभाव पाडू शकतात. त्यामुळे त्यांच्या राजकीय महत्त्वकांक्षेस मर्यादा पडत गेल्या. राजकीय वर्तुळात मा. पवारसाहेबांचे व्यक्तिमत्त्व कालही विश्वासू नव्हते आणि आजही नाही. बेभरवशी आणि उपद्रवी राजकारणाचा शिक्का त्यामुळेच त्यांच्यावर बसला आहे. कालपर्यंत जनतेचा विश्वास त्यांनी संपादन केला पण आपल्या राजकीय वर्तुळातील लोकांचा विश्वास ते संपादन करू शकले नाहीत. त्यांच्या विश्वासघातकी राजकारणामुळे सर्वजण त्यांच्यापासून चार हात दूर राहणेच पसंद करत होते आजही तेच चालू आहे. यशवंतराव चव्हाण यांच्यापासून ते भुजबळ यांच्यापर्यंत पवारांनी पाठीत *खंजीर* खुपसला असे म्हणणाऱ्यांची यादी मोठी आहे. *राज ठाकरे यांना एकदा पत्रकारांनी विचारले की अलीकडे पवारसाहेब तुमची सारखी स्तुती का करत असतात? त्यावेळी त्यांनी अतिशय मार्मिक पण गंभीर उत्तर दिले की त्यांनी एकवेळ टीका केली तर समजू शकतो पण स्तुती केली की समजावे काहीतरी घोळ आहे.* मा. शरद पवारसाहेबांनी त्यांच्या संपूर्ण राजकीय जीवनात सर्वसामान्य माणसाशी नाळ जी जोडली होती ती कधी तुटून दिली नाही. प्रशासनावर वचक, अफाट स्मरणशक्ती तसेच त्यांचा गाढा प्रशासकीय अभ्यास, नाविन्याची ओढ याचा त्यांना त्यांच्या राजकीय जीवनात नेहमीच फायदा झाला. त्यांचे संबंध राजकारणापुरतेच मर्यादित नव्हते. राजकारणा बरोबरच ते खेळ, कला, साहित्य, शिक्षण, उद्योग, शेती, समाजकारण, पाणी, सहकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था अशा वेगवेगळ्या क्षेत्रात त्यांनी ठसा उमटवला. महाराष्ट्रात सहकार खऱ्या अर्थाने त्यांनी रुजवला. विकासाच्या बाबतीत पश्चिम महाराष्ट्र जो आज एवढा विकसित दिसतोय त्यात पवारसाहेबांचे योगदान मोठे आहे हे अजून माझ्या वयाच्या तरुण पिढीला किंवा माझ्यानंतरच्या पिढीला अजून माहित नाही. सतत अभ्यास करून, महाराष्ट्राच्या, देशाच्या कानाकोपऱ्यात फिरणे, शेतकऱ्यांच्या, व्यावसायिकांच्या अडचणी समजून घेणे, जगात होणारे बदल त्याची माहिती करून घेणे अशाप्रकारे त्यांनी आपले नॉलेज वाढवले. जे ज्ञान मिळेल ते घेत गेले. त्यामुळेच आज दिल्लीत किंवा राज्यात सरकार कोणाचेही सत्तेत असो अचानक काही समस्या निर्माण झाली ते सरकारला लगेच पवारसाहेबांची आठवण येते. पवारसाहेबांच्या तुलनेत विचार केला तर आताच्या राजकीय नेत्यांचा अभ्यास कमी पडतोय. ही खंत त्यांनीही अनेकदा बोलून दाखवली आहे. याचा विचार व्हायला हवा. मा. शरद पवारसाहेबांनी कुणी कितीही आरोप केले तरी कुणाविषयीही मनात द्वेष ठेवला नाही. जे येईल त्याला आपले करत गेले. जे अगदीच नडले त्यांना त्यांनी तितक्याच संयमाने योग्य वेळ पाहून कात्रजचा घाट दाखवला. आता काळ बदलला, नेते बदलले, पण देशापुढचे व राज्यापुढचे प्रश्न पूर्वीचे आहेत काही नवीन निर्माण होत आहेत. आताची तरुण पिढी शिकली, सुशिक्षित झाली. आधुनिकीकरण झाले इंटरनेट आले. सोशल मिडीयाच्या माध्यमातून आज लोकांना घरबसल्या जगाची माहिती समजू लागली. तरुण पिढीचा तरुण देश