इतर

Self Diagnosis करू नका.

Self Diagnosis करू नका. किशोर बोराटे @ कोरोना आज सर्व जगापुढे आव्हान बनून राहिला आहे. सर्व जग भीतीच्या छायेत जगत आहे. भारतात पण या आजाराने उच्छाद मांडला आहे. अनेकांनी आपल्या कुटुंबातील सदस्य गमावले आहेत. आजही अनेक रुग्ण हॉस्पिटलमध्ये उपचार घेत आहेत, तर काही जास्त त्रास नसलेले mild आणि moderate प्रकारात मोडणारे अनेक रुग्ण घरच्या घरी स्वतःला Home Isolate करून घेताहेत. वाढत्या रुग्ण संख्येच्या पार्श्वभूमीवर सरकारने संपूर्ण राज्यात लॉकडाऊन जाहीर केला. त्यानंतर साधारण १०- १५ दिवसांत परिस्थिती सुधारेल असे वाटले होते, परंतु असे काही होताना दिसत नाही. या दुसऱ्या लाटेचा तडाखा एवढा भयंकर आहे की एकेका गावात १००-१५० रुग्ण सापडत आहेत. कितीही आरोग्य सुविधा निर्माण केल्या तरी त्या कमीच पडत आहेत. या लाटेचा तरुण पिढीला खूपच मोठा फटका बसला आहे. अनेक गावांनी स्वतःहून गावबंदी, संचारबंदी केली आहे. गावं ओस पडली आहेत. रस्ते ओस पडले आहेत. गावातून फिरताना इतकी भयाण शांतता यापूर्वी कधीही अनुभवली नव्हती. शोले चित्रपटात डाकू गब्बरसिंगच्या भीतीने गाववाले दारं बंद करून घरात बसल्यानंतर गावात जी स्मशान शांतता पसरते, तशी भीतीदायक शांतता आज अनुभवयास मिळत आहे. एवढ्या उपाययोजना करूनही नव्याने बाधित होणाऱ्या रुग्णांचा वेग काळजीत टाकणारा आहे. गेल्यावर्षापासून आपण कोरोनाशी संघर्ष करतोय. कोरोनाबाबत जनजागृती सुद्धा चांगली झाली आहे. शक्यतो लोकं घराबाहेर पडत नाहीत. पण तरीही रुग्ण संख्या का वाढते याचा शोध घ्यावा लागेल. या सर्व पार्श्वभूमीवर काही डॉक्टरांशी चर्चा केली असता त्यांनी सांगितले की अनेक नागरिक आजारी असूनही भीतीपोटी टेस्ट करून घेत नाहीत. औषधोपचार करत नाहीत. दुखणे अंगावर काढतात. एकतर उपचारासाठी लगेच येत नाहीत आणि आले तर होणाऱ्या त्रासाबाबत नीट माहिती देत नाहीत. Self Diagnosis करत बसतात. मी थंड पाणी पिले म्हणून मला सर्दी झाली. रानात खूप काम पडले, त्यामुळे कणकणी आलीय. तेलकट खाल्ले, त्यामुळे घसा दुखतोय. या दिवसांत मला नेहमी त्रास होतोच. प्रकारची काहीही कारणे देऊन भीतीपोटी वेळ मारून न्यायला बघतात. त्यांना समजत नाही की आत्ताची वेळ ही ते समजतात तशी नाही. अगोदर घरगुती उपचार करत बसतात. त्यात ३-४ दिवस जातात. कोरोनाच्या रुग्णाला सहावा दिवस खूप घातक असतो. त्रास सुरू झाल्यानंतर त्वरित उपचार घेतले नाहीत आणि तो कोरोना बाधित असेल, तर सहाव्या दिवसांपासून त्याचा आजार गंभीर स्वरूप धारण करतो. त्यामध्ये मग ऑक्सिजनची पातळी खालावणे, खोकला वाढणे, धाप लागणे, अंग दुखणे असे अनेक त्रास सुरू होतात. Moderate च्या दुसऱ्या टप्प्यात किंवा कोरोनाची तिसरी स्टेज serious या अवस्थेत तो गेला तर त्याला एडमिट करण्याशिवाय पर्याय राहत नाही. ऑक्सिजनची कमतरता, रेमडिसिव्हीयरची कमतरता या पार्श्वभूमीवर मग या प्रकारातील रुग्णांना recover करणे खूप अवघड होते. कधी कधी हे सगळं मिळूनही उपयोग होत नाही. अगोदर ३-४ दिवस घरी काढल्यामुळे घरातील इतर लोकं आणि त्यांच्या संपर्कात आलेली बाकीची लोकंही बाधित होतात. वेगाने रुग्ण संख्या वाढण्याचे हे एक प्रमुख कारण आहे. त्यामुळे आम्ही सत्य सह्याद्रीच्या टीमच्या वतीने सर्वांना विनंती करतो की कृपा करून कोणतेही दुखणे अंगावर काढू नका. तुम्ही स्वतः निदान करू नका. तुम्हाला थोडा जरी त्रास सुरू झाला, तर सर्वप्रथम स्वतःला कुटुंबापासून अलग करा. आपल्या डॉक्टरांच्याकडून तपासणी करून घ्या. त्यांनी सांगितलेल्या सूचनांचे पालन करा. कोरोना प्राथमिक अवस्थेत असेल तर तुम्हाला एडमिट होण्याची आवश्यकता भासत नाही. तुम्ही औषधे घेऊन स्वतःला Home Isolate करून १४ दिवसांत पूर्णपणे बरे होऊ शकता. ही अत्यंत महत्त्वाची बाब जर आपण लक्षात घेतली, तर वाढत्या रुग्ण संख्येला आपण निश्चितच आळा घालू शकतो. धन्यवाद -किशोर बोराटे

तिसरी लाट रोखायची असेल तर……

तिसरी लाट रोखायची असेल तर....... किशोर बोराटे@ कोरोनाची पहिली लाट चालू असतानाच मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी दुसऱ्या लाटेची शक्यता वर्तवली होती. आता दुसरी महाभयंकर लाट अजून संपली नाही, तोपर्यंतच आरोग्यमंत्री राजेश टोपे यांनी साधारण सप्टेंबर-ऑक्टोंबर दरम्यान तिसरी लाट येण्याची शक्यता वर्तवली आहे. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या लाटेबाबत अनेक जागतिक तज्ञांनी सुद्धा अंदाज वर्तवले आहेत. पहिल्या आणि त्यापेक्षाही दुसऱ्या लाटेत आपल्याला अपरिमित नुकसान सोसावे लागले आहे. दुसऱ्या लाटेची झळ देशातील तरुण वर्गालाही बसली. अनेकांनी आपल्या आप्तेष्टांना गमावले. कुणी आई-वडील, कुणी नवरा, कुणी बायको, कुणी बहीण, कुणी भाऊ, कुणी मुलगा, मुलगी हे खूप विदारक चित्र आहे. लिहायला पण नको वाटते, तरी काही गोष्टी टाळल्या जाऊ शकत नाहीत. ही कधीही न भरून येणारी हानी आहे. डोळ्यादेखत माणसं तडफडून मरताहेत आणि आपण बघत बसण्याशिवाय काही करू शकत नाही. ही एवढी हतबलता आमच्या दोन-तीन पिढ्यांनी पाहिली नाही. असो, जे व्हायचे ते होऊन गेले. काळजी घेतली, तर काळजी करावी लागणार नाही या आजाराचे हेच महत्त्वाचे सूत्र आहे. अचानक भूकंप व्हावा, पाऊस येऊन पूर यावा किंवा शत्रू राष्ट्राने अचानक हल्ला चढवावा आणि आपल्याला सावरायलाही वेळ मिळू नये. पहिल्या लाटेने आपली अशी अवस्था केली होती. पण सुरुवातीच्या पडझडीनंतर हा देश सावरला. कोरोनाच्या पहिल्या टप्प्यात आपल्या देशातील डॉक्टरांनाही नक्की या आजारावर काय उपचार करावे हे समजत नव्हते. लक्षणे तर सगळी व्हायरल इन्फेक्शन सारखी होती. पण रुग्ण, ऑक्सिजन पातळी खालावून चार-पाच दिवसांत सिरीयस होत होता. Anti-biotics Anti-cold medicines देऊनही काही परिणाम होत नव्हता. वेगवेगळी औषधे डॉक्टरांनी वापरायला सुरुवात केली आणि मग साधारण सहा महिन्यांनी ते योग्य निष्कर्षापर्यंत आले. आपल्याकडे काही नव्हते. ना मास्क, ना सॅनिटायझर, ना औषधे, ना लस. कोरोना-२ ला सामोरे जाताना बऱ्यापैकी कोरोना विरोधात लढण्यासाठी शस्त्रसामग्री आपण जमवली. पण ही दुसरी लाटच एवढी भयंकर होती की तिनेही खूप नुकसान केले. आता अजून दुसरी संपली नाही, तोपर्यंत तिसऱ्या लाटेची भीती व्यक्त होत आहे. पण तिसऱ्या लाटेची एवढी भीती बाळगण्याचे काही कारण नाही. कारण तिसऱ्या लाटेला सामोरे जाताना आपल्या हातात महत्त्वाचे हत्यार आले आहे, ते म्हणजे लस. देशात मोठ्या प्रमाणात लसीकरण चालू आहे. १४० कोटींचा देश आहे. लसींचे दोन डोस आहेत म्हणजे आपल्याला किमान २८० कोटी पेक्षा जास्त लसी लागणार आहेत. निश्चितपणे हा आकडा मोठा आहे. त्यामुळे यात काही काळ जाईल. ४५ वयाच्या पुढील नागरिकांचे बऱ्यापैकी दोन डोस झाले आहेत. आता तिसऱ्या लाटेच्या पार्श्वभूमीवर १८ ते ४५ पर्यंतच्या नागरिकांना लस द्यायला सुरुवात होते आहे. मध्यंतरीच्या काळात अमेरिकेने कच्चा माल द्यायला आढेवेढे घेतल्याने लस तयार करण्याचा वेग मंदावला, त्याचा परिणाम लसीकरण मोहिमेवर झाला. पण केंद्र सरकारने अमेरिकेशी बोलून तो प्रश्न सोडवला. आता मोठ्या प्रमाणावर लस निर्मिती होते आहे. पण देशाची एकूण लोकसंख्या पाहता लसीकरण मोहिमेच्या निर्णायक टप्प्यावर यायला आपल्याला साधारण एक वर्ष जाईल. तोपर्यंत आपल्याला फार काळजीपूर्वक राहावे लागेल. वय वर्षे ४५ ते ६०+ या वयोगटातील नागरिकांचे लसीकरण बऱ्यापैकी उरकले आहे. आता १८ ते ४५ आणि उर्वरित सर्व वयोगट यांचे लसीकरण उरकायला साधारण १ ते दीड वर्षे लागेल. त्याचबरोबर ज्यांनी लस घेतली आहे व जे घेणार आहेत, त्यांनी सुद्धा विनाकारण बाहेर फिरणे, गर्दीत जाणे टाळायला हवे. मास्क वापरायलाच हवा. आपली स्वच्छता ठेवायला हवी. त्याचबरोबर सरकारने टेस्ट आणि लसीकरण मोहीम शक्य तितक्या वेगाने राबवायला हवी. टेस्ट आणि लसीकरण मोहीम ही कोरोना विरुद्धच्या लढाईतील खूप महत्त्वाची बाब आहे. सरकारने रुग्ण कमी दाखवण्यासाठी म्हणून जर टेस्टिंग करणे थांबवले तर तिसरी, चौथी, पाचवी अशा लाटा येतच राहणार आणि मनुष्यहानी होतच राहणार हे लक्षात घेऊन टेस्टिंग आणि लसीकरण मोहिमेबाबत विरोधी पक्षांचा आणि जनतेचा सरकारवर दबाव हवा. जनतेने पण सरकार जे नियम बनवेल, ते पाळायला हवेत. कारण ते आपल्या हिताचे आहेत. अनेक पातळीवर आपण आघाडी घेतली असल्याने तिसऱ्या लाटेची शक्यता वर्तवण्यात येत असली, तरी ती फार गंभीर नुकसान करणारी नसेल अशी आशा करू या. धन्यवाद -किशोर बोराटे

अस्मिता नव्हे, ममतांचे राजकारण

अस्मिता नव्हे, ममतांचे राजकारण @ किशोर बोराटे बंगालमध्ये ममतांनी सत्ता राखल्यानंतर अनेकांनी पोस्ट केल्या की तिकडे प्रादेशिक अस्मिता जागृत झाली. आता महाराष्ट्रात कधी होणार? तर अशा पोस्ट करणारांनी थोडे मागे जाऊन बंगालचा राजकीय इतिहास पाहावा. स्वातंत्र्यानंतर तिथे सर्वाधिक काळ डावी आघाडी सत्तेत राहिली आहे. ज्योती बसू किती वर्षे मुख्यमंत्री होते याची माहिती घ्या. डाव्या आघाडीचा पराभव करून ममतांनी बंगाल काबीज केले. त्यामुळे बंगालची अस्मिता आत्ताच जागृत झाली वगैरे असे काही नाही. अगोदरही तिथे ममताच सत्तेत होत्या. त्यांनी सत्ता राखली आहे. पहिल्यापासूनच बंगालमध्ये राष्ट्रीय पक्षांना स्थान नाही. गेल्या विधानसभा निवडणूकीत पण ममतांनी एकहाती बाजी मारली होती. दक्षिण भारतासह बंगालमध्ये राष्ट्रीय पक्ष असलेल्या भाजपा-काँग्रेसची ताकत नगण्यच होती. अपवाद फक्त कर्नाटकाचा आहे. बंगालचा विजय हा अस्मितेचा नव्हे, तर फक्त आणि फक्त ममतांच्या राजकारणाचा विजय आहे. आता त्यांचे राजकारण कशा पद्धतीचे आहे हे लिहायला घेतले, तर मूळ विषय बाजूला पडेल. त्यामुळे त्या खोलात जायला नको. पण बंगालात भाजपाचा पराभव झाला असे जर कुणी म्हणत असेल तर ते साफ चुकीचे आहे. ३ आमदारावरून भाजपा थेट ७०-८० च्या घरात गेली, ही बाब कधीच दुर्लक्षित करून चालणार नाही. राजसाहेब ठाकरे यांच्या प्रादेशिक अस्मितेच्या राजकारणाला ज्यांनी नेहमीच विरोध केला, त्याच लोकांना आज बंगालच्या अस्मितेचा पुळका आला आहे हे विशेष आहे. तिथे ममता जे करतेय ते योग्य, पण राज ठाकरे यांनी केले तर मात्र चुकीचे. किती वैचारिक परिपक्वता आहे पहा? आता मूळ मुद्द्यांवर येऊ, तो म्हणजे अनेकांनी पोस्ट केली की महाराष्ट्राची अस्मिता कधी जागृत होणार? महाराष्ट्रात अस्मितेचे अनेक प्रयोग झाले आहेत. पण त्यात राजकीय पक्षांना पूर्णपणे अपयश आले आहे. विशेषतः सेना, मनसे सारख्या प्रादेशिक पक्षांनी अस्मितेचे राजकारण करून सत्तेत येण्याचा प्रयत्न केला. सन्मा. बाळासाहेब ठाकरे आणि सन्मा. राजसाहेब ठाकरे यांनी कडवट मराठीचा मुद्दा घेऊन प्रखर अस्मितेला फुंकर घातली. पण त्यात त्यांना यश आले नाही. राष्ट्रवादी काँग्रेसची स्थापना झाली, तेंव्हा पहिल्या विधानसभेला सामोरे जाताना महाराष्ट्राचा मोठा नेता, जाणता राजा अशी राष्ट्रवादीच्या नेत्यांनी पवार साहेबांची इमेज तयार केली होती. महाराष्ट्रात अस्मितेच्या मुद्द्यांवर राजकारण करून यश मिळवणे अवघड आहे. त्याचे कारण म्हणजे विकासाच्या बाबतीत इतर राज्यांच्या तुलनेत महाराष्ट्र हा नेहमीच आघाडीवर राहिलेला आहे. महाराष्ट्राचा जीव मुंबईत आहे आणि मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी आहे. त्यामुळे साहजिकच अप्रगत राज्यातून प्रगत महाराष्ट्रात स्थलांतरण जास्त होत आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून अनेक लोकं नोकरी, व्यवसाय आणि कामा-धंद्यासाठी स्थायिक झालेली आहेत. अन्य भाषिकांची संख्या महाराष्ट्राच्या मोठ्या शहरात प्रचंड प्रमाणात आहे. त्यामुळे त्यांची मतं येथील निवडणुकांच्यावर मोठा प्रभाव पाडतात. मुंबईचाच विचार केला, तर आजचे मुंबईचे चित्र काय आहे? मुंबई मराठी माणसांचीच असे आपण म्हणतो, मुंबई ही महाराष्ट्राचीच होती, आहे आणि राहणारच. त्यासाठी कितीही संघर्ष करावा लागला तरी करायला आपण मागे-पुढे पाहणार नाही हे ही सत्य आहे. पण आज मुंबई हे बहुभाषिक शहर झाले आहे. तिथे किती मराठी टक्का उरला आहे? प्रादेशिक अस्मिता घेऊन तुम्ही मुंबई महापालिकेची निवडणूक लढवू शकता काय? मनसेने लढवली, त्यात त्यांना किती यश मिळाले? बाहेरच्या राज्यातून येऊन स्थायिक होणारांची संख्या महाराष्ट्रात जास्त आहे. त्यांच्या मतदानाचा टक्का लक्षणीय असल्याने राजकीय पक्षांना, सरकारला सर्वसमावेशक भूमिका घ्यावी लागते आहे आणि त्यामुळेच महाराष्ट्रात प्रादेशिक अस्मिता कुचकामी ठरतेय. सन्मा. बाळासाहेबांच्या हे लक्षात आल्यानेच त्यांनी कट्टर हिंदूत्त्वाची भूमिका घेतली, त्यानंतरच ते सत्तेत आले. सुरुवातीला सॉफ्ट हिंदूत्त्वाची भूमिका घेतलेल्या राज यांनी सुद्धा नंतर कट्टर हिंदूत्त्वाची भूमिका घेत बाळासाहेबांच्याच रस्त्याने जाणे पसंत केले. प्रादेशिक अस्मिता ही माणसाच्या मनात, रक्तात असावी लागते. जी दक्षिण भारतीय जनतेच्या आहे. महाराष्ट्रातील मराठी माणूस हा सहिष्णू आहे. तो सर्वसमावेशक आहे. आपली भाषा, आपली अस्मिता तो दुसऱ्यावर लादत नाही. समोरचा हिंदी बोलणारा असेल, तर आपला माणूस स्वतःच्या भाषेत संवाद साधण्यापेक्षा समोरच्याच्या भाषेत संवाद साधतो. कोणतेही एक औषध सर्व रोगांवर चालत नाही, त्याप्रमाणेच बंगाल असेल किंवा दक्षिण भारत असेल, तिथे प्रादेशिक अस्मितेच्या मुद्द्यांवर राजकीय यश मिळाले म्हणून ते इथे मिळेल ही फक्त आणि फक्त अंधश्रद्धा आहे. महाराष्ट्रात राजकीय यश मिळवायचे असेल तर मुंबई सारख्या शहरांत हिंदूत्त्वाची भूमिका आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि सहकारी संस्था केंद्रस्थानी ठेवून राजकारण करावे लागेल. तरच राजकीय यश मिळेल आणि ते टिकेल. प्रादेशिक अस्मितेच्या मुद्द्यांवर सत्ता मिळेल ही एक अंधश्रद्धा आहे. धन्यवाद -किशोर बोराटे