म्हणून भारताची गणना होऊ लागली. *आताच्या पिढीला आक्रमक राजकीय नेते आवडू लागले. एवढ्या वर्षाच्या काँग्रेस भ्रष्टाचारी राजवटीला जनता किकली होती. त्यांना काँग्रेसच्या दरबारी आणि बोटचेप्या राजकारणाचा वीट आला होता. त्यामुळे त्यांनी भाजपाकडे मोर्चा वळवला. काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस तसेच त्यांच्या सहकारी पक्षांचे मुस्लिम प्रेम आणि हिंदुविरोधी धोरण याचा फटकाही काँग्रेसला तसेच त्यांच्या धोरणावर चालणाऱ्या पवारसाहेबांना बसला. आताची पिढी आणि पवारसाहेब यांच्यात एक मोठी वैचारिक दरी निर्माण झाली आहे.* ती दूर करणे तसेच स्वतःवर असलेले बेभरवशी, विश्वासघाती, उपद्रवी, भांडवलदारांना, भ्रष्टाचार्यांना पाठीशी घालणार नेता, गरजेनुसार माणसं वापरणे आणि काम झाले की त्यांना कात्रजचा घाट दाखवणे हे जे आरोप त्यांच्यावर सातत्याने होत आहेत त्यामुळे त्यांच्या विश्वासार्हतेला धोका पोहोचत आहे. जेवढी त्यांच्या गुणांविषयी चर्चा झाली तेवढीच कथित अवगुणांविषयीही झालीय आणि आजही होत आहे. कुणीही व्यक्ती परिपूर्ण नसते. पवारसाहेबांचे विरोधक सुद्धा त्यांना मान देतात तो त्यांच्या बुद्धिमतेला आहे. कुणी काही म्हणो मा. शरद पवारांना तुम्ही नावं ठेवली तरी त्यांचे नाव घेतल्याशिवाय तुम्हाला पुढे जात येणार नाही. त्यांच्या मुत्सद्दीपणाची झलक आपण आत्ता १०५ आमदार असूनही भाजपाला सत्तेपासून दूर ठेवून सेना आणि काँग्रेसला बरोबर घेऊन महाविकास आघाडीचे सरकार स्थापन करताना पाहिली आहे. आज महाराष्ट्रातल्या खेडी-पाड्यातल्या, वाडी-वस्तीवरील सर्वसामान्य कार्यकर्त्याला ते नावानिशी ओळखतात. कोणती व्यक्ती कुठे फिट होऊ शकते हे त्यांना बरोबर माहिती असते. *शरद पवारांना वजा करून तुम्ही दिल्लीत महाराष्ट्र शोधा नाही सापडणार. महाराष्ट्रात तुम्ही त्यांना वजा करूच शकत नाही केलं तर तुमचे गणित चुकलेच म्हणून समजा. हा पवारसाहेबांच्या धोरणांचाच परिणाम आहे.* आज अशा या मोठ्या थोर नेत्याचा वाढदिवस आहे. त्यांना वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा. त्यांच्या हातून महाराष्ट्र हिताचे राजकारण घडो आणि त्यात त्यांना ईश्वरी साथ मिळो हीच परमेश्वर चरणी प्रार्थना. ते ईश्वराला मानत नसले तरीही... धन्यवाद -किशोर बोराटे

कोरोना आणि अर्थचक्र

कोरोनानामक महामारीने जगासमोर पुन्हा एकदा काही गोष्टी सिद्ध़ केल्या आहेत. विकसित राष्ट्र आणि अविकसित राष्ट्र, श्रीमंत आणि गरीब ह्या दऱ्या अधिकाअधिक खोल होत चालल्या आहेत. पण महामारीला कसलाच भेदभाव ठाऊक नसतो, ती फक्त विद्ध़ंसक असते. खरंतर संकट गरीबी-श्रीमंती बघून येत नसतात पण पैसा असला की संकटांशी लढाई लढायला एक प्लस पॉईन्ट मात्र असतो. स्वच्छता, हाईजीन, सोशिअल डिस्टन्सिंग अशा बऱ्याच गोष्टी उच्चभ्रू लोक आणि विकसित देशातील उच्चभ्रूंना अंगवळणी पाडायला फारसे जड गेले नाही आणि खूप कमी वेळात ह्या सवयी अशा लोकांची लाईफस्टाईलच झाली असे म्हणता येईल. प्रश्न आहे तो एका मोठ्या लोकसंख्येचा जी विकसित किंवा उच्चभ्रू मधे मोडत नाही आणि तीच 90% आहे. याचा अर्थ असाच आहे की जगाचे मास पॉप्युलेशन हे मध्यम आणि दारिद्र्य रषेखाली आहे आणि हेच मास पॉप्युलेशन मोठ- मोठ्या कंपन्यांंचे ग्राहक आहेत. आता सगळ्यांना प्रश्न आहे बेसिक नीडस् चा, पण जेव्हा ह्या नीडस् मध्ये वाढ होते म्हणजे ती नीडस् निर्माण केली जाते आणि हळूहळू आपल्या बेसिक नीडस् ची लिस्ट नकळत वाढत जाते विकासाच्या आणि अर्बनायझेशनच्या नावाखाली तेव्हा निश्चितच मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्मिती होते खरी पण अनावश्यक अशा गरजा निर्माण होतात आणि पुन्हा सगळे भांडवलशाहीचे गुलाम होतात. किंबहुना हे 10% विकसित आणि उच्चभ्रू देश लोक 90% पॉप्युलेशनला कन्ट्रोल करतात. आणि अशा भयंकर महामारीमध्ये तर भांडवलशाही खूप वेगाने डोके वर काढत आपले साम्राज्य प्रस्थापित करून पूर्ण जगात इकोनॉमिक इन्स्टँबिलिटीस कारणीभूत ठरते. थोडक्यात जर हे टाळायचे असेल तर 'सहकार' धर्तीवर नवीन उद्योग खूप मोठ्या प्रमाणात उभारले गेले पाहिजे. क.दि.रेगे नाशिक

जग अणुयुद्धाच्या उंबरठ्यावर…?

आर्मेनिया आणि अजहर बैजान या देशांमध्ये अलीकडेच झालेला प्रत्यक्ष युद्धसंघर्ष भयंकर स्वरुपाचा होता. शीतयुद्धानंतर एवढे भयानक आणि अमानुष युद्ध जगाने कधीही पाहिले नव्हते. हा संघर्ष संपतो न संपतो तोच इथियोपिया आणि इरीट्रिया या दोन देशांत संघर्ष सुरू झाला आहे. कोरोना संकटाचा एकजुटीने सामना करण्याची गरज असताना जग परस्पर संघर्षामध्ये, वर्चस्ववादामध्ये, धार्मिक ध्रुवीकरणामध्ये विभागले आहे. बहुराष्ट्रीय संघटना, चर्र्चेची जागतिक व्यासपीठे क्षीण झाली आहेत. अशा अराजक परिस्थितीत एखाद्या संघर्षाप्रसंगी अण्वस्रांचा वापर केला जाण्याची दाट शक्यता दिसून येत आहे. ती लक्षात घेता मोठ्या राष्ट्रांनी परिपक्व भूमिका पार पाडणे गरजेचे आहे. गेल्या जवळपास 10 महिन्यांपासून कोरोना संसर्गाच्या विळख्यात संपूर्ण जग अडकले आहे. या महासंकटातून बाहेर पडण्यासाठी आणि कोरोनाच्या तीव्र आर्थिक झळांतून उभारी घेण्यासाठी सर्व स्तरावर प्रयत्न सुरु आहेत. संपूर्ण जगाने एकजुटीने या आव्हानावर मात करण्याची गरज असताना राष्ट्राराष्ट्रांमधील संघर्ष वाढताना दिसत आहेत. हे संघर्ष इतके वाढले आहेत की, पहिले महायुद्ध ते दुसरे महायुद्ध यांच्या दरम्यानच्या काळासारखी परिस्थिती आज निर्माण झालेली दिसत आहे. आजवर ज्या वादांवर तोडगा निघत नव्हता किंवा जे जुनाट वाद निवलेले होते, शांत होते ते आता नव्याने उफाळून वर येताहेत. दुसरीकडे पहिल्या आणि दुसर्‍या महायुद्धांदरम्यान ज्याप्रमाणे लहान-लहान संघर्षांमध्ये महासत्ता सामील होत होत्या आणि त्यामुळे त्याचे स्वरूप व्यापक बनत होते असे प्रकारही घडताना दिसत आहेत. अलीकडेच आर्मेनिया आणि अजहर बैजान या देशांमध्ये प्रत्यक्ष युद्धसंघर्ष घडून आला. गेल्या 20 वर्षांमध्ये किंबहुना शीतयुद्धानंतर एवढे भयानक आणि अमानुष युद्ध जगाने