ये दुनिया ये मैफिल मेरे काम की नही..

ये दुनिया ये महफिल मेरे काम की नही.. सगळं आहे पण काहीच नाही, हवा आहे पण ऑक्सीजन नाही. फुलांचं झाडांवरच निर्माल्य होत आहे. फुलांना फुलायचं असतं ते गजऱ्यात माळण्यासाठी. देवाच्या चरणी, सुगंध देण्यासाठी, सुवास येण्यासाठी. जे बगीचें आपल्यासाठी फुललेंत त्यांना पाहता येत नाही. त्यांचं सौंदर्य न्याहाळता येत नाही,तर सगळं निरर्थक वाटतं. सौंदर्याला बेदखल झालेलं आवडत नाही. सौंदर्य तरसत असतं स्तुतीला. वैभव पाहायला सुद्धा कोणीतरी लागतं. जीवनात सोहळे उत्सव, आनंद साजरा करायचा नाही तर जगायचं कशाला?हे जीवन जगता येणार नसेल, या जीवनात आपली स्वप्नं पूर्ण होणार नसतील तर काय कामाचे जीवन. 'रुला के गया सपनां मेरा' प्रमाणे स्वप्न आणि वास्तव दोन्हीही रडवत आहेत. जिथे-सागरा धरणी मिळते तिथे तुझी मी वाट पाहाते, पण सागरावर जाताच येणार नसेल तर काय कामाचें हे जीवन. आयुष्य आहे पण आनंद नाही. पिंजऱ्यातला पोपट जिवंत आहे, पण विहार करू शकत नाही, अशी अवस्था माणसाची झाली आहे. फुलपाखराचं बागडणं हेच आयुष्य असतं. प्रत्येकाचंच दार ठोठावतोय मृत्यू नको त्यांना हिरावून नेतोय मृत्यू स्वप्नातल्या कळ्यां उमलू देत नाही मृत्यू उरलीसुरली स्वप्ने पूर्ण करू देत नाही मृत्यू जीवन भरभरून जगू देत नाही मृत्यु अजून किती तरी सौंदर्य न्याहाळायचं आहे अजून जगण्यावर शतदां प्रेम करायचं आहे अजून कितीतरी संकल्प पूर्ण करायचे आहेत मृत्यू तू यें पण आमच्यासाठी विकल्प म्हणून यें आम्ही ठरवू तेव्हांच ये. जीवन खूप सुंदर आहे पण त्याचा आस्वादच मी घेउ शकणार नसेल तर सगळं व्यर्थ आहे. सूर्योदय, सूर्यास्त या पाहायच्यां अनुभवावयच्या गोष्टी आहेत. आयुष्याच ही असंच आहे, आयुष्य नुसतं पहायचं नसतं अनुभवायचंही असतं. शरीराला बंदिस्त करता येतं मनाला नाही. मन पाखरासारखं विहार करून येतं. शरीर दुःखा ने विव्हळत असलं तरीही, मन आशेची भरारी घेत असतं, अखेरच्या श्वासापर्यंत. वैभव असून मैफल रंगणार नसेल तर सगळंच व्यर्थ वाटायला लागतं. गोष्टी आवाक्याबाहेरचे असल्या तरीही त्यांच्याशी नातं जोडतायायलाहवं,सकारात्मकतेचं. चंद्र प्रत्येकाच्या आवाक्यात नसला तरीही त्याच्या साक्षीनेच अनेकांचं प्रेम फुललं आहे. तंत्रज्ञानाने करलों आसमान मुठ्ठी में शक्य झालं आहे. पण माणसाला जवळीक तेची, स्पर्शाची अनुभुती हवी असतें. ऑनलाइन व्हर्च्युअल जगात माणसें रमत नाहीत. प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या अवतीभवती आपल्या गोष्टी, आपलीच माणसं असावी वाटंत पण नको त्या माणसा बरोबर रहावं लागतंय म्हणून त्याला हे विश्व कामाचं नाही असं वाटतंच. माणसे आपल्या विचारातच, आपल्या माणसातच रमतात. नाहीतर त्यांना अर्थशून्य भासे मज हा कलह जीवनाचा असेच वाटतं. वैभव येतं तेव्हा ते भोगतां न येणं याच्यासारखं दुर्दैवी काहीच नाही. आयुष्याच्या उत्तरार्धात संध्याछायेला वैभव हात जोडून उभा असतं पण मधुघट रिकामां झालेला असतो.एक अज्ञात शक्ती जर मला हतबल करत असेल, आयुष्य जगण्यापासून परावृत्त करत असेल तर अशा जीवनाला काही अर्थ आहेका?असह्य होतं तेव्हा माणसंलक्ष्मणरेषाओलांडतात. या देशात कोट्यावधींची मंदिरेआहेत,मंदिरातकोट्यवधीरुपये पडूनआहेत, या देशातल्या लोकांनासाधा श्वासही घेतायेतनसेलतरकायकामाचा.व्यवस्था जेव्हा कामाला येत नाही तेव्ह माणसाची अवस्था बिकट होते सगळं आहे पण काहीच नाही हे फार वाईट असतं. पाखरासारखी खिलाडी वृत्ती आहे, फुलपाखरासारखं उडायचं आहे, स्वच्छंद, पण उडायचं नसेल तर काय कामाचं? हे जरी खरे असले तरी दुःखाला, वेदनेला जास्त वेळ कवटाळून बसू नये, ती एक मनाची अवस्था असते, त्यातून बाहेर येणे फार आवश्यक असतं. काही गाण्यातून जीवनाचं तत्वज्ञान पाझरतं. "Our sweetest songs are those that tells us the saddest thoughts " नैराश्येच्या राखेतून फिनिक्स पक्षाप्रमाणे आपण उभरलं पाहिजे. पूर्वजांच्या संचिता वर आपण आज जगतोय.आयुष्याच्या संध्याकाळीही त्यांनी झाडे लावली म्हणून त्याची फळे आपण आज चाखतोय. त्यांनी असा विचार केला नाही की आता हेआपल्याला काहीच कामाचं नाही, पण त्यांनी पुढच्या पिढीचा दूरदृष्टीने विचार केला त्यामुळेच आपल्याला आज आनंद दिसतोय. मग आपण आनंदाची पेरणी पुढच्या पिढीसाठी का करू नये. नैराश्येचे आणि दुःखाचे ढग एका ठिकाणी थांबत नाहीत. मन स्वच्छ निरभ्र असेल तर आनंदाचा 🌈 इंद्रधनुष्य नक्कीच दिसणार. गाणी विरंगुळा देतात म्हणून त्यांना कवटाळून नाही बसायचं. चाफ्या सारखा न बोलता काम करायचं आणि प्राजक्ता सारख आनंदाचा सडा दुसऱ्याच्या अंगणात सांडायचा. रातराणी सारखं दरवळायच, एवढं तर आपण करूच शकतो, जीवनात ही घडी अशीच राहू दे साठी. व्यवस्था बदलता आली नाही तरीही आपली अवस्था आपण निश्चित बदलू शकतो. मैफलीत आपण नसलो तरीही आपली मैफल नक्षत्रांचे देणे म्हणून आठवणीत राहिली पाहिजे. अशा मैफिलीच जीवनाला उभारी देतात. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

मृत्यु पाहिलेला माणूस

मृत्यू पाहिलेला माणूस हो मीच आहे मृत्यू पाहिलेला माणूस माणसे रोज कितीदा तरी मरतात आणि प्रत्येक मरणातून नवीन काहीतरी शिकतात विषाणूने दाखवलेलं मरण मी पाहून आलो विषाणूला सांगितले अजून मला जगायचंय अजून मला भरपूर लिहायचंय, वाचायचंय  अजून मला पहायचंय मनांच सौंदर्य मला ऐकायचंय निसर्गाचे संगीत  अजून मला संवाद साधायचा आहे आपल्या मनांशी, आपल्या माणसांशी ओठापर्यंत आलेलं व्यक्त करायचं आहे असामान्यांचे नाही सामान्यांचे तरी जीवन जगू दे जाणिवेतलं नेणिवेत जगायचे आहे. डॉ.अनिल कुलकर्णी

प्रिय फेसबुक..

प्रिय फेसबुक तुला फेस नसलेलं बुक म्हणावं कां? कारण तुझा स्वतःचा असा फेस दिसंतच नाही. अनेकांचे फेस तू जगाला दाखवतोस, खरे ,खोटे. ऊठल्या उठल्या माणसे देवाआधी आता तुझं दर्शन घेऊ लागले आहेत. तुझ्या शिवाय लोकांना चैन पडत नाही. घरातले जेव्हा फटकारतात, सभोवताली निराशा असते तेंव्हा तूच गोंजारतोस. लाईक मुळे आत्मविश्वासयेतो. पण तू आणि तुझ्या भावंडाने समाज ढवळून काढला आहे. नातेवाईक, मित्र समोरासमोर जेवढे व्यक्त होत नाहीत, तेवढे तुझ्याजवळ मोकळे होतात.तू नातेवाईक, मित्र यांच्या संवादाची उणीव भरून काढतोस. जगातल्या कुठल्याही माणसाकडून प्रतिक्रिया वर प्रतिसाद येतो. माणसे दूर आहेत असं वाटतच नाही पण जवळची माणसे मात्र दूर वाटतात. संवाद होतो पण घरातल्याशी नाही,जो व्यक्तीमत्वाच्या जडणघडणीसाठी खूप महत्वाचा असतो. तू माणसाला इतकं गुंतवातोस की घरातले संवाद बंद झाले. तु अनेकांना व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आहेस . तुझ्या शिवाय अनेक जण व्यक्त होऊ शकले नसते. तुझे आभार मानायला हवेत. फेसबुकच्या माध्यमातून आपल्या भावनांचा विचार आपण पोहचवतो. एखादं व्यक्तिमत्व कसं असतं याचा आरसा म्हणजे फेसबूक. माणसांना अभिव्यक्त व्हायला हे तुझ्याकडे पाहून कळत. सामान्य माणूस सुद्धा तत्ववेत्ता प्रमाणे काहीतरी नाविन्यपूर्ण, विचार प्रवर्तक लिहू लागला. अनुवंशिकता,अनुभव,निरीक्षण शक्ती मुळे आलेला आशय व्यक्त होण्यासाठी वाणी किंवा लेखणी हवी. कुवतीनुसार आतापर्यंत असं काहीतरी आशय युक्त व्यक्त करायला संधी न्हवती. विचारांचे तरंग उठायला, स्वतःला वेळ द्यावा लागतो. मन मोकळं करायला तुझ्याशिवाय आज जागाच उरली नाही.लोकांनी फक्त विचार करु नये तर विचार व्यक्त ही करावा यासाठीच फेसबुक. विचार आणि अत्तर वेळेवर स्मृतीच्या कुपीत बंद करणं आवश्यक आहे.पण समाजात विचार करायला व विचार वाचायला वेळ कुणाकडेआहे.पोस्टआधी लाईक केल्या जातात,वाचून किंवा न वाचून. कॉमेंट साठीतर तू स्टिकर, इमोजी उपलब्ध करून दिल्या आहेत. काही का असेना तू व्यक्त होण्याची संधी देतोस. तुझ्यामुळे अनेक लोक लिहिती झाली. तू त्यांची वहीच आहेस. कवी, लेखक म्हणून अनेकांना ओळख मिळाली. तोंडाला फेस येईपर्यंत लोक फेसबुक पाहतात. आपली पोस्ट आली किंवा नाही हे सारखं, सारखं काही काम असलं तरी किंवा कोणाचा फोन असला तरी ते म्हणतात माझ्या पोस्टला लाईक किती आले बघू दे,थांब माझ्या लेकराला न्हाउ घालू दे म्हणण्यासारखं. तू अनेकांना फसवलं, हसवलं गुंतवलं, काय काय नाही केलंस. आरशात जेवढा फेस लोक पाहत नाहीत तेवढा फेसबुक मध्ये पाहतात. ऐरवी कोणासमोर लोकं मोकळी होणार नाहीत ,पण तुझ्यासमोर लाईव्ह येऊन मोकळी होतात. या निमित्ताने काहीप्रश्र्न मनात येतात. लाईव्ह येण्यावर निर्बंध हवेत का? तुझ्यामुळे शुभेच्छा, गुड मॉर्निंगचे, वाढदिवसाचे मेसेजेस टाकता येतात. कुणाच्या गुड मॉर्निंग ने दिवस चांगलं जातो का? वाढदिवसाला तर शुभेच्छांचा तसेच डीपी बदलला की असंख्य प्रतिक्रिया हजर.हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वांच शक्ती प्रदर्शनच होय. एखाद्याला छान कॉमेंट टाकली किंवा स्टिकर टाकलं तर सेकंदाच्या आत तोंडावर धन्यवाद ची कॉमेंट येवून आदळते. तुझ्या साक्षीने सगळं काही खरं, काही खोटं चाललेलं असतं. अनेकजण फेसबुक पहात नाहीत. तुझ्या नादाला लागल नाहीत. काहीजणांना फेसबुक पाहणं कमीपणाचं वाटतं. लाईक द्या, लाईक मिळवां. कॉमेंट द्या, कॉमेंट घ्या असा एक वर्ग तयार होत आहे तोलून-मापून प्रतिक्रिया देणारा. फेसबुक मधील माणसे स्वतःचा फेस विसरत चालले आहेत. टाकलेल्या पोस्टला किती, केव्हा कशा कॉमेंट्स येतात त्याचचं चिंतन मग सुरु होतं. दुसरा विचारच माणसं करत नाहीत. कॉमेंट कोणाकोणाच्या आले आहेत.ईतरांच्या कां नाही आल्या? जणू काही त्यांना दुसरे काही धंदे नाहीत. आपल्या सवडीनुसार फेसबुक पाहणार. कोणी पाहणारही नाही, पण कुणा कुणाच्या कॉमेंट का नाही आल्या? याचा विचार माणसे करत बसतातआणि अनेकांच्या मनात दिवस-रात्र शीतयुद्ध चालू असत. नको त्या गोष्टी व्हायरल होत आहेत आणि संस्कृती जतन करायचे असेल तर काहीही व्हायरल होऊन चालत नाही. घरात ज्यांना कोणी विचारत नाही अशांना तू प्रकाशझोतात आणलेस, विचारलंस, गोंजारलं ,फुलवलं हे काही कमी नाही. याची देही याची डोळा माणसे स्वतःचे वैभव पाहू लागली. लागली.सारख्या सारख्या रोज पोस्ट टाकल्या की लोकांना ही कंटाळा येतो. रोज पोस्ट टाके त्याला कोण चांगल म्हणे. प्रत्येक पोस्टचं आयुष्य असतं.तुझ्या मार्फत अनेकांचे मैत्रीचे प्रस्ताव येतात पण ते जपून करावे लागतात. एखाद्याची पोस्ट आवडली म्हणून लाईक करायला जाव तर पुढे चाळीस-पन्नास प्रतिक्रिया मागे लागतात. खरच कधी कधी वाटतं कॉमेंट छान असे लिहून आपण गुन्हा केला की काय लगेच त्याच्यावर धन्यवाद काय येतं व तूम्ही फॉलो करत असलेल्या पोष्टला हे पण फॉलो करत आहे असं पहांत राहावं लागतं. अनावश्यक युद्धामध्ये शास्त्रांचा भडीमार होतो एकीकडून झाला की दुसरीकडून होतो तसंच काहीतरी दिवसभर लुटूपुटूची लढाई फेसबुकवर चाललेली असते, कंटाळवाणी. लाईक देण्यामध्ये पाहिलंय नाही पाहिले तरी आवडलं असं बिनधास्त ठोकून द्यायचं. कॉमेंट घ्यायची म्हणजे पुस्तकाचे परीक्षण केल्या प्रमाणे त्याला सविस्तर अभिप्राय द्यवा लागतो. घटना दुरुस्ती प्रमाणे तुझ्या संरचनेत बदल करावा लागेलं. तू अनेकांच्या व्यक्तिमत्त्वांचा आरसाआहेस.अनेकासाठी आशेचा किरण आहेस. लोकं नांव घेतील असं काही तर कर,नांव ठेवतील असं नको.

किरणे आशेची..

किरणें आशेची. सुरज की किरणें रोज आती रहे ,जाती रहे. साथ लायें रोज किरणोंका मेला. किरणें तीच, सूर्यांचा जत्था तोच.प्रत्येक वेळेस किरणांचअस्तित्व वेगळं, सकाळची कोवळीं किरणें, दुपारी प्रखर,सायंकाळी शीतल होतात.रात्रीअस्तित्वहीन. आयुष्यात प्रत्येक टप्प्यावर अंधाराचे जाळें येतच असतं, पणआकाश कधीतरी मोकळं होतंच. काळरात्र संपून उष:काल येतोच. फक्त थोडा धीर धरायला हवां, ज्यांनी धीर धरला ते आयुष्य जगले. अंधांना सौंदर्य कसं जाणवत असेल? डोळस माणसांना उष:काल तरी आहे.सौंदर्य खरं मनात असेल तरच जग सुंदर भासत कां? चांगल्या किंवा वाईट गोष्टीचा संसर्ग लागला की भवतांल बदलतं आणि भवताल बदलले की सृष्टी बदलते, सृष्टी बदलली की दृष्टी बदलते. प्रत्येक क्षणाक्षणाला किरणं तीच, जीवन वेगवेगळ भासतं. सूर्य फुलाला सूर्याभोवती फिरण्याची आवड इतकी की सूर्यफुल दिवसभर त्याच्या कडेच पहात राहत. कोवळी कीरणे खरीच कोवळ्या मनासारखी असतात. सकाळची किरणे आशेची असतात. स्वप्न साकारणारे असतात. आशा घेऊन येणारी असतात. दिवसाची सुरुवात चांगली झाली असे उगीचच नाही कुणी म्हणत. किरणांनी मानवी आयुष्य फुलविले तसेच अनेक फुलांना फुलविले. आणि फुलांनी जगण्याचे नवीन नवीन संदर्भ दिले. फुलांनी किती बहरावं मोहराव, स्वतः विकसित व्हावं हे शिकविले. चाफा बोलेना असं म्हटलं गेलं, पण चााफाआपल्यासौंदर्याने व विविध रंगाने बोलायला भाग पाडतोच, काव्य करायला भाग पाडतो. फुलांनी मानवी आयुष्य टवटवीत केले.फुलाला माहित असतं, आपलं निर्माल्य होणार आहे, देवाच्या चरणी किंवा स्त्रीच्या सौंदर्य वृद्धीसाठी किंवा माणसाचं मन मोहक करण्यासाठी. जेवढं अस्तित्व आहे, ते भवतांल मोहित करण्यासाठी प्रयत्न करतात. प्रत्येक फुलांनी एक सुंदर विचार दिला आहे. फुलावर असंख्य गाणी आहेत ज्यांनी मानवी जीवन समृद्ध केलं आहे. किरणें आहेत म्हणूननिसर्ग आहे, निसर्ग आहे म्हणून हिरवे हिरवे गार गालिचे आहेत. अनेकांना जे सुचले त्याचे उगमस्थान किरणेंच आहेत. किरणांनी निसर्ग घडविला, फुलविला. जीवन देण्याची किमया त्यांच्यात आहे दुष्काळ घडवण्याची क्षमता आहे. पाऊस पडून धरतीला पैठणी नेसवणारी किमया किरणांचीच. बीजातून अंकुर उगवतो तो किरणा मुळेच. किरणें केवळ आशेची किरणेंच देत नाही तर जीवन देतात. किरणांनी किती वनस्पतींना फुलवले, किती माणसांना फुलंवलय, त्यांचं आयुष्य फुलवलंय. प्रत्येक फुलावर मानवाने गाणं लिहिलय. मग ते चाफा बोलेना, फुल तुम्हे भेजा है खत मे फूल नही मेरा दिल है, बहारो फुल बरसाओ मेरा महबूब आया है,अजून का त्या झुडपा खाली सदाफुली असो, फुलांनी मानवी जीवन समृद्ध केलंय. फुलांकडे पाहिल्यावर असं वाटतं जीवनात ही घडी अशीच राहू दे. फुलाला निर्माल्य तसं माणसांना मृत्यू असतो. म्हणून जेवढं आयुष्य फुलंल आहे तेवढं समाधान मानून आठवणींचा सुगंध दरवळत ठेवणं आपल्या हाती आहे. तसंच माणसांनी सुद्धा जितके दिवस आपण आहोत तितके दिवस स्वतः स्वतःतून व इतरांना उमल ण्यास मदत करावी, यातच जीवनाचे सार्थक आहे. रोजचं रटाळ, नैराश्य, दुःखाने भरलेले जीवन प्रत्येकालाच जगाव लागतं. तत्त्वज्ञान ते कसं जगावं ते सांगतं. कला ते कां जगावयाचे याचे उत्तर देते. निसर्गाने आपण मोहरून जावे तसेच या निसर्गाचं असतं. निसर्ग आपल्याशी बोलायला लागला, आपण त्याच्याशी संवाद साधला की, आपण केवळ प्राणी न राहता मनुष्यप्राणी होतो. आपल्या भावनांचा आदान-प्रदान निसर्गाशी करतो. निसर्गा वर काव्य करतो. प्राणी पातळी ओलांडून आपण मनुष्य म्हणून जगायला पात्र होतो. जीवनातल्या अवघड गोष्टी सोप्या करण्याची किमया निसर्गात असते. आपण निसर्गाला अवघड करून बसलो आहोत, उध्वस्त करत आहोत. आता निसर्ग आपल्याला आपली जीवन शैली बदलायला भाग पाडत आहे. निसर्ग हाच गुरु आहे हे पटायला लागतं. तू जो मेरे मनसे सूर मिला ले तो ये जिंदगी हो जाये सफल. आपण संवाद साधत नाही माणसाशी, निसर्गाशी,स्वतःशी नाही ,त्याच्यामुळे प्रश्न निर्माण होतात.क्यो हम लें खुशिया बहार सें जे. निसर्ग तर संपन्न आहेच पण त्याच्यावर कशाला अवलंबून राहायचं. भवताल पहा त्यातलं सौंदर्य शोधा, त्यात.जगण्याची उमेद आहे. माणसें शोधा, माणसें वाचा. रात्री केवळ स्वप्नें पहायचीअसतात आणि सकाळी किरणांप्रमाणें उगवायचं, व उमलायचं असतं, दुसऱ्यांना फुलवायचं असतं. चाफा नाही का नं बोलतां, फुलतों आणि फुलवतों. सूर्य रोज किरणां बरोबर येतो आणि जातो. फुलें आणि माणसें थोड्या वेळासाठी येतात. सुवांस आणि आठवणी ठेवून जातात. अशी किरणें येती आणि स्मृती ठेवूनी जाती. डॉ. अनिल कुलकर्णी.

आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्या

तिसरा डोळा- भाग ९६ आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्यात. गेल्यावर्षी पासून कोरोनाने हाहाकार माजवला आहे. अनेकजणांना प्राण गमवावे लागले. तर कित्येकजण चांगले बरे होऊन घरी आले. जे सोडून गेले, त्यांच्या कुटुंबियांचे अश्रू अजून सुकले नाहीत. या आजाराने आपल्याला आरोग्याचे आणि स्वातंत्र्याचे महत्त्व पटवून दिले. तसेच निवडणुकीत काय काय फुकट देणार हे आश्वासन घ्यायचे की आरोग्य सुविधा काय काय देणार हे आश्वासन घ्यायचे हे समजून आले. प्राधान्यक्रम कशाला द्यायचा हे आता एव्हाना सर्वांच्या लक्षात आलेच असेल. नको त्या गोष्टी फुकट घेण्याने, हवे ते विकत मिळणे सुद्धा मुश्कील झाले. उत्तम निरोगी आयुष्य किती महत्त्वाचे असते हे समजले. तसेच कोरोनाच्या आधी कुठेही मुक्त संचार करता येत होता. विना मास्क फिरले तरी काही अडचण नव्हती. कुठेही जा, काहीही खा. कुठेही फिरा. कसलीच बंधने नव्हती. हवेतून फुकट ऑक्सिजन मिळत होता. त्याची किंमत नव्हती. आता पैसे देऊनही मिळेना. राजकीय पक्षांना सुद्धा आता आपण कोणत्या गोष्टींना प्राधान्य द्यायला हवे हे समजले असेल. आरक्षण, मोफत पाणी, वीज की ऑक्सिजन? हॉस्पिटल्स, आरोग्य सुविधा? जगण्यासाठी आरक्षण हवे होते. आता मरताना आरक्षण आहे का? ज्यांना आरक्षण आहे, त्यांना कोरोना झाला नाही आणि ज्यांना आरक्षण नाही अशानांच कोरोना झाला असे काही निदर्शनास आले का? गेल्यावर्षीपासून आरक्षण आहे म्हणून कुणाचे जगणे सोपे झाले नाही आणि आरक्षण नाही म्हणून कुणाचे जगणे अवघड झाले नाही. आपत्ती, आजार, महामारी ही जात, धर्म, आरक्षण, गरीब-श्रीमंत पाहून येत नाही ही बाब जरी लक्षात आली असेल, तरी या महामारीतून आपण खूप काही शिकलो असे समजायला हरकत नाही. जेंव्हा ऑक्सिजन लेव्हल कमी होते ना, तेंव्हा जात, धर्म, आरक्षण, पैसा, श्रीमंती काही उपयोगी येत नाही. आपल्या प्राथमिक गरजा काय आहेत हे लक्षात घ्या. सगळ्या जाती-धर्माच्या लोकांना जगायला ऑक्सिजनच लागतो. ऑक्सिजन कमी होऊन धाप लागते ना, तेंव्हा डॉक्टरांच्या पुढेच हात जोडावे लागतात. त्यावेळी डॉक्टरांच्यातच आपल्याला राम-अल्ला-बुद्ध-गुरुनानक-येशू दिसत असतात. आपल्या प्राथमिक गरजा ओळखा. आरक्षण देणारांना नव्हे, तर ऑक्सिजन देणारांना मतदान करा. आपल्या देवावर आपली श्रद्धा असायलाच हवी. मंदिरे ही आपली श्रद्धा स्थाने आहेतच. कुणी असे म्हणत असेल की मंदिरे नकोत. तर ते चुकीचे आहे. ते आवश्यक आहेच, पण त्याबरोबर इतर पायाभूत सुविधाही अत्यावश्यक आहेत. आम्हाला मोफत काही नको. पण जे अत्यावश्यक आणि आवश्यक आहे, ते कमी पडायला नको. जनता फुकट काहीच मागत नाही. तुम्ही आश्वासने देता, लॉलीपॉप तुम्ही दाखवता. मोफत वीज द्या म्हणून जनता कधी रस्त्यावर उतरली? मोफत राशन द्या म्हणून जनता कधी रस्त्यावर उतरली? मोफत लसीची कधी मागणी केली? गॅस, पेट्रोल, डिझेल, तेल, डाळी महागल्या तरी मुकाट पैसे देऊन आम्ही आमच्या गरजा भागवत आहोतच. फुकट नको, पण विकत तरी लस द्या. कोरोना होऊन जीव धोक्यात घालण्यापेक्षा आणि हॉस्पिटलमध्ये ऍडमिट होऊन लाखो रुपये बील भरण्यापेक्षा आम्हाला लसीसाठी १००-२०० रुपये मोजणे कधीही परवडेल. मग तुम्ही का मोफत लसीची घोषणा करता? एक म्हणतो मोफत द्या, दुसरा म्हणतो देऊ, तिसरा म्हणतो देता येणार नाही. पण आम्ही कधी मोफत लस मागितली हे तरी सांगा? मोफत नको, विकत द्या, वेळेवर द्या आणि मुबलक द्या. पुढच्या जाहीरनाम्यात आम्हाला बदल दिसू द्यात. आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्यात आणि जे आम्हाला हवे तेच द्या. धन्यवाद -किशोर बोराटे

पत्र ..