कधीही पाहिले नव्हते. या युद्धामध्ये कोणत्याही युद्धनियमांचे पालन करण्यात आले नाही. लहान मुले आणि महिला यांच्यासह अनेकांच्या कत्तली केल्या गेल्या. शेकडो जण ठार मारले गेले. क्षेपणास्त्रे, बॉम्ब यांचा सढळ वापर केला गेला. हा संघर्ष संपतो न संपतो तोच इथियोपिया आणि इरीट्रिया या दोन देशांत एक नवा संघर्ष सुरू झाला आहे. तिकडे उत्तर कोरियाचा क्रूरकर्मा हुकुमशहा किम जोंग उन याने पुन्हा एकदा नव्या जोमाने अण्वस्त्र चाचण्या करायला सुरूवात केली आहे. जगभरात अनेक देशांमधून तिथल्या सत्ताधीशांविरोधात आंदोलने होण्यास सुरूवात झाली आहे. चीनचा आक्रमकतावाद वाढतो आहे. चीन आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष आजही कायम आहे. चीनची नाकेबंदी करण्यासाठी अमेरिका सर्वतोपरी प्रयत्न करतो आहे. ब्लादीमिर पुतिन यांच्या नेतृत्वाखाली रशिया पुन्हा एकदा स्वतःचं नेतृत्व सिद्ध करण्यासाठी धडपडतो आहे. एकंदर, एक प्रकारच्या अराजकतेची स्थिती जागतिक पटलावर आहे. एका बाजूला असे वातावरण असताना संयुक्त राष्ट्र संघटनेची भूमिका पाहिल्यास कोरोना संसर्गकाळात ती जवळपास नगण्य राहिली आहे. जागतिक व्यापार संघटना कालबाह्य झाल्यासारखी स्थिती निर्माण झाली आहे. अमेरिकेने ट्रम्प यांच्या कारकीर्दीत अनेक करारांतून अंग काढून घेतल्यामुळे वैश्विक स्तरावर एक मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. ती भरून काढण्यासाठी अनेक देश प्रयत्नशील आहेत. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षितता अबाधित ठेवण्यासाठी प्रयत्न करण्याऐवजी मोेठे देश संघर्ष वाढवण्याच्या प्रयत्नात आहेत. दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात अशीच परिस्थिती होती. अनेक देशांना आपल्या छत्राखाली आणण्याचा हिटलरचा विस्तारवाद बोकाळला होता. आज चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग हिटलच्या वाटेनेच निघाले आहेत. हे सर्व कमी की काय म्हणून जगभरात धार्मिक तेढ वाढत चालली आहे. युरोपात अल्पसंख्यांक मुसलमानांविरोधात कमालीचा असंतोष पसरलेला आहे. याला खतपाणी घालण्याचे काम मूलतत्ववादी धार्मिक संघटना करताहेत. हे सर्व संघर्ष एकत्ररित्या पाहिल्यास केवळ अण्वस्त्रांचा वापर करणेच बाकी राहिल्याचे दिसते. अझरबैझान आणि आर्मेनिया संघर्षात अण्वस्त्रांचा वापर करणेच बाकी होते. भारत-चीन यांच्यातील संघर्षात चीनने तिबेटमध्ये अण्वस्त्रे तैनात केल्याचे उघड झाले आहे. डीएफ 70 सारखे क्षेपणास्त्रही तैनात केले आहे. भारताला धाक दाखवण्यासाठी ही चीनची चाल आहे, असे आज वाटत असले तरी भविष्यात चीन अण्वस्रांचा वापर करु शकतो, हे स्पष्ट होते. अमेरिकेने दुसर्‍या महायुद्धात जपानवर अण्वस्त्रे डागली होती; त्यानंतर जगात आजवर अण्वस्त्रांचा वापर करण्यात आलेला नाही. अनेक अभ्यासकांनी अण्वस्रांबाबत काही सिद्धांत मांडले आहेत. त्यानुसार, अण्वस्त्र हे केवळ धाक दाखवण्याचे साधन आहे. ती एक शोभेची वस्तू आहे. त्याचा वापर