प्रिय जॉर्ज प्लॉइड माणसापेक्षा मेंढर बरी. तू हिंदू बनेगा न मुसलमान बनेगा. इन्सान की औलाद है इन्सान बनेगा.तुझ्या जाण्याने ही गाणी प्रकर्षाने आठवत आहेत. इन्सान की औलाद ने इन्सानियत कबकी छोडी है. I cannot breathe म्हणणाऱ्याला नऊ मिनिटात त्याचा श्वास जाईपर्यंत गुदमरून मारण्यात येतं. गर्भार हत्तीणीला फटाक्यांनी भरलेलं अनंनस खायला दिलं जातं. अत्याचार सार्वत्रिक झाला की त्याचा वणवा होतो. अनेक अत्याचार घडतात हे ज्याची चर्चा होते तोच अत्याचार समजला जातो. भयानक क्रूर घटना समाजात आधुनिक मोबाईल च्या टिप कागदाने टिपता येतात व व्हयरल करता येतात. जे व्हायरल होतं, त्याची चर्चा होते,त्याच्यावर बुद्धिवंत चर्चा करतात, सेमिनार वेबीनार होतात, संशोधन पेपर सादर केले जातात,अनेकांना डॉक्टरेट पदवीमिळते. विद्यापीठाच्या ग्रंथालयाच्या कपाटात धूळ खायला अजून एक ग्रंथ कपाटात जाऊन बसतो. जे जेआज व्हायरल होतं तेवढंच आयुष्य दिसतं. सगळ्यांना हिमनगाचं टोकच पाहायचंय. कारण ते पाहायला सुखद असतं. लोकांना सुखाची टुलिप गार्डन पाहायला आवडते. डम्पिंग कचरा ग्राउंड कुणाला चआपल्या सभोवताली नको असतो. इन्सान की औलाद यंत्रमानव बनत आहे,भावनाशून्य. मृत्यूचं लाईव्ह रेकॉर्डिंग करून ब्रेकिंग न्यूज पहिल्यांदाच, आपण कशी दिली याच श्रेय घेण्याची स्पर्धा लागली आहे. प्रत्येक न्यूज ब्रेकिंग न्यूज म्हणून दिली जात आहे. शरीर धडधाकट असताना मृत्यूने आपल्या उरावर बसून आपला प्राण घेणे क्लेशदायकच. तू ओरडून ओरडून सांगत होता, श्वास घेऊ शकत नाही माझ्या मानेवर गुढगा काढा, मी मरत आहे, मला वाचवा अस असताना सुद्धा पाहणारे ओरडत, चित्रीकरण करत होते. परंतु त्याच चित्रीकरणामुळे जगासमोर तुझा याची देही याची डोळा लाईव्ह मृत्यू पाहिला आणि सगळे पेटून उठले. रंग माणसाच्या जीवनात रंग भरतात माहीत होतं, पण माणसाला उद्ध्वस्त करतात, तसं अनेक वर्षापासून हे पाहतोय.आपल्या आयुष्याचा शेवट कसा आणि कधी होईल हे कुणालाच सांगता येत नाही. 'नरे ची केला हीन किती नर' आमच्याकडे म्हणले जाते पण एखाद्याचा गुन्हा असेल तरी त्याच्यासाठी कोर्ट आहे. पाशवी अत्याचार होतो तेव्हा माणसे हतबल होतात. मानेवरचा गुडघा नऊ मिनिट काढलाच नाही, मानेवर दाबून ठेवला आणि श्वास घेता आला नाही. श्वास घ्यायला सुद्धा जेव्हा परवानगी लागते तेव्हा जगणं अवघड होऊन जातं. श्वास म्हणजे जीवन. सगळं संपलं असतानाअखेरचा श्वास जीवनाचे The end करतो. आमच्याकडे हिंदू साधूंना बेदम मारलं त्यांनी असाच प्राण सोडला. आजकाल माणसं मदत करत नाहीत, चित्रीकरण करतात. साधूंना वाचवता आला असतं त्यासाठीच पोलीस असतात पण पोलीस आणि जनसमुदाय असतानाही तुझा मृत्यू होतो. श्वापद सगळीकडेच आहेत नवनवीन तंत्र शोधण्यात माणसांचा हात कोणी धरणार नाही विषाणूचा प्रसार यापेक्षाही त्यांचा प्रसार झपाट्याने होतो. गुडघ्याने मान दाबत श्वासच चिरडून टाकायचा हे तुमच्या कडे घडले, फटाक्याने भरलेले अननस खायला देणे हे आमच्याकडे घडले. तसं त्रासदायक प्राण्यांना आपण संपवतोच. उंदीर मारताना उंदराची पिल्ले ही मरतात. अनेक हत्या, आत्महत्या यांची दखल घेतली जात नाही. जे दिसतं तेच सत्य. जे viral होतं तेच आणि तेवढेच सत्य. उपद्रव न करणाऱ्या ची हत्या केली की आपल्याला हळहळ वाटतेच. लोक मृत्यू ला जवळ करतात किंवा मृत्यू माणसाला जवळ करतो. जगायचं कुणी याचा न्यायनिवाडा माणसेंच करत आहेत. प्रत्येक व्यक्ती न्यायालय आहे व स्वतः न्याय-निवाडा देत आहे. समाधी पूर्वी स्वेच्छेने घेतली जायची आज ती जबरदस्तीने घ्यायला लावली जात आहे. I cannot breathe म्हणून कुणाला समाधी घ्यावी लागते तर कुणाला पाण्यात तोंड बुडवून जलसमाधी घ्यावी लागते. दवाखान्यात वास्तव इतकं भयानक आहे की मृत्यूच्या बाहुपाशात जावं लागतं किंवा जावं वाटतं. बेडवर निष्प्राण पडून सलाईन च्या नळ्याकडे पाहण्यापेक्षा घरी जीव सोडलेला अनेकांना आवडतो. आपला मृत्यू आपल्या अंगणातच व्हावा आपल्या आकाशातच व्हावा असं प्रत्येकाला वाटतं प्रत्येकाचा आंगण, आकाश अवकाश ठरलेलं असतं. No tomorrow please असं म्हणत प्राण सोडलेले मी पाहिले आहे. खाण्यासाठी डुकराच्या पिल्लाला बुक्याने मारून टाकणारे, सापाची शेपटी पकडून त्याला जमिनीवर आपटून नंतर भाजून त्याला खाणारे हेही पाहिलं आहे. गळा चिरून मारणे, बलात्कार करून मारणे,उंदीर मारताना तिच्या पोटातही उंदराचे पिल्लू असतं. पणते व्हायरल होत नाही. जेवढा वाटा तेवढया पळवाटा आधीच तयार असतात.दृष्टीआड सृष्टी प्रत्येकालाच आवडते. संघर्ष जेव्हा दुबळा पडतो तेव्हा अमानवीय शक्तीचा विजय होतो. ज्याचं त्याचं जीवन म्हणजे ज्याचा त्याचा संघर्षच असतो. कुणी संघर्षावर स्वार होतो तर कुणाला संघर्षांपुढे हार मानावी लागते. Survival of the fittest हेच जगण्याचं सूत्र आहे. असहाय्य परिस्थितीत , नैराश्याच्या गर्तेत शरीराचा आणि मनाचा दुबळेपणा जेव्हा हातात हात घालून मृत्यूच्या स्वाधिन होतो, तोच अखेरचा श्वास असतो. मनापुढे शेवटी शरीर लुळपांगळ होतं. निसर्गात वर्णद्वेष नाही पण मनात वर्णद्वेष आहे. मनाचा प्रत्येक सेकंद वेगळ्या रंगात रंगलेला असतो. एखाद्या सेकंदात तो आत्महत्या करतो, हत्या करतो, जीवदान देतो, मन दुखावतो, मन प्रसन्न करतो. हे सगळे अनाकलनीय आहे.तू देश पेटवले,मनें पेटवली. चित्रपट चालू असताना आपण फक्त प्रेक्षक असतो.नंतर फक्त समीक्षा आपल्या हातात असते. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

No Lockdown

घरातील रेशन सारे गेले आहे संपून, घरातील रेशन सारे गेले आहे संपून, घरातील रेशन सारे गेले आहे संपून, उघड लाॅकडाऊन आता उघड लाॅकडाऊन, कोरोना मुळे आहे भिती मरणाची, काय खावे आम्ही, चिंता जगण्याची, खिशातील पैसे सारे गेले आहेत संपून, उघड लाॅकडाऊन आता उघड लाॅकडाऊन, श्वास घेण्यासाठी लागत आहे धाप, किती केले काही तरी स्वतः तुला जप, सरकारने कोरोना चे खापर दिले आम्हावर थोपून, उघड लाॅकडाऊन आता उघड लाॅकडाऊन, सरकारी नोकरांना लाॅकडाऊनचा काही फरक नाही, पगार वेळेवर त्यांचा, आम्ही माणसेच नाही, उंदीर मांजराचा खेळ तुमचा, घेतला आहे पाहून, उघड लाॅकडाऊन आता उघड लाॅकडाऊन, घाबरलेला माणूस सारा, नाही कोणी वाली, न्युज वाल्यांनी प्रबोधनाऐवजी भितीच दाखवली, हाॅस्पिटल मध्ये कुठे शिल्लक बेड द्यावा कुणी शोधून, उघड लाॅकडाऊन आता उघड लाॅकडाऊन, कोरोना बद्दल चे नियम सारे आहेत आम्हांस मान्य, कोरोनावर उपचार करणारे डाॅक्टर आहेत धन्य, श्वास म्हणजे जीवन, त्यास हवाय आॅक्सिजन, कोरोना पासून वाचव देवा आता तुच येरे धावून। ( गीत- उघड दार देवा आता) श्री जगदीश खेबुडकर सरांच्या अजरामर पंक्तीतुन वरील काही ओळी सुचल्या

एका हळव्या बापाचे आपल्या लाडक्या मुलीस पत्र

एका हळव्या बापाचे लाडक्या मुलीस पत्र प्रिय दीदी , पत्र लिहिताना थोडा गोंधळून गेलोयं ! काय लिहायचे हा प्रश्न आहे. वय वर्षे १४ असलेल्या किशोरवयीन पोरीला काय सांगणार ? काय लिहिणार ?..तरीही लिहिण्याचा प्रयत्न करतोयं . तुला काल शब्द दिला होता ,तुला आज पत्र लिहिणार ! तुझी उत्सुकता तुझ्या चेहऱ्यावर दिसत होती.असो. आज वय वर्षे १४ पुर्ण केलीस.मागे वळून पहाताना आठवते ते तुझे बालपण ! मी घरात थोरला, मात्र तुझ्या दोन्ही आत्यांची लग्नं माझ्या अगोदर झाल्याने नातवंड म्हणून घरात तुझा सहावा नंबर लागला.तरीही तुझ्या लाडात काहीच कमी नव्हते .तुझे आजोबा आज आपल्यात नाहीत. त्यांच्या कडेवर बसून तु भैरवनाथाच्या मंदीरात जायचीस .आजी सोबत शेतात यायचीस .एकाच जागेवर बसून देईल त्या खेळण्याशी खेळत बसायचीस.दै.सकाळसाठी बातमीदारी करताना एकदा शेतीच्या खुरपनी संदर्भात बातमी दिली होती.त्या बातमीच्या छायाचित्रात तु होतीस .पाच- सहा वर्षे ते कात्रण मी जपून ठेवले होते. वीस वर्षांत हजारो बातम्या लिहिल्या शेकडोंचे फोटो छापून आणले.मात्र माझ्या पोरीचा फोटो सकाळमध्ये आला या गोष्टीचे मलाही कौतुक होते.तुला एक गंमत सागू ,गेल्या वीस वर्षांत माझा फोटो दैनिकात छापून आलेला नाही .जावळी तालुका पत्रकार संघाचा उपाध्यक्ष झाल्यावर छापून येईल, असे वाटले होते.मात्र ,लोकमतने नावाचा उल्लेख केला आणि बातमीची औपचारिकता संपवली. पुढे जाता जाता तुझ्या विषयी एक तक्रार सांगतो.तू लहान असताना खूपच नाजूक होतीस.हवामान बदलले की लगेच आजारी पडायचीस.रात्री दोन -तीन पर्यंत तुला झोप येत नव्हती .रात्री दहा ते एक तुला खेळवत रहाण्याची माझी बारी असायची .नंतर तुला झोप येई पर्यंत तुझी आई खेळवत रहायची.या वेळा आम्ही आमच्या सोयीने ठरवून घेतल्या होत्या .मला एक पर्यंत जागायची सवय आणि तुझ्या आईला लवकर झोपायची सवय ! सगळं सोयीने होते. तीन वर्षांची झालीस आणि आम्हाला तुझ्या शाळेचे वेध लागले .मी म्हणायचो मराठी माध्यम ,तर तुझी आई म्हणायची इंग्रजी माध्यम ! घरातल्या निर्णया बाबत बायका अनेकदा जिंकतात.तुला इंग्रजी माध्यमात दाखल केली.केजी ते आठवी, पहिल्या तीन मध्ये येण्याचा विक्रम तु अबाधीत ठेवला आहेस. पहिल्या क्रमांकासाठी तु आजही कष्ट घेतेस.केवळ अभ्यास न करता शाळेतल्या विविध उपक्रमांत भाग घेतेस.मला गुणपत्रीकेतील गुणांचे कौतुक आजही नाही .पोरांनी साठ-सत्तर टक्के मिळवून इतर गोष्टींतही सक्रीय असावे,या विचाराचा मी !एकेकाळी मीही पुस्तकी कीडा. मात्र माझा विचार बदलला आहे.पोरांनी खेळायचे ,पडायचे भांडायचे सोबत अभ्यासाकडे बघायचे. गेल्या चौदा वर्षांत खूप बदल झाले.छोटी दीदी मोठी झाली.खऱ्या अर्थाने दीदी झाली .आर्याला दटावणारी तर कधी सांभाळून घेणारी मोठी बहिण झाली.आर्या तुझ्या पाठची ,दोन वर्षांनी लहान .तुझ्या नंतर तुला भाऊ होईल,अशी अपेक्षा सर्वांचीच होती.मात्र घरात पुन्हा लक्ष्मी आली.आर्या झाली त्या वेळी तुझ्या आईचे आॕपरेशन करावे लागले .डाॕक्टरांनी विचारले ,मुलं बंद व्हायचे आॕपरेशन करायचे का ? तुझ्या आईने ठामपणे सांगितले ,करायचे ! एकाचवेळी दोन आॕपरेशन झाली .आम्हाला आजही खंत नाही ,आणि भविष्यातही नसेल.गोंडस ,गोरी गोमटी आर्या तुझ्या सोबत वाढू लागली .एक पश्चिमेला तर दुसरी पुर्वेला ! दोघींत एवढे अंतर ! तरीही चोवीस तास एकत्र असता.अगदी मैत्रीणी बनून .भांडता आणि पुन्हा एकत्र येता.तु मोठी झालीस तरी ऐहीक सुखाचे आकर्षण तुला अद्याप नाही .तुला मेकअप करताना मी कधीच पाहिले नाही .पोरींनी सौंदर्याकडे लक्ष द्यावे म्हणतात .मात्र ,तु साधी भोळी ! जे आहे ते स्वीकारायाचे आणि पुढे जायचे. प्रगल्भता सहज येत नाही .तुझ्यात ती अकालीच आली.ध्यान, मोटीवेशनल स्पिकर्स आणि तुझे मार्गदर्शक तुझे मामा Ravie Walekar तुझ्या आयुष्याचे भाग झाले आहेत.शाळेच्या अभ्यासा सोबत फ्रेंच शिकत आहेस.केवळ मोबाईलवर शिकून तु फ्रेंच माणसाशी गरजे एवढे बोलू शकतेस. आणखी काय लिहिणार ..? आम्ही मोबाईलवर दीर्घकाळ दिसलो की भांडतेस .मोबाईलचा योग्य वापर व्हावा म्हणून आग्रही रहातेस.माझ्यातल्या अवगुणांवर लक्ष ठेवून जाबही विचारतेस.दीदी ,तुझी खरचं कधी कधी भीती वाटते .काही गोष्टी चोरुन कराव्या लागतात.काल बोललीस ,पत्र मला लिहितायं ,फेसबुकची दुनीयादारी नको.पत्र फेसबुकवरच टाकतोयं .तुझ्याशी भांडायला मजा येते म्हणून ! दीदी ,आज तुझा वाढदिवस ! आणखी मोठी हो.तुझ्याकडून मोठ्या अपेक्षा नाहीत .लवकर स्वयंपाक करायला शिक.बापाला पोरीच्या हातचे गोडच लागते.भविष्यात तू कोण होणार माहित नाही .ते दडपण द्यायचेही नाही .तुझ्या आवडीचे क्षेत्र निवड .फक्त त्या क्षेत्रातील शिखरावर तू दिसायला हवीस ! वाढदिवसाच्या गोड गोड शुभेच्छा ! तुझा बाप , रवि गावडे

त्या वळणावर..