केला जाणार नाही. अण्वस्त्रे असल्याने देश संघर्ष करण्यासाठी घाबरतील, असा विचार मांडण्यात आला. थोडक्यात, दहशतीचा समतोल साधला गेल्याने अण्वस्रांमुळे युद्धे होणार नाहीत, अशी थिअरी मांडण्यात आली होती. असे अनेक सिद्धांत दुसर्‍या महायुद्धानंतर विकसित झाले. त्यातूनच एनपीटी आणि सीटीबीटीसारखे करार करण्यात आले. पण या करारांनाही काही अर्थ राहिलेला नाही. कारण आज उत्तर कोरिया, इराण यांसारख्या देशांचा अण्वस्त्र विकास कार्यक्रम सुरू आहे. सद्यस्थितीतील अराजकसदृश परिस्थिती अण्वस्त्र वापरण्यासाठी अत्यंत पोषक आहे, असे म्हणल्यास वावगे ठरणार नाही. कोरोनामुळे अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्था डबघाईला आलेल्या आहेत. त्यामुळे जनतेच्या शासनाविरोधातील असंतोष वाढला आहे. बेरोजगारी कमालीची वाढते आहे. उद्योगधंदे ठप्प झाले आहेत. जागतिक पुरवठा साखळीवर परिणाम झाला आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर परिणाम झाला आहे. सामान्य जनतेचा शासनावरचा दबाव वाढतो आहे. त्यामुळे अनेक सत्ताधीश भावनिक किंवा अतिरेकी राष्ट्रवादाला खतपाणी घालून जनतेचे लक्ष विचलित करताहेत. सार्वभौमत्वाचे, प्रखर राष्ट्रवादाचे प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. राष्ट्रा-राष्ट्रांमधील संघर्षादरम्यान अनेकदा अण्वस्त्रांचा वापर करण्याच्या प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष धमक्या दिल्या जाताहेत. पाकिस्तान, उत्तर कोरियासारखे देश उघडपणाने अशा धमक्या देताना जगाने पाहिले आहे. नुकतेच उत्तर कोरियाने अण्वस्त्र परीक्षण केले आहे आणि त्याचा वापर करू शकतो असे वक्तव्यही केले आहे. ही परिस्थिती निश्चितच चिंताजनक आहे. सुमारे 9 वर्षांपूर्वी म्हणजे 2011 मध्ये रशिया आणि अमेरिका या दोन देशांमध्ये प्रत्येक देशाने किती अण्वस्त्रे ठेवायची ती संख्या मर्यादित करण्याविषयीचा करार झाला होता. या कराराला न्यू स्टार्ट ट्रीटी म्हणजेच स्ट्रॅटेजिक आर्म रिडक्शन ट्रीटी (नवीन) असे म्हणतात. दहा वर्षांसाठी हा करार झाला होता. या करारानुसार नवी अण्वस्त्रे बनवायची नाहीत, नव्या चाचण्या करायच्या नाहीत असे निर्धारित करण्यात आले होते. 2021 मध्ये हा करार संपुष्टात येतो आहे. पण तो पुनर्जिवित करण्यासाठी किंवा त्याची मुदत वाढवण्यासाठी अमेरिका आणि रशिया या दोघांमध्ये परस्परसहमती होत नाहीये. ट्रम्प यांनी यापूर्वीच असे सांगितले आहे की याप्रकारच्या कोणत्याही कराराला अमेरिका बांधील राहाणार नाही. आम्ही नव्याने चाचण्या करणारच. हाच प्रकार रशियाकडूनही होतो आहे. या दोन्ही राष्ट्रांकडून अत्यंत अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांचे परीक्षण केले जात आहे. त्यामुळे परिस्थिती अधिक गंभीर बनली आहे. याबाबत सर्वाधिक चिंता आहे ती नॉन स्टेट अ‍ॅक्टर्सची. विशेषतः पाकिस्तानातील दहशतवादी संघटना या परिस्थितीचा फायदा घेऊ शकतात. आज पाकिस्तानात पंतप्रधान इम्रान खानच्या विरोधात