त्या वळणावर... त्या वळणावर सगळेच चांगले आहे.वळण येईपर्यंत वाट पाहायला हवी. धुकं आणि दुःखं हे क्षणीकच असतं. वाट पाहिली की जातं. दवबिंदू येतात, ठराविक काळाने जातात, फुलें उमलतात सुगंध देतात आणि निर्माल्य होऊन आपली भूमिका झाली की संपून जातात. माणसांना आपली भूमिका संपली असं वाटतच नाही. भूमिका संपली की अस्तित्व संपतं. आपले अस्तित्व कायम राहावं ही माणसांची इच्छा असते.मन आहे म्हणून मनोव्यापार आहे. कितीजणांना चांदण्यात फिरतांना हात हातात मिळतो. कितीजणांना मलमली तारुण्य पांघरायला मिळतं. किती जण पहाटे मोकळ्या केसात गुंतण्याचा अनुभव घेतात. चाफा बोलत नाही हे किती जणांनी अनुभवले आहे. त्यासाठी मन शांत हवं. किती जण मनाची स्पंदनं अनुभवली आतलां आवाज कितीजण ऐकतात.मनात कुणी डोकावतंच नाही, सगळेजण जनात डोकावतात. नेहमीच तुलनेचे आलेख कामाला येत नाहीत, कधी कधी ते प्रेरणा देतात, कधी कधी ते संपवतात. कधीकधी वाटतं उध्वस्त झालों, सगळं संपलं, आता काहीच होणार नाही, पण एक दिवस असा येतो, सारा चेहरामोहरा बदलून जातो. होत्याचं नव्हतं होतं.आपल्यालाच कळत नाही, आपण त्याला चमत्कार म्हणतो, पण त्या दिवसाची वाट पाहणं ज्यांना जमलं तेच खरं जीवन जगलें. वाईट दिवस येतच राहतात , चांगल्याची वाट पाहावीच लागतें. जीवन सुंदर ही असतं, थोडं थांबायचं असतं. प्रतीक्षेत उद्याची पहाट असते. प्रतीक्षा करायला फार संयम लागतों. आवाक्यातले यश प्रत्येकालाच मिळतें, पण आवाक्याबाहेरचे यश प्रत्येकाला हवें असतं.दुसऱ्यांचे यश मिळवल्याशिवाय माणसे स्वस्थ बसत नाहीत. फोटो फ्रेम मध्ये बंदिस्त करता येतो, माणसांना नाही बंदिस्त करता येत. आठवणींना बंदिस्त करता येतं, वास्तवाचा कोलाज समोर असतांना व हातात विचारांचा ब्रश असतांना, मनात रंगाची उधळण असतांना, कुणाला चित्र हवंहवंसं काढावं वाटणार नाही. एखाद्या सुंदर पहाटे सगळेच बदललेंल असावं, चाकोरी सोडून आकाशात विहार केल्याप्रमाणे मनसोक्त जगांव. ऐवढंच आकाश आणि एवढंच सुख असतं, असं नव्हे. आकाश मोकळं होणार आणि निरभ्र होणार तोपर्यंत वाट पाहायलाच हवी. झाले मोकळे आकाश ही अवस्था सुखद असते, मनाचेही तसेच आहे, मन हे जेव्हा मोकळं होतं तेंव्हा मनाचा अनुभव हा प्रत्येकाचा अवर्णनीय असतो. आवाक्याबाहेरचे यश आपल्या पदरात कधीकधी पडतं, पण तें आपल्या क्षमतेची पावती असते. आपल्या क्षमता आपल्यालाच माहीत नसतात, आपलीच माणसें आपल्याला माहित नसतात. माणसात जसे सुप्त गुण असतात तसे क्षमतेत सुद्धा सुप्त गुण असतात. त्यासाठी स्वतःहून उमलायलां शिकायला पाहिजे.आत्महत्या करणारऱ्यांनीसुद्धा आत्महत्या कां करू नये याचे ऑनलाईन क्लासेस घेतलेले आहेत, पण ऑफलाईन मध्ये त्यांनी परिस्थितीपुढे नांगीच टाकलेली असते. संघर्ष माणसांना जिवंत ठेवतो.स्वप्नातही विचार केला नव्हतां, असं जेंव्हा माणसं म्हणतात, तेंव्हा त्यांची स्वप्नंही कोती असतात. प्रत्येक दिवस वेगळां, प्रत्येक रंग वेगळा, प्रत्येक क्षण वेगळां हे समजून घेतलं पाहिजे. प्रत्येक श्वास वेगळा. पहिल्या व अखेरचा श्वासाची नोंद होते.मधल्या श्वासावर आपण हुकूमत गाजवायची असते. क्षणांना हव्या त्या रंगात बुडवतां आलं पाहिजे. क्षणांनी आपल्याला बुडवू नये. क्षण एकच पुरेसा असतो प्रेमासाठी, जगण्यासाठी. एक दिवस मानाचा असतो एक दिवस अपमानाचा असतो हे ही समजून घेतलं पाहिजे. पराक्रमासाठी पराभवाचा इतिहास ही कधी कधी संदर्भासाठी आवश्यक असतों. अपयशाला गाडून त्याच्या पायावर, यशाचा ध्वज उभा करण्यातच खरं कर्तृत्व असतं. यश सहज नाही हे समजून घेतले पाहिजे. तत्वज्ञान कधी कधी कंटाळवाणं वाटलं तरी तेच माणसाला घडवतं. माणसे एकमेकांपासून, मोजून अंतर राखतात.कुणांत किती मिसळायचं, कुणात किती रत व्हायचं, याबाबत ज्याची त्याची गणितं ठरलेली असतात. मनाची तार जुळल्या शिवाय पुढचां प्रवास सुरुच होतं नाही. केवळ शरीर जवळ आल्यानें मनाची आंदोलने, स्पंदने एकमेकांना कळतात असं नाही. मनाचा डोह फार खोल अथांग असतो. माणसें मनाचा विचारच करत नाहीत. शरीर दिसतं, शरीर ऑफलाईन असतं. मन ऑनलाईन कार्यरत असतं. मनाचा प्रवास स्वप्नातही भरारी घेतो. शरीराला मर्यादा आहेत. वैचारिक मतभेद संवादाला फिरकूही देत नाहीत. पूर्वग्रहाची साथ सोडायला माणसे तयारच नाहीत.निसर्गाकडे पहा निसर्ग कुठे अंतर मोजून-मापून तुमच्याशी वागतो, तो तुम्हाला कवेत घ्यायला तयार असतो. तुम्हाला समजून घ्यायला तयार असतो. तुम्हाला अभिव्यक्त होण्यासाठी प्रवृत्त करतो, अनेक साहित्य निर्माण करण्यात निसर्गाचाच वाटा आहे. निसर्गाकडे पाहून, एखादा सूर्योदय, एखादा सूर्यास्त, एखादा इंद्रधनुष्य, तो जगण्यासाठी प्रवृत्त करतो. मन तुमचं त्याठिकाणी रमतं, शांत होतं. शांत होणं आणि रमणं यासाठीच्या जागा खूप कमी होत चाललेल्या आहेत. मन भरकटण्याची अनेक ठिकाणें उपलब्ध आहेत. जगण्याला प्रवृत्त करणाऱ्या गोष्टी कमी होत चाललेल्या आहेत. जगण्यापासून परावृत्त करण्याची ठिकाणं वाढत आहेत. मनाचा हळुवार कोपरा माणसांनी सेफ डिपॉझिट मध्ये टाकून दिला आहे. मनाला थोपटणं, समजावणं, होतंच नाही. दागिने घालून मिरवावे तसं माणसे दुःख घेवुन मिरवत आहेत. दुःख दागिन्यां प्रमाणे लॉकरमध्ये ठेवायला हवं. दागिन्यांनी शरीर सजतं, मनाची श्रीमंती दागिन्या शिवाय असते. मन मोठं केलं की वळणा पर्यंतचा प्रवास सुसह्य होतो. मनाच्या पलीकडे आनंदाचे झाड आहे, सौख्याचा धबधबा आहे. एकच अट आहे, त्या वळणा पर्यंत जाता यायला हवं. डॉ अनिल कुलकर्णी.

त्या वळणावर..

त्या वळणावर... त्या वळणावर सगळेच चांगले आहे.वळण येईपर्यंत वाट पाहायला हवी. धुकं आणि दुःखं हे क्षणीकच असतं. वाट पाहिली की जातं. दवबिंदू येतात, ठराविक काळाने जातात, फुलें उमलतात सुगंध देतात आणि निर्माल्य होऊन आपली भूमिका झाली की संपून जातात. माणसांना आपली भूमिका संपली असं वाटतच नाही. भूमिका संपली की अस्तित्व संपतं. आपले अस्तित्व कायम राहावं ही माणसांची इच्छा असते.मन आहे म्हणून मनोव्यापार आहे. कितीजणांना चांदण्यात फिरतांना हात हातात मिळतो. कितीजणांना मलमली तारुण्य पांघरायला मिळतं. किती जण पहाटे मोकळ्या केसात गुंतण्याचा अनुभव घेतात. चाफा बोलत नाही हे किती जणांनी अनुभवले आहे. त्यासाठी मन शांत हवं. किती जण मनाची स्पंदनं अनुभवली आतलां आवाज कितीजण ऐकतात.मनात कुणी डोकावतंच नाही, सगळेजण जनात डोकावतात. नेहमीच तुलनेचे आलेख कामाला येत नाहीत, कधी कधी ते प्रेरणा देतात, कधी कधी ते संपवतात. कधीकधी वाटतं उध्वस्त झालों, सगळं संपलं, आता काहीच होणार नाही, पण एक दिवस असा येतो, सारा चेहरामोहरा बदलून जातो. होत्याचं नव्हतं होतं.आपल्यालाच कळत नाही, आपण त्याला चमत्कार म्हणतो, पण त्या दिवसाची वाट पाहणं ज्यांना जमलं तेच खरं जीवन जगलें. वाईट दिवस येतच राहतात , चांगल्याची वाट पाहावीच लागतें. जीवन सुंदर ही असतं, थोडं थांबायचं असतं. प्रतीक्षेत उद्याची पहाट असते. प्रतीक्षा करायला फार संयम लागतों. आवाक्यातले यश प्रत्येकालाच मिळतें, पण आवाक्याबाहेरचे यश प्रत्येकाला हवें असतं.दुसऱ्यांचे यश मिळवल्याशिवाय माणसे स्वस्थ बसत नाहीत. फोटो फ्रेम मध्ये बंदिस्त करता येतो, माणसांना नाही बंदिस्त करता येत. आठवणींना बंदिस्त करता येतं, वास्तवाचा कोलाज समोर असतांना व हातात विचारांचा ब्रश असतांना, मनात रंगाची उधळण असतांना, कुणाला चित्र हवंहवंसं काढावं वाटणार नाही. एखाद्या सुंदर पहाटे सगळेच बदललेंल असावं, चाकोरी सोडून आकाशात विहार केल्याप्रमाणे मनसोक्त जगांव. ऐवढंच आकाश आणि एवढंच सुख असतं, असं नव्हे. आकाश मोकळं होणार आणि निरभ्र होणार तोपर्यंत वाट पाहायलाच हवी. झाले मोकळे आकाश ही अवस्था सुखद असते, मनाचेही तसेच आहे, मन हे जेव्हा मोकळं होतं तेंव्हा मनाचा अनुभव हा प्रत्येकाचा अवर्णनीय असतो. आवाक्याबाहेरचे यश आपल्या पदरात कधीकधी पडतं, पण तें आपल्या क्षमतेची पावती असते. आपल्या क्षमता आपल्यालाच माहीत नसतात, आपलीच माणसें आपल्याला माहित नसतात. माणसात जसे सुप्त गुण असतात तसे क्षमतेत सुद्धा सुप्त गुण असतात. त्यासाठी स्वतःहून उमलायलां शिकायला पाहिजे.आत्महत्या करणारऱ्यांनीसुद्धा आत्महत्या कां करू नये याचे ऑनलाईन क्लासेस घेतलेले आहेत, पण ऑफलाईन मध्ये त्यांनी परिस्थितीपुढे नांगीच टाकलेली असते. संघर्ष माणसांना जिवंत ठेवतो.स्वप्नातही विचार केला नव्हतां, असं जेंव्हा माणसं म्हणतात, तेंव्हा त्यांची स्वप्नंही कोती असतात. प्रत्येक दिवस वेगळां, प्रत्येक रंग वेगळा, प्रत्येक क्षण वेगळां हे समजून घेतलं पाहिजे. प्रत्येक श्वास वेगळा. पहिल्या व अखेरचा श्वासाची नोंद होते.मधल्या श्वासावर आपण हुकूमत गाजवायची असते. क्षणांना हव्या त्या रंगात बुडवतां आलं पाहिजे. क्षणांनी आपल्याला बुडवू नये. क्षण एकच पुरेसा असतो प्रेमासाठी, जगण्यासाठी. एक दिवस मानाचा असतो एक दिवस अपमानाचा असतो हे ही समजून घेतलं पाहिजे. पराक्रमासाठी पराभवाचा इतिहास ही कधी कधी संदर्भासाठी आवश्यक असतों. अपयशाला गाडून त्याच्या पायावर, यशाचा ध्वज उभा करण्यातच खरं कर्तृत्व असतं. यश सहज नाही हे समजून घेतले पाहिजे. तत्वज्ञान कधी कधी कंटाळवाणं वाटलं तरी तेच माणसाला घडवतं. माणसे एकमेकांपासून, मोजून अंतर राखतात.कुणांत किती मिसळायचं, कुणात किती रत व्हायचं, याबाबत ज्याची त्याची गणितं ठरलेली असतात. मनाची तार जुळल्या शिवाय पुढचां प्रवास सुरुच होतं नाही. केवळ शरीर जवळ आल्यानें मनाची आंदोलने, स्पंदने एकमेकांना कळतात असं नाही. मनाचा डोह फार खोल अथांग असतो. माणसें मनाचा विचारच करत नाहीत. शरीर दिसतं, शरीर ऑफलाईन असतं. मन ऑनलाईन कार्यरत असतं. मनाचा प्रवास स्वप्नातही भरारी घेतो. शरीराला मर्यादा आहेत. वैचारिक मतभेद संवादाला फिरकूही देत नाहीत. पूर्वग्रहाची साथ सोडायला माणसे तयारच नाहीत.निसर्गाकडे पहा निसर्ग कुठे अंतर मोजून-मापून तुमच्याशी वागतो, तो तुम्हाला कवेत घ्यायला तयार असतो. तुम्हाला समजून घ्यायला तयार असतो. तुम्हाला अभिव्यक्त होण्यासाठी प्रवृत्त करतो, अनेक साहित्य निर्माण करण्यात निसर्गाचाच वाटा आहे. निसर्गाकडे पाहून, एखादा सूर्योदय, एखादा सूर्यास्त, एखादा इंद्रधनुष्य, तो जगण्यासाठी प्रवृत्त करतो. मन तुमचं त्याठिकाणी रमतं, शांत होतं. शांत होणं आणि रमणं यासाठीच्या जागा खूप कमी होत चाललेल्या आहेत. मन भरकटण्याची अनेक ठिकाणें उपलब्ध आहेत. जगण्याला प्रवृत्त करणाऱ्या गोष्टी कमी होत चाललेल्या आहेत. जगण्यापासून परावृत्त करण्याची ठिकाणं वाढत आहेत. मनाचा हळुवार कोपरा माणसांनी सेफ डिपॉझिट मध्ये टाकून दिला आहे. मनाला थोपटणं, समजावणं, होतंच नाही. दागिने घालून मिरवावे तसं माणसे दुःख घेवुन मिरवत आहेत. दुःख दागिन्यां प्रमाणे लॉकरमध्ये ठेवायला हवं. दागिन्यांनी शरीर सजतं, मनाची श्रीमंती दागिन्या शिवाय असते. मन मोठं केलं की वळणा पर्यंतचा प्रवास सुसह्य होतो. मनाच्या पलीकडे आनंदाचे झाड आहे, सौख्याचा धबधबा आहे. एकच अट आहे, त्या वळणा पर्यंत जाता यायला हवं. डॉ अनिल कुलकर्णी.

लपंडाव

लपंडाव त्या रवी मेघाचा। हा खेळ अनोखा सृष्टीचा । कधी किरणांचा कधी मेघांचा। सुखद आनंद दृष्टीचा । भेदू आपण मेघांना, अट्टाहास त्या किरणांचा । थोपवून त्या रवी किरणांना, विश्वास वाफेच्या मेघांचा । बघणाऱ्या त्या डोळ्यांना, स्पर्श थंड वाऱ्याचा। खेळ नसतो हा पराभवाचा किंवा जिंकण्याचा । खेळ आहे हा रवी मेघाच्या प्रेमाचा। या प्रेम-मिलन खेळातून जन्म होतो पावसाचा। धडा घ्यावा आपण या सृष्टीकडून, फक्त आणि फक्त प्रेमाचा। कवी- क.दि.रेगे नाशिक..

महापुरुषांना पूजायला हवे, पण वाचायलाही हवे.

महापुरुषांना पूजायला हवे, त्याबरोबर वाचायलाही हवे. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांना आपण पूजतोय. पुजायलाच पाहिजे. पण मला वाटते त्यापेक्षाही त्यांना वाचायला पाहिजे. माणूस त्याच्या कर्तृत्त्वाच्या जोरावर मोठा होतो. ते असामान्य कर्तृत्त्व बाबासाहेबांचे निश्चितच आहे. युरोपमधील २५-३० देश एकत्र करावेत, तेंव्हा एक हिंदुस्थान बनेल. एवढा मोठा आपला देश आज बाबासाहेबांनी बनवलेल्या संविधानानुसार वाटचाल करतोय. यापेक्षा बाबासाहेबांच्या बुद्धीचातुर्याचे दुसरे कोणते मोठे उदा. असू शकेल? बाबासाहेब हे व्यक्तिमत्त्व नक्की कसे होते? त्याचे सामाजिक, शैक्षणिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, एकंदरच भारतीय जनमानसावर प्रभाव टाकणारे त्यांचे विचार कसे होते हे त्यांची पुस्तके वाचल्याशिवाय आपल्याला समजणार नाही. छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज, बाबासाहेब, महात्मा फुले, सावित्रीबाई फुले, शाहू, भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव, बाबू-गेणू, वासुदेव बळवंत फडके, टिळक, आगरकर, सावरकर, कर्मवीर, महर्षी धोंडो केशव कर्वे, पेशवे. इतिहासात प्रत्येकाने आपापल्या परीने योगदान दिले आहे. पण वरील महापुरुषांपैकी आत्ताच्या पिढीला किती महापुरुष माहिती आहेत? यांच्याबाबत किती माहिती नवीन पिढीसाठी उपलब्ध आहे? यांना आपण फक्त फोटोत आणि गाण्यांतच ठेवले आहे. त्यांचे वारसदार म्हणवून घ्यायला आपल्याला अभिमान वाटतो. पण त्यांच्या विचारांचा प्रसार आपण करतोय का? सर्वप्रथम आपण त्यांना वाचायला हवे. या व्यक्तिमत्त्वांचा अभ्यास करून अजून त्यांच्यावर लिहायला हवे. मध्यंतरी एका सभेत बोलताना राज ठाकरे यांनी सांगितले की जर्मनीत हिटलवर ५००० पेक्षा जास्त पुस्तके वेगवेगळ्या भाषेत लिहिली गेली. त्यामुळे हिटलर जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला. आजही हिटलरचे चरित्र आपल्याला इंग्लिश, हिंदी अगदी मराठीत पण वाचायला भेटते. हेच छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज डॉ बाबासाहेब यांच्या बाबतीत का घडत नाही? भारतात एवढे महापुरुष जन्माला आले. पण त्यांना आपण जाती-पातीच्या साखळदंडात जखडून ठेवले. आज भारतरत्न बाबासाहेबांची पुस्तके विविध भाषेत लिहिली गेली असती, तर बाबासाहेब सुद्धा जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचले असते. भारतरत्न डॉ अब्दुल कलाम यांचे कार्य आपण कसे विसरू शकतो? विकसनशील असलेल्या आपल्या देशाला त्यांनी जागतिक महासत्ता बनण्याचे स्वप्न दाखवले. फक्त दाखवले नाही, तर त्यादृष्टीने रोडमॅप बनवून त्यांनी पावले टाकायला सुरुवात देखील केली. दुर्दैवाने आज ते आपल्यात नाहीत. पण त्यांचे वारसदार म्हणून तो वारसा पुढे नेण्याची जबाबदारी आपली नाही का? कलामांनी आपल्या देशाला एवढे शस्त्रसज्ज बनवले की शेजारील चीन, पाकिस्तानसारखे शत्रू देश भारताकडे वाकड्या नजरेने पाहण्याचे साहस सुद्धा करू शकत नाहीत. नाहीतर चीनने आपली कधीच वाट लावली असती. शेवटी काय घ्यायचे आणि काय नाही घ्यायचे हे आपण ठरवायला हवे. आपल्या देशात एवढे महापुरुष जन्माला आले. त्यांनी एवढे कर्तृत्त्व गाजवले. ते आपण जगाच्या पुढे आणले असते तर या महापरुषांच्यावर जगणे पीएचडी केली असती. पण आपल्या संकुचित विचारांनी आपल्याला पुढे सरकू दिले नाही. अजूनही वेळ गेलेली नाही. यादृष्टीने अजूनही प्रयत्न केले जाऊ शकतात. हेच खरे बाबासाहेबांना आणि इतर सर्व महापुरुषांना अभिवादन असेल. धन्यवाद -किशोर बोराटे

महामानव..

अस्तितव नाकारणाऱ्या समोरच त्यांनी निर्माण केले आदर्श व्यक्तिमत्व व्यवस्थेने जरी नाकारले, तरीही त्यांनी व्यवस्थेचीच घटना साकारली.

ज्ञानसूर्य

ज्ञानसूर्य तू .. ज्ञानाच्या अथांग आकाशातला ज्ञानसूर्य तू। ज्ञानाच्या आकाशगंगेत मुक्त विहार करणारा रवी तू। जनसामान्याच्या आयुष्यातला अविरत ज्ञानप्रकाश वाटणारा भास्कर तू। स्वतः तळपून मायेची ऊब वाटणारा दलितांचा आदित्य तू। ज्ञानमहासागरासही तापवणारा तेजस्वी असा मित्र तू। भारतमातेच्या पारतंत्र्याच्या बेड्या वितळवणारा खग तू। कठीण परिस्थितीवर मात करून दिन-दलितांना वाट दाखवणारा मरीच तू। शिक्षणाचा अधिकार मिळवून दिले हे हिरण्यगर्भ तू। संविधान या भारताचे लिहिणारा हे भानवा तू। मातेचा या भूमीचा महामानवा सवित्र तू। महान भारतीय संस्कृतीत रोवला गेलेला अर्काय तू। एकच परी तू भारतरत्न वंदन तुला करतो हर एक मानव असा पूष्णेः तू। ही बारा नावे सूर्याची शोभतील तुलाच.. ...... असा तू ज्ञानसूर्य .....असा तू ज्ञानसूर्य कवी - कपिल रेगे . नाशिक

तुम न जाने किस जहाँ में खो गये…

तुम न जाने किस जहाँ में खों गये हम अकेले तन्हा रहे गयें... समोर असणारी माणसें हरवतात, काही तात्पुरती काही कायमचं जातात का? जें जायला पाहिजे ते जात नाहीत. छळणारेंच छळतअसतात. तेच छळंतच राहतात. सगळ्यांच्या जाण्याने पोकळी निर्माण होत नाही. माणसे जातात म्हणजे आपल्याला आत्मनिर्भर करून जातात. अस्तित्वासाठी कात टाकल्या प्रमाणे माणसांना सोडावं लागतं. तेरा जना दिल कें अर्मानोंका लुट जानांच अस्तं. थांब माझ्या लेकराला न्हाऊं घालू दें म्हणंत अनेकांनी आपलं पोषण केलेलं असतं. माणसें ठसा उमटवून जातात माणसे वसा देऊन जातात. माणसें पाऊल वाट निर्माण करतात. माणसें प्रेम करतात, माणसें द्वेष करतात. माणसे जाळतात, माणसे जळतांत. माणसे अनंत असतात, अनंत स्वभावाची असतात, शेवटी अनंतातच विलीन होतात. एखाद्याचं काही जणांच्या असण्यानें जीवन समृद्ध होतं. भरलेलं वाटतं.त्यांच जाणं सहनंच होत नाही. मिनाकुमारी गेलीं की दर्द भरी दास्तां आठवतें. विजय तेंडुलकर गेले की जीवनातलं नाट्य आठवतं. दिवाकर गेले की नाट्यछटा आठवतात. पुलं की विनोद आठवतो. वपू गेले की वपुर्झा आठवतो. दुर्बोध कविता हल्ली दुर्मिळ झाली. त्यामुळे कवितेतच ग्रेस राहिला नाही. प्रत्येकाच्या एक पाऊस असतो, त्यांनी आपल्याला कधी ना कधी भिजवलेलं असतं. ज्या आठवणीत आपण भिजतों त्याच लक्षात राहतात. आठवणीच आपल्या लाला अंकुरित करतात, स्वतःतून उमलाला भाग पाडतात. माणसांचे फुलासारखं आहे़. उमललीं नाही की कोमेजून जातात. ऊमलण्याचे प्रसंग असतील तरच फुलें कोमेजत नाहीत. माणसांचेही असंच आहे. अनेकांच्या आठवणीनेच माणसें उमलतात,बहरतात. बाबा सारखा कल्पवृक्ष अनेकांनी आपल्या अंगणात लावलेला असतों. एखाद्याच्या जाण्याने जीवनातलं नाट्य संपतं, जीवनातलं संगीत सपतं, जीवनातला संवाद सपतो. ति येते आणिक जातें याच्यातच जीवनाचा सर्व आवाका असतो का? समोर असणारी माणसें सापडत नाहीत.ओळखू येत नाहीत. ओळख दाखवत नाहीत. कुठे गेलीं लताची दर्द भरी गाणीं. तलत,के.एल सैगल दुःख देऊन हस्ते जखम देऊन गेले. जमा ईलाही हे सुगंधी जखमा देऊन गेले. सुरेश भटांनी जगण्यातलं छळणंअधोरेखित केलं. सरणावर सुटका होते हे जाणवून दिलं. कळतं सगळं पण वळण्यासाठी कुणीतरी हवं असतं. सगळेच हरवलें, हरवत चाललेत. त्यांच्या पावलावर पाऊल टाकायचे आहे. पावलावर पाऊल टाकले की रस्ता सुकर होतो. जाणाऱ्याने पाऊलवाट निर्माण करायची असतें. सामान्यांनी पाऊलवाटेवरून चालायच असतं. म्हणजे रस्ता चुकत नाही. गालीबचं दालन अजून आम्ही पूर्ण कुठें उघडलं आहे? आपल्याकडे समृद्ध वारसा आहे याचा एक अभिमान असतो,तोच जगण्यासाठी पुरेसा असतो. कुणी न कुणी कोणासाठी तरी निमित्त असतं, जगण्यासाठी. माणसे गेली तरीही घडवून जातात. आत्मनिर्भर करून जातात. काही पुस्तके नुस्तीच वाचायची काही नुसतिच करमणुकीसाठी, काही विरंगुळ्यासाठी काही, अभ्यासासाठी, काही निष्कर्षा साठी, काही चिंतन, मनन करण्यासाठी, काही पारायण करण्यासाठी. पुस्तकांची आणि माणसांची उपयुक्तता कधीच संपत नाही. पुस्तकें आणि माणसें सारखी सारखी वाचलीं पाहिजेत, नव्या संदर्भात. वाचाल तरंच घडांल एकलव्य व्हायची तयारी असली की द्रोणाचार्य भेटतांतच. अनुकरणानेच माणसें शिकतात. आपण निसर्गाचे अनुकरण करतों पैसे कुठे द्यावे लागतात? दुसऱ्यांच्या विचारावर आचारांवर आपले पालनपोषण होते, पैसे कुठे द्यावे लागतात. मुळांसारखं गाभ्या पर्यंत जाता यायला हवं. खूप लोक गेलें. कुणी नक्षत्राचे चांदणं देऊन गेले, कुणी शरदाचे चांदणे देऊन गेले. प्रत्येकाचं देणंआपलं संचित असतं. वारसां नावाचा आरसांच आपल्याला जिवंत ठेवतो. आपला स्वयंमूल्यमापन करतो, आपल्याला प्रेरणा देतो. तुम्ही गेल्यावरच कळालें, आम्ही कुणाकडून शिकलो? कसे शिकलो? कोणी आम्हाला वाढविलें, आमचे अस्तित्व दखलपात्र तुम्हीच केलें, तुम्हीच आम्हालाओळख दिली. तुम्ही आणि तुमच्यासारखें दृष्य,अदृष्य ज्यांनी आम्हाला घडविलें. तुम्ही आज नसलां तरीही, सोहळा वैभव आहे, ते तुमचंच आहे. रक्तातून तर फार प्रचंड वाहतंच. अनुवंशिकतेचे झरे कधीच आटत नाहीत. त्यांना जिवंत ठेवणं आपलं काम आहे. निरीक्षणातूनही फार प्रचंड आपल्याला मिळतं. पूर्वजांचे हावभाव, हेवेदावें हातवारे, वागण्याची पद्धत, आवाज, विचार हे सगळं आपल्याला वारसा म्हणून मिळालेला असतं. वारसा समृद्ध असला तरीही आरसा प्रमाण मानायचा.सोडून गेलेल्यांच्या भांडवलावरंच आपण जगतों. अनेकांचा ठेवां आम्हाला अजून माहीतच नाही. समृद्ध संस्कृतीची अजून आमची ओळख तरी कुठें झाली आहे? म्हणून तर miles to go before I sleep प्रत्येकाचं स्वप्न असतं. आपली ही मूर्ती कोणाच्या तरी मन मंदिरात वास्तव्यं करावी अशी आपलीही इच्छा असते. हे सगळें ऋणानुबंधच तन्हां पासून आपल्या ला वाचतात.मग काळजी कशाला करायची? डॉ.अनिल कुलकर्णी ंंंंंंंंं ंंंंंंंंं

बहारोकी मंजिल…

कही तो मिलेगी कभी तो मिलेगी बहारों की मंजिल.. नैराश्याचें ढग सातत्यानें मनाच्या प्रांगणात विहरत असतात.नैराष्य आलं की माणसाला अध्यात्मिक व्हांव वाटतं, अंधश्रद्ध व्हांव वाटतं, ती त्याची त्यावेळेची भावनिक गरज असते. कर्मकांड ही एक दलदल आहे त्यात न गुंतणं हे एक कौशल्य आहे. कुणाच्या तरी तत्त्वज्ञानानें, कुणाच्या तरी विचारानें, कुणाच्या तरी मानस शास्त्रानें माणसे तग धरतात. विचार ढगां प्रमाणे येतात व ढगां प्रमाणेंच जातांत. काही काळ्याकुट्ट ढगा प्रमाणेंच मनांत घर करतात. काही बरसतांत, मन मोकळं करतातं. झालें मोकळे आकाश ची भावना देतात. फिटे अंधाराचे जाळे याची जाणीव करून देतात. माणसाला सतत सुखांच्या रसायनांचा शोध घ्यावा वाटतों. सुखाची लस त्याला टोचून घ्यावी वाटतें. व्यर्थ चिंता नको असे वाटतें पण ती वाटतेंच. आपलं वाटणं आपल्या हातात कुठे असते? नैराश्य टाळता येत नाही, पण घालवतां येतं, कमी करता येतं,त्याची तिव्रतां कमी करता येते. तिव्रतां सुसह्य झाली की सगळंच सुसह्य होतं. आपल्या हातात फक्त वाट पाहणं असतं. संहिता आधीच तयार असतें, चित्रपट ही तयार असतों,पाहणें आणि त्याचे निरीक्षण, रसग्रहण करणे एवढेच आपल्या हातात असतं. न संपणारे अस्थैर्य कुणालाच नको असते. प्रत्येकाला वाटतं वों सुबह कभी तो आऐगी ,वो बहारें कभी तो आऐगी. माणसं आशेंवरच जगतात. जगायलाही हवं, नाहीतरी जगण्यासारखंआहे तरी काय? बदल जायें अगर मौसम बहांरें फिर भी आयेगी आशावाद ठेवलांच पाहिजे. ऐरणीच्या देवा तुला ठिणगी ठिणगी वाहू देआभाळांगत माया तुझी आम्हांवर राहू देंहा हां आशावादच जगवतों. सगळं संपलं असं वाटत असतांना गरुड भरारींचं बळ येतं. थोड्याच दिवसांचे सोबती म्हणून शिक्कामोर्तब झालेलें जगण्याचें प्रमाणपत्र देऊ लागली. किडनी गेली तरी आशेची किडनीं असतें. किडनी गेली तरीही इतरांचे डोळे फुलवतां येतांत. स्वतः निराश असलं तरीही धीर देतांच येतो. सगळं काही चांगलं होईल एवढं तर म्हणतांच येतं. कुणीतरी प्रेरणा दिलेलीअसते म्हणूनंच आयुष्य वाहतं राहतं. कुणीतरी सुप्त गुण ओळखून भविष्य सांगितलेलं असतं. भविष्य वाचून काही होत नाही, भविष्य घडवूनंच सगळं होतं. व्यवस्थेने अस्तित्वाची दखल घेईपर्यंत आशावाद जपलांच पाहिजे. व्यवस्था सगळ्यांनाच नाकारतें . काहीच नसणाऱ्यां नी इतिहास घडविलें आहेत. शरीराचं थकणं आपल्या हातात नाही, मनचं गाणं तर आपल्याच हातात आहे. ताण, हलकें व्हायचें प्रसंग शोधले पाहिजेत, माणसें शोधली पाहिजेत. अपेक्षा नसतांना कुठेतरी, कुणीतरी,काहीतरी केलंल असतं म्हणूनच आपल्या जीवनात आनंद असतो, बहार असतें.. नगण्य अस्तित्व असणाऱ्यांनी आधी अस्तित्व निर्माण केलं आणि अनेकांना अस्तित्व दिलं. आशावादाने एक पिढी पोसलीं जातें, बहरतें ,उमलतें. वास्तवाच्या पायऱ्या चढल्या शिवाय यशोशिखर दिसंतच नाही. कुणीतरी निमीत्त असतंआपल्या जगण्याला, आनंदाला कधीकधीं आशावादही निमित्त असतं. नैराश्य आलं की कपारीतून इवल्याशा रोपट्याचा डोकांवणारां आशावाद पहावां. दवबिंदूचंअस्तित्व न्याहळावं. माणस घडायलाां निमित्त लागतं. पत्रातूनही भावनिक पोषण घडतं.अनुवंशिकतेंचें झरें असतांतच,वेळेवरंच तें पाझरतांत. झऱ्यांना वाहतं ठेवायचं असेल तर कर्तृत्व आवश्यकच.झरे दडलेले असतात, त्यांना मोकळं करावं लागतं. सगळ्यांना कुठे आधार मिळतों, पण आधारवड तर होता येतं. गाणं कुठून येतं व आनंद कुठून येतो बहार कुठून येते कळत नाही पण येतें. चकोर झालं की चंद्रकोर आपलीच असतें.एक दिवस असां येतों सारा चेहरामोहरा बदलून जातों, यावर विश्वास ठेवायला हवा. आपल्यातला सुप्तावस्थां, क्षमतां आपल्यालांच माहित नसतातं. प्रार्थनेने माणसें बरी होतात, आशीर्वादाने मोठी होतांत. कुठून तरी काहीतरी चैतन्य येतंच जे लपलेलं असतं. आसमंत भारावून टाकणारं असं काहीतरी असतंच. दैवी शक्ती कशी आकलनां बाहेरची असतें? प्रेम दिसत नसलं तरीही असतंच. पुष्कळ गोष्टी आहेत हे धरून चाललं की आधार असतोच. वो सुबह कभी तो आएगी याच्यावर विश्वास हवां. कुणी काय दिलें हें आकाशातले तारें मोजण्या सारखेंआहे. नक्षत्राचं देणं हा फक्त अनुभवायचं. शरदाच्या चांदण्यात फक्त न्हाऊन निघायचं. आपल्या वाट्याला आलेले क्षणंच इतके क्षणिक असतांत मनाच्या अंगणात फक्त क्षणांची रांगोळी काढणे आणि त्यात रंग भरणे हेंच आपल्या हातांत आहे आहे. प्रत्येक क्षणांना आपण कसें रंगवतो, यावर आपल्यां आयुष्याचा इंद्रधनुष्य अवतरतों. आपलें क्षण केवळ आपलेंच असतांत असें नव्हें, ते दुसऱ्यांच्येंही असतात. दुसऱ्यांनी फुलंत रहायचं म्हणूनन आपण फुलंत राहायचं. काही अनुवंशिकतेची रानफुलें दुर्लक्षिलीं गेली, काही सुकलीं, तरीही प्राजक्ता प्रमाणें दुसऱ्याचं अंगण बहरतां आलं पाहिजे. सकाळी सृष्टीचे चैतन्यं तुम्हाला जागवायलां येतं, उठवायला येतं आपणंच झोपलों तर येतं तसं जातं. आनंदाच्या ही वेळां सांभाळायला हव्यांत. श्वासांची सगळी धडपड अखेरच्या श्वासांपर्यंत सांभाळायलांच हवी. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