प्रचंड असंतोष माजलेला आहे. अशा वेळी अनेक दहशतवादी संघटना अण्वस्त्रे ताब्यात घेऊ शकतात. आजवरचा इतिहास पाहिला तर, एखाद्या देशाने अण्वस्त्रांचा वापर करण्याची धमकी दिली तर त्याला नियंत्रित करण्यासाठी एकमत असणारी राष्ट्रे एकत्र येऊन त्याचा सामना करत असत. याला सामूहिक सुरक्षितता म्हटले जाते. सद्दाम हुसेन यांनी कुवेतवर हल्ला केला तेव्हा प्रतिआक्रमणासाठी अमेरिका आणि इतर देश एकत्र आले होते. परंतु आज परिस्थिती बदलली आहे. अमेरिका, चीन, रशिया यांच्यामध्ये एकमत नाही. जागतिक सुरक्षा परिषद राजकीय द़ृष्ट्या दुभंगलेली आहे. परिणामी, अण्वस्त्रांचा वापर करून जागतिक शांतता, सुरक्षा धोक्यात आणू शकणार्‍या देशांना वठणीवर आणणार कोण अशी स्थिती आज निर्माण झाली आहे. उदाहरणार्थ, उत्तर कोरियाने दक्षिण कोरियावर अण्वस्र हल्ला करण्याचा निर्णय घेतला, तर त्याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने प्रतिहल्ला केला तर रशिया आणि चीन हे उत्तर कोरियाला समर्थन देऊ शकतात. उत्तर कोरियावर संयुक्त राष्ट्राने आर्थिक निर्बंध लावूनही 10 वर्ष झाली आहेत. परंतु ते यशस्वी झालेले नाहीत. कारण चीन उत्तर कोरियाला सातत्याने मदत करत आहे. बहुराष्ट्रीय संघटनाही कमकुवत झाल्या आहेत. त्यामुळे भविष्यात शत्रू राष्ट्राचा विध्वंस करण्यासाठी अण्वस्रांचा वापर करण्यास एक प्रकारे मोकळे रान मिळाले आहे. परिणामी, अण्वस्त्रांबाबतची म्युचुअली अ‍ॅशुअर्ड डिस्ट्रक्शन (मॅड) ही थिअरी आता फोल ठरताना दिसत आहे. यानिमित्ताने आठवण होते ती क्युबन मिसाईल क्रायसिसची. 1962 सालातील ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यात हे संकट जगावर ओढवणार होते. शीतयुद्धाच्या काळात पहिल्यांदा अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती की जेव्हा रशिया आणि अमेरिका एकमेकांवर अण्वस्त्र हल्ले करणार होते. अमेरिका क्युबावर अण्वस्त्रांचा हल्ला कऱणार होता. 13 दिवस संघर्षाची परिस्थिती गंभीर होती. पण हा संघर्ष शमला; अन्यथा दुसरे अण्वस्त्र युद्ध होऊन जग बेचिराख झाले असते. म्हणूनच क्युबन मिसाईल क्रायसिस अत्यंत धोकादायक मानला जातो. या क्रायसिसला 58 वर्षे पूर्ण झाली. पण आज पुन्हा त्याच्या आठवणींना उजाळा देण्याची वेळ आली आहे. कोरोनामुळे राजनयावरही परिणाम झाला आहे. संयुक्त राष्ट्र संघटना, ब्रिक्स, जी-7 यांच्या बैठका नियमितपणे होत नाहीयेत. राजकीय संघर्ष सोडवण्यासाठीची व्यासपीठेही उपलब्ध नाहीयेत. अशा परिस्थितीत जगाला विशेषतः प्रगत महासत्तांना परिपक्वता दाखवावी लागणार आहे. अन्यथा महासंहारक युद्धाला जगाला सामोरे जावे लागू शकते. परराष्ट्र, संरक्षण धोरणातील, आंतरराष्ट्रीय संबंधातील सर्व चालूघडामोडींविषयी, कोरोना, भारत - चीन तणाव या विषयी मराठी व इंग्रजीतून माहिती व विश्लेषणासाठी. * Instagram - https://instagram.com/dr.shailendradeolankar?igshid=1dpe34b2p0ai2 * Twitter - https://twitter.com/skdeolankar?s=09