अभिषेकच्या अभिनयासाठी हा चित्रपट पहाच

अभिषेकसाठी हा चित्रपट नक्की पहाच #thebigbull खूप दिवसांनी अभिषेकचा एक उत्तम सिनेमा पाहण्यात आला. #thebigbull हा चित्रपट नक्कीच पाहण्यासारखा आहे. हर्षद मेहताच्या स्कॅमवर आधारित म्हणजे त्यासारखा हा सिनेमा वाटतो. यात अभिषेकने हेमंत शहा हे पात्र अतिशय दमदारपणे साकारले आहे. कथानक तर उत्तम आहेच, पण अभिषेकच्या अभिनयासाठी हा चित्रपट पाहायलाच हवा. संपूर्ण चित्रपटातील eye contacts चेहऱ्यावरील हावभाव आणि संवादफेक जबरदस्त आहे. फक्त body language मध्ये अभिषेक कमी पडतो असे माझे स्वतःचे निरीक्षण आहे. हेमंत शहा हे पात्र मुळातच स्वतःविषयी प्रचंड आत्मविश्वास असलेले असे दाखवण्यात आले आहे. प्रचंड आत्मविश्वास असणाऱ्या माणसाकडे त्या आत्मविश्वासा बरोबरच थोडा अहंकार आणि घमेंड ही नैसर्गिकरित्या न सांगताच येते. अतिशय चलाख बुद्धीने कायद्याच्या पळवाटांचा फायदा घेत तो यशाच्या उत्तुंग शिखरावर जाऊन पोहोचतो. त्याच्यामुळे भारतातील शेअर मार्केटला नवी ऊर्जा, नवी दिशा प्राप्त होते. सर्वसामान्य माणसांच्या खिशात पैसा येतो. पण म्हणतात ना कोणतीही पळवाट ही माणसाला अंतिम ध्येयापर्यंत नेऊ शकत नाही, तसेच यातील हेमंत शहाचे होते. यशाच्या धुंदीत आणि भावनिक स्वभावामुळे त्याच्या हातून काही चूका घडतात आणि तो कायद्याच्या कचाट्यात अडकतो. पण तरीही त्याचा आत्मविश्वास म्हणा किंवा अहंकार म्हणा त्याला डगमगू देत नाही. देशातील सर्वात मोठा वकील तो नेमतो. या कथित स्कॅम मध्ये त्याच्याबरोबर कोण कोण आहे हे तो न घाबरता जगातल्या सर्व मिडियासमोर सांगून त्याला अडचणीत आणू पाहणाऱ्यांना तो धडा शिकवतो. अभिषेकने एकदम जबरदस्त performance या चित्रपटाच्या माध्यमातून दिला आहे. हा चित्रपट पाहताना, त्याच्या गुरू या चित्रपटाची आठवण झाल्याशिवाय राहत नाही. अभिषेक एक उत्तम अभिनेता आहे, याबद्दल शंकाच नाही. पण अभिषेकमध्ये जर आपण अमिताभला शोधत असू, तर आपल्या पदरी निराशा आल्याशिवाय राहणार नाही. रणवीरसिंगच्या उथळ आणि बटबटीत नौटंकीपेक्षा आणि चेहऱ्यावरील रेष ही हलू न देता मठ्ठ चेहऱ्याने संवाद वाचणाऱ्या अर्जुन कपूर पेक्षा अभिषेक कधीही मला चांगला वाटत आला आहे. त्याचे दुर्दैव एवढेच की रणवीरला जसे भन्साळी सारख्या मोठ्या बॅनर्सचे चित्रपट मिळाले, तसे अभिषेकला मिळाले नाहीत. पण तरीही युवा, गुरू आणि आता बिग बुलच्या माध्यमातून त्याने आपली दमदार अभिनयक्षमता परत एकदा सिद्ध केली आहे. त्याच्या अभिनयासाठी तरी हा चित्रपट एकदा जरूर पाहायलाच हवा. -किशोर बोराटे

चांदण्या

कविता चांदण्या चांदण्यांनी वळुन पाहीले चंद्राला चंद्राने हसुन विचारले चांदण्यांना रोज विहार करता माझ्या संगे तुम्ही रोज बघता चंद्रकला..... आकाशीचे राजे आपण आपल्या संगे सूर्य साजण सूर्य एकटा फिरतो पण माझ्या भोवती चांदण्यांचे कोंदण..... सूर्याची गती एकच पण माझ्या नाना तर्‍हा सागराची भरती व ओहोटी माझ्यावरच ठरतात तिथीच्या कला.... दिवस भराची उष्णता सूर्य देऊन जातो बघा चांदण्यांनो रात्री गारवा सुंदर गातो तुमचे आणि माझे नाते युगायुगाचे धरतीवर झाली शुभ्रतेची दाटी अंजली देशपांडे

Technologicle Life

👌खूप छान *Technological* कविता ---> *Out dated* झालंय आयुष्य, स्वप्नही *download* होत नाही, संवेदनांना *virus* लागलाय, दु:खं *send* करता येत नाही. जुने, नात्यातील उमाळे उडून गेलेत, *Delete* झालेल्या *file* सारखे, अन घर आता शांत असतं, *Range* नसलेल्या *mobile* सारखे. *Hang* झालीय *PC* सारखी, मातीची स्थिती वाईट, जाती मातीशी जोडणारी, कुठेच नाही *website*. एकविसाव्या शतकातली, पीढी भलतीच *cute*, *contact list* वाढत गेली, पण संवाद झाले *mute*. *Computer* च्या *chip* सारखा, माणूस मनानं झालाय खुजा, अन *mother* नावाचा *board*, त्याच्या आयुष्यातून झालाय वजा. *Hard Disk Drive* मध्ये, आता संस्कारांनाच नाही जागा, अन फाटली मनं सांधणारा, *internet* वर नाही धागा. विज्ञानाच्या गुलामगिरीत, केवढी मोठी चूक, रक्ताच्या नात्यांनाही आता लागते, *WhatsApp* & *Facebook*. 🤔⁉️🙁🤓😢

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर ८…..वैराटगड

स्मृतीगंध रोजचाच हा प्रवास नवा.... भेटतात नवे रोज चेहरे किती.... जेव्हा झाकले मनात स्वतःच्या.... तेव्हा सापडलो माझ्यातील मी ट्रेक नंबर ८ वैराटगड साताऱ्यापासून अगदी ३०-३५ किमी अंतरावर असणारा एक छोटेखानी पण अगदी सुरेख असणारा गड म्हणजे वैराटगड......गडावर चढाई करण्याचे २ मार्ग आहेत.पाचवड - वाई रस्त्यावर असणाऱ्या व्याजवाडी गावातून जाणारा एक रस्ता आहे.ह्या मार्गे थोड्या भागात चढाई जरा अवघड वाटते नाहीतर चढाई एकदम सोपी आहे.तर दुसरा मार्ग आहे तो पाचवडच्या थोडे अलिकडून कुडाळ कडे जाणाऱ्या सरताळे- कापसेवाडी गावातून.ह्या मार्गे गडाच्या अगदी पायथ्यापर्यंत गाडी घेवून जाता येते...ह्याच मार्गे गडाची चढाई करण्याचे ठरवले आणि त्यानुसार आम्ही पाच जण वैराटगडाच्या दिशेने मार्गस्थ झालो. उन्हाळ्याचे दिवस असल्याने हिरवळ कुठे पाहता येत नाही...त्यात असलेले वाळलेले गवत देखील जळलले...जाळलेले दिसते....नाकाडावरून गडावर जाणारी पायवाट अगदी स्पष्ट दिसते....पण चढाई पूर्वी सोपी वाटणारी चढण पाय घसरत असल्याने थोडी अवघड वाटते...चढाई चे ३ टप्पे लागतात...थोडी खडी चढाई केली की पुन्हा...सपाट असा भाग...पुन्हा पुढचा टप्पा...असा हा प्रवास....थोडीशी थ्रील...आणि थोडा आराम... अश्या मिश्र स्वरूपाचा वाटतो...बऱ्याच ठिकाणी घसरता भाग आहे आणि तिथे सावरता यावे यासाठी झाडी देखील नाही त्यामुळे एक तर पायातील शूज खूप चांगले असावेत...नाहीतर स्वतःचे स्वतःला तशा भागात सावरता येईल हे कसब अंगी असावे. प्रत्येक टप्पा पार करताना समोर दिसणारे गडाचे शिखर पाहताना मनाला एक वेगळाच आनंद होत असतो.....आपल्या सह्याद्रीला लाभलेली कड्या कपारीची भक्कम जोड ही खरंच खूप विलक्षण आणि अतुल्य आहे... गडाची बांधणी ११ व्या शतकात शिलाहार राजा भोज ह्याने केली आहे....नंतर हा गड आपले आराध्य दैवत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात सामील झाला तेव्हा वैराटगड हे एक टेहेळणीसाठी,शस्त्रागार आणि लष्करी ठाणे म्हणून होते..... गडाचा थोडाफार इतिहास सांगण्यापूर्वी मला सांगायचं आहे ते तिथल्या पाण्याच्या टाक्यांचे वैशिष्ट्य....म्हणतात ना निसर्गापेक्षा मोठा कलाकार कोण असूच शकत नाही....तीच अनुभूती...तोच अनुभव इथे असणारी पाण्याची टाके पाहताना येतो....दगडाची भली मोठी निसर्गाने बांधलेली भिंत.....त्याच्या मुळाशी आहे ते आत खोलवर......पसरलेले पाण्याचे कुंड.....अशी ५ कुंड पाहायला मिळतील.....४ टाकी ही पाण्याने भरलेली तर आहेत...पण त्यात असणारे शैवाल...आणि इतर वनस्पती ह्यामुळे हे पाणी पिण्यायोग्य नाही....पण पुढे असणारे एक टाके आहे ज्यात अगदी थंड आणि स्वच्छ असे पिण्यायोग्य पाणी आहे....अंगाची लाही करणाऱ्या ह्या उन्हातून जेव्हा गडाच्या मुख्यद्वारापासून...अलीकडे असणारी ही टाकी दिसतात तेव्हा तिथल्या थंड पाण्याने चेहरा धुतला आणि तिथे थोडा विसावा घेतला की सारा थकवा कसा क्षणात दूर होतो ह्याचा अनुभव हवा असेल तर नक्कीच सर्वांनी वैराटगड सफर करावी. ह्या टाक्यांपासून थोडे पुढे आले की साधारण...२५ -३० पायऱ्या चढलो की मुख्य द्वार लागते....कमान पूर्णपणे ढासळली असली तरी ती तिच्या अस्तित्वाच्या खुणा स्पष्ट दाखवते...द्वारातून आत आले की लगेच डावी बाजू आहे तिथे लागते ते उताणा मारुतीचे मंदिर....मंदिरात सुबक अशी हनुमानाची मूर्ती आहे...तर त्या मूर्ती शेजारीच आपल्या शिवभक्तांनी एक सुंदर अशी बैठी...छत्रपती शिवाजी राजांची मूर्ती स्थापन केली आहे....मंदिराच्या बाहेर देखील खुल्या जागेत..आणखी एक हनुमानाची मूर्ती आहे...तिथून गडाची पश्चिमेकडील बाजू .. फिरायला जाताना....भग्न अवस्थेत...म्हणजे नुसते अवशेष म्हणले तरी चालू शकेल असे शस्त्रागार.....सरदारांचे वाडे....धान्य कोठार...हे पाहायला मिळेल....तसेच पुढे गेले की दिसणारी चोरवाट...ही मनाला खूप आनंद देवून जाते...आम्हाला देखील त्यातून खाली उतरण्याचा मोह आवरता आला नाही...थोडासा अवघड जरी वाटत असली तरी उत्तम अशी ही चोरवाट उतरणे आणि चढणे हे नेहमीच्या भटकंती करण्याची आवड असणाऱ्या व्यक्तींना खूप आनंद देवून जाईल...नवख्या व्यक्तींनी इथे उतरणे शक्यतो टाळावे...कारण....पूर्ण दगडी आणि निमुळता...खोल असणारा हा मार्ग इजा पण पोहोचवू शकतो....मग फक्त वरून ह्या वाटेला पाहून पुढे ध्वजस्तंभाकडे जावे...तिथून पुढे दिसणारा डोंगर आणि सभोवती असणाऱ्या त्याच्या रंगातून...दिसणाऱ्या पायवाटा सांगून जातात की इथे यायला वेगळ्या मार्गे...वेगळ्या पद्धतीने यायला...लोक आतुर असतात...... तिथून पुन्हा गडाच्या पूर्वेकडे चालताना दिसते ती गडाची भक्कम तटबंदी...एवढ्या वर्षांचा काळ निघून गेला तरी कपारीला असणारी ही भक्कम तटबंदी अभेद्य स्वराज्याची आठवण करून देते... राजांनी अगदी मूठभर मावळे हाती घेवून गनीमाला कसे रोखले तर हाच अभेद्य सह्याद्री आहे जो एका मावळ्याला हजार हत्तीचे बळ देत होता...ह्याच कड्या कपाऱ्यातील दगड होते जे भेदक शस्त्र म्हणून चालवले जात होते....खरंच आपण सातारकर आहोत.....ह्या सह्याद्रीला जवळून पाहत आहोत..आणि ह्याच भक्कम कडा.. जिद्द ,चिकाटी आणि आपल्या निर्धाराला ठाम करण्याचे बळ आजही देत आहेत. गडावर पूर्वकडे असणारे वैराटेश्वराचे सुंदर मंदिर १९९४ मध्ये पुन्हा नव्याने बांधले आहे...तिथल्या गाभाऱ्यात... पिंडीसमोर नतमस्तक होवून शांत आणि प्रसन्न वातावरणात स्वतःला स्थब्द करून आत्मपरीक्षण करत बराच वेळ तिथे बसलो की मनाला नक्कीच एक विलक्षण ऊर्जा...आत्मशांती...आणि प्रसन्नता मिळते. ज्यांनी हा अनुभव घेतला आहे त्यांना नव्याने सांगणे गरजेचे नाही...पण जे कोणी गेले नसतील...त्यांनी नक्कीच साताऱ्यातून अगदी जवळ असणाऱ्या ह्या वैराटगडाला भेट द्यावी.... सरतेशेवटी राहिले ते शिवक्रांती हिंदवी सेनेचे कौतुक.....स्वप्नील धनावडे, सुधीर कांबळे आणि सर्व मावळ्यांचे मनापासून आभार.....गडावर सर्व ठिकाणी...योग्य मार्गदर्शक...मार्गसुचक फलक लावून...खूप मोलाचे काम केले आहे.....त्यामुळे....सोबत कोणी गाईड नसेल तरी खूप आरामात गडाची माहिती घेता येते.....शिवकार्यासाठी सदैव तत्पर.....ना आपली भेट झाली...ना आपली ओळख...पण राजांनी उभे केलेले स्वराज्य...आणि त्याचे पाईक होण्याचा प्रयत्न करणारे आपण सारे....हे एकमेकांचे आहोत ते ह्या शिवबंधनाने.....असेच कार्य सुरू ठेवू...असेच अवघे मिळून राहू...जय शिवराय.... निलेश बाबर शब्दसारथी

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर ७…..वासोटा…नागेश्वर

स्मृतीगंध छोट्या छोट्या गोष्टींमधला आनंदच जगण्याचा मोठा आधार बनतो.इच्छा आकांशेचं काय त्या तर पदोपदी बदलत असतात. ट्रेक नंबर ७ वासोटा - नागेश्वर जगण्याला एक नवीन वळण द्यायचं असेल तर नेहमीच्या व्यापातून थोडं बाहेर निघून ह्या निसर्गाच्या सानिध्यात स्वतःला हरवून द्यायचं हेच मनाशी ठरवून २७ डिसेंबर २०२० ला ह्या भटकंतीला सुरुवात झाली.त्यावेळी मनात आलेले विचार... निसर्गाबद्दल वाटलेलं मत सार कसं लिखाणातून व्यक्त केलं होत.आलेला हा पहिला सुखद अनुभव तुमच्या समोर मांडताना सुखाची एक वेगळीच लहर मनामध्ये उलटली होती......खरंच वासोट्याचा तो रम्य अनुभव कधीच न विसरणारा होता.पण त्यावरून पाहताना दूरवर दिसणारी एक टेकडी नागेश्वर असल्याचे समजले होते.....वेळेचं बंधन असल्याने तिकडे जाणे जमणार नाही ही खंत मनात ठेवूनच खर तर वासोट्यावरून पाय उतार झालो होतो. त्यांनतर सुरू झालेली ही नियमित भटकतींची सवय मनाला नव्याने उभारी देत होतीच.....पण सर्वात जास्त मनात हाच विचार असायचा की काही तरी अपूर्ण सोडून पुढचा प्रवास चालला आहे....मग ते अपूर्णत्व होते....ते म्हणजे स्वयंभु नागेश्वराचे न झालेलं दर्शन.......जवळपास ३ महिन्यांचा काळ गेला आणि तो सुंदर क्षण आलाच जिथे मला नागेश्वरासमोर नतमस्तक होवून आशीर्वाद घेण्याचा योग आला..... खरंच योग येतात का.....? खरंच इच्छा पूर्ण करण्याची उमेद अंगी येते का....? सुरू केलेला प्रवास हा नक्कीच काही नवे आणि सुखद अनुभव देतो का....? हरवल्या गेलेल्या गोष्टींचा खरंच शोध लागतो का....? की ह्या नव्या गोष्टींमध्ये स्वतःला हरवून जातो....? नक्की आपल्या मनाचा शोध लागतो....की मनाला काही नवीन शोध लागतात....? गुंतलेल्या मनाला विसावा मिळतो... की विसावलेल्या मनात काही गुंता होतो.....? प्रश्नांची उत्तरं मिळतात...की उत्तरात ही प्रश्न निर्माण होतात....? ही सारीच कशी एकमेकांत गुंतलेली कोडी आहेत.. ह्या कोड्यांना कधी सोडवायचं नसतं... तर फक्त अनुभवायची असते मनाला मोहून टाकणारी निसर्गाची किमया...आणि त्यातून शिकायचं असतं....सोबती कोणीही असलं तरी परिस्थितीशी झुंज ही स्वतःलाच द्यावी लागते....मर्यादे पलीकडे स्वतःला खेचता आलं तरच अमर्याद सुख मनाला मिळणार असतं. अशाच काही आनंदाच्या क्षणांना मनात साठवून ठेवायचे ह्याच विचाराने स्वयंभु नागेश्वर प्रवास सुरू झाला.....पण ह्या भटकंतीचे अजुन एक वैशिष्ट्य कायम मनात राहील ते म्हणजे आपले विचार,कृती,आवड,सवयी....ह्या जशा असतील तसाच जनसंपर्क आपल्याला मिळतो .....नेहमीच्या असणाऱ्या आमच्या ग्रुप सोबत ह्या वेळी अजुन एक व्यक्ती जोडली गेली की ज्याने सह्याद्रीच न्हवे जवळ जवळ १५ देश भ्रमंती केली आहे....ह्या फिरण्यातून...आणि त्यांच्या संपर्कात आलेल्या काही मातब्बर गिर्यारोहकांकडून त्यांना मिळालेलं ज्ञान....तसेच सांगली - जत वरून आलेले काही धारकरी विचारसरणीचे तरबेज दुर्गवेडे...ह्यांच्या सोबत घालवलेला दिवस त्यांचे ऐकलेले अनुभव....विचार.....आणि जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टीकोन ह्यातून स्वतः मध्ये असणारी उणीव...आणि ती भरून काढण्याच्या वाटा सारेच उमगत गेले.....प्रश्नातून उत्तर आणि उत्त्तरामधून प्रश्न असा संमिश्र अनुभव मनाला एका वेगळ्याच उंचीवर घेवून जातो हा प्रत्यक्ष अनुभव ह्याच प्रवासात मिळाला. ह्या साऱ्या झाल्या मनातील विचारांच्या कथा आणि व्यथा....पण बोलणे राहिले ते ह्या ठिकाणा बद्दलचे....बामणोली मार्गे वासोटा पायथा गाठला....वनविभागाची रीतसर परवानगी घेवून....नियमाचे पालन करत निसर्गाची सफर सुरू झाली.....हनुमान आणि श्री गणेशाचे दर्शन घेवून....सरळ पुढे जाणारा रस्ता हा वासोटा किल्ल्यावर नेवून पोहोचवतो....पण आम्ही निवडला तो ओढ्याने जाणारा....नागेश्वर सुळक्याकडे जाणारा मार्ग....वाढत्या उन्हाने वाहणारे पाणी अगदी डबके बनून काही ठिकाणी साठलेले दिसते...पण सरळ त्या ओढ्यातील दगड गोटे तुडवत पुढचा प्रवास करावा लागतो....निसरडे...गुळगुळीत अशा ह्या दगडांवरून जाताना थोडी कसरत होते खरी... एकाच दगडावर पाय रोवून...पुढं पाऊल टाकण्याचा विचार करताना नक्कीच तुमचा तोल जातो....पायाची गती रोखली की स्वतःला सावरणे कठीण होवून जातं कारण एकच गोटा तुम्हाला जास्त वेळ नाही झेलू शकत....मग पर्याय असतो तो एकच .....पायाखाली येणारा गोटा हलण्याआधी तुम्ही पुढचं पाऊल उचलणे गरजेचं असतं.....आता तुम्हाला वाटेल की हा काय आम्हाला चालायला शिकवतो की काय...? तर नक्कीच असे नाही.मला ह्यातून एकच सांगायचं आहे की...कोणत्याही प्रकारच्या संकटात बोजा एकच गोष्टीवर देत बसलो...एकच विचार करत बसलो तर तुम्ही स्वतःचा तोल कधी सावरू शकत नाही....तुम्हाला जीवनाचा प्रवास देखील असाच करावा लागतो...सगळीच कोडी सोडवत बसलो तर कोड्यांच्या पुढे असणारी जीवनाची गोडी अनुभवेपर्यंत....वेळ निघून गेलेली असते.अशा रस्त्यातून पटकन मार्ग काढताना भले काही गोष्टी सुटतील....पण त्यात गुरफटून सर्व गमावून बसण्यापेक्षा पुढील क्षितिजावर असणारी यशाची किरणे अंगावर घ्यायला....स्वतःला पुढे झोकून द्यावेच लागते. खरतर हे नागेश्वरचे प्रवास वर्णन मला खऱ्या प्रवाहातून बाजूला घेवून....जीवनाच्या लाटांवरील प्रवाहात खेचत आहे...पण भावनांना थोडा बांध घालून...मी आता मांडत आहे ते ह्या प्रवासातील काही गोष्टी.... ओढ्यातून पुढे जात असताना ....मध्ये साठलेल्या पाण्यात आम्हाला दिसला तो मृत सांभराचा सापळा....नक्कीच पाण्याच्या ओढीने पाणवठ्यावर आलेल्या ह्या जीवाला त्याच्या जीवावर आपले पोट असणाऱ्या कोणत्यातरी जीवाने शिकार केली असणार...जंगली कुत्रे असतील...नाहीतर बिबट्या....त्या सापळ्याकडे पहात असच काही विचार करत पुढचा प्रवास सुरू केला....ह्या आधी फक्त काही सिनेमाची गाणी...नाहीतर फक्त ॲनिमेशन ह्या मध्ये पाहिलेलं दृश्य म्हणजे फुलपाखरांचा थवा...हो थवाच... एकाच ठिकाणी हजारो पाखरे हवेत स्वच्छंदी उडताना पाहून ती क्षणचित्रे कैद करण्याचा मोह नाही आवरू शकलो.... असच मजेत निसर्ग पहात कधी जलकुंडावर पोहोचलो समजले नाही...तिथे त्या थंड पाण्याने हात पाय डोके धुवून शरीर पुन्हा थंड आणि ताजेतवाने झाले....मग त्याच ताज्या मनाने प्रवेश केला तो स्वयंभु नागेश्वर मंदिरात.....कातळात ....तयार झालेली गुफा.....त्यावर जवळपास १०० फूट असणारा डोंगर म्हणजे जणू त्या मंदिराचा कळस...ते दृश्य मनात साठवून शांतपणे त्या पिंडिसमोर नतमस्तक होवून मनाला मिळणारी शांतता ही अवर्णनीय.....तेव्हा तिथे जाणवले ...जे दिसले ते एक अद्भुत आणि अनाकलनीय दृश्य....ते म्हणजे त्या कातळाच्या चिरांतून बरोबर पिंडीवर पडणारा पाण्याच्या थेंबाचा अभिषेक... हे सारे मनात साठवून.....आम्ही पुढील प्रवास केला तो मधून येणाऱ्या मार्गे वासोटा.... वाटेत लागणारे घनदाट जंगल.....त्यात आवाज देणारे...जंगली कोंबडे...त्यांचे आवाज ऐकत....गडउतार झालो... पुन्हा योग आला तो वासोटा ट्रेक वेळी सोबत असणाऱ्या श्री मोहन जाधव काकांना भेटण्याचा...६५ वर्षाचे हे तरुण ह्यावेळी एका दुसऱ्या बोटीचे चालक होते..त्यांना भेटलो आणि समजले आमच्या बोटीचे असणारे किसन जाधव नाना हे त्यांचे पुतणे...असा हा त्यांचा घरगुती व्यवसायच जणू...पण ह्या दोघांमध्ये पण एक साम्य जाणवले म्हणजे गरजा खूप कमी...ना कसला मोह...ना जास्तीची अपेक्षा....रोजचा दिवस आनंदात जगायचा...आनंद वाटायचा...ह्याच धर्तीवर चालणाऱ्या काका पुतणे....ह्या दोन पिढ्या एकाच वेळी अनुभवल्या.... सरतेशेवटी सांगणे एकच...आनंद शोधण्यासाठी..कोणती मोठी सुखवस्तू नाही तर काही छोट्या छोट्या गोष्टींमध्ये सुख अनुभवत गेलो की आपोआप जीवनात आनंदाची सुंदर नगरी उभी राहते शब्दसारथी निलेश बाबर

शिक्षणातील यशोगाथा: डॉ. अनिल कुलकर्णी

शिक्षणातील क्रांतीचं पाऊल :ग्राममंगल डॉ.अनिल कुलकर्णी. कोणत्याही नवीन शैक्षणिक धोरणाची खूप चर्चा होते, त्याच्यावर लेख छापून येतात पण आपल्या मुलांना कशां प्रकारचे शिक्षण कसं, केव्हा, कधी, कुठे, द्यायचं या बबतीत स्वातंत्र्य कुठे आहे?.बहूतेक पालक शिक्षण प्रक्रिये बद्दलअनभिज्ञ असतात. मुलांना फक्त शाळेत घातलं की झालं, पालकांनी नुसती प्रगतीपुस्तकावर सही करणं आता अपेक्षित नाही. मुलं किती शिकली, काय शिकली, केव्हां शिकली, हे पाहणे आवश्यक झालं आहे. कोव्हीड ने ऑनलाइन, ऑफलाईन दोन रस्ते ठरवून दिले. दोन्हीचे टोल वेगवेगळे. ज्यांच्याकडे पैसा आहे ते ऑनलाइनच्या माध्यमातून शिक्षण घेत आहेत. ज्यांच्याकडे तंत्रज्ञान नाही, असले तरी ते वापरायचं ज्ञान नाही,त्यांतही तंत्रज्ञानाला नेट नसेल तर ते धूळखात पडतं, आणि ग्रामीण भागात हीच परिस्थिती आहे. प्रचंड फिस भरायला पालक तयार आहेत, पण कटकट नको, मुलांचं काय करायचे ते शिक्षकांनी करावं, शाळेने करावं, पण आता असं चालणार नाही, पालकांनाही शिक्षण प्रक्रियेत सहभाग घेणे क्रमप्राप्त झाले आहे. प्रत्येक घर आता learning home व प्रत्येक शाळा learning school होणे आवश्यक आहे. घाण्याच्या बैलाप्रमाणे मुलाला अभ्यासाला जुंपले जात आहे, अगदी लहान वयापासूनच पुस्तकांचा भडिमार, लिहून घेण्याचा सराव,अशा परिस्थितीत आमचे चिमुरडे शिक्षण घेत आहेत. पाच नाजुक बोटें विकसित व्हायच्या आधीच त्यांच्यावर ताण दिला जातोय.पाच नाजूक बोटांचे कौशल्यच आयुष्याचा गुलमोहर किंवा निवडुंग करतात. कागदावर खूप छान चित्र रंगवलं आहे, प्रत्यक्षात पाटी कोरीच आहे. शिक्षक शिकवतात, मुलं शिकतात असं चित्र भासवलें जात आहे, पण कोणत्याही प्रकारची कौशल्य शिकत नाहीत, हेच आजच्या शिक्षण व्यवस्थेचे दुर्दैव आहे.शिक्षण प्रमाण भाषेतूनच दिलं जातं पण, अनेक भागात मुलें बोलीभाषेत विद्यार्थी बोलतात, त्यांना प्रमाण भाषा कळत नाही, त्याचं काय? सध्याच्या शिक्षण पद्धतीत मुलं खेळत नाहीत, मुलांमध्ये संवाद नाही, असतो तो फक्त गोंधळ. प्रचंड विद्यार्थी संख्ये मुळे, मुले गटात काम करत नाहीत, गटात सामूहिक काम नसल्यामुळे, पर्यायाने शिक्षक नसतील तर विद्यार्थ्याला कोणतीच कृती करायला वाव नाही आणि त्याच्यामुळे विद्यार्थ्यांना सांभाळणं एक जिकरीचं काम सध्यां शाळें मध्यें असतं. ग्राममंगल च्या शाळा पाहण्याचा नुकताच योग आला. डहाणू तालुक्यातील ऐना, पालघर तालुक्यातील विक्रमगड, पुण्यातील ग्राममंगल अशा शाळांमधून विद्यार्थी घेत असलेले शिक्षण पाहण्यात आले, आणि खूप समाधान वाटले. ग्राममंगलने नेमके केले काय? तर त्यांनी आधी विद्यार्थ्यांना गुंतवण्यासाठी लागणारी शैक्षणिक साधने तयार केली, कायम स्वरूपात विद्यार्थी वापरू शकतील अशी, ती वर्गातच कपाटात ठेवण्यात येतात. गटात कृती होत असल्यामुळे संबोध स्पष्ट होतात व ग्रहपाठाची तशी गरज पडत नाही. त्यामुळे पाठीवरचे ओझे ही कमीच असते. ग्राममंगल ने यापूर्वी शैक्षणिक साधन निर्मितीची अनेक प्रशिक्षणे घेतली आहेत, तसेच शैक्षणिक साधने विक्री साठी ही त्यांच्याकडे उपलब्ध आहेत. या शाळेत विद्यार्थ्यांना बसायला बाक नाहीत, खालीच विद्यार्थी बसतात, सामूहिक गटात विद्यार्थी काम करतात आणि शिकतात. खऱ्या अर्थाने वर्गावर पहिली, दुसरी चौथी पाचवी, नववी, दहावी अशा पाट्या नाहीत तर विषयानुसार नांवे दिलेली आहेत. मराठी, इतिहास, गणित, भूगोल, विज्ञान. त्या त्या वर्गात विद्यार्थी प्रत्येक तासाला जातात, त्याच्यामुळे विद्यार्थ्यांची ही शारीरिक हालचाल होते व थोडा बदल ही होतो आणि विद्यार्थ्याला कंटाळा येत नाही.शाळेला तुम्ही केव्हाही भेट दिली तर शांतपणे काम चाललेलं असतं, कुठेंही गडबड नाही, गोंधळ नाही, शिक्षक फक्त मार्गदर्शकाची भूमिका निभावतात. योग्य वयातच अवयवांची वाढ झाल्यानंतरच त्याच्या हातात पेन्सिल पेन दिलं जातं, इथल्या प्रत्येक विद्यार्थ्याचं अक्षर सुंदर आहे. शिकवण्याचा एक तर्फे मारा बंद झालां तरच विद्यार्थी शिकतील. कवितेच्या तासात कविता ही करायची असतें हे सहावीतल्या मुलाकडे पाहून कळाले, त्याने अतिशय छान कविता बोर्डावर लावल्या होत्या. भाजीपाला शाळेत लावल्यामुळे,शिकता शिकता त्याचा हिशोब करायला मुलं शिकतात. अनेक गोष्टी या कृती व अनुभव यावर आधारित आहेत आणि शिक्षक त्यांना मार्गदर्शन करतात. खरंच सगळ्या शाळेतून असं होऊ शकतं का? शहरात चर्चा, गट, समूह कार्य होऊ शकणार नाही कारण पहिले डेस्क हलवायला पाहिजे, जागा भरपूर असेल आणि विचार करायलाही वाव भरपूर असेल तर काहीही करता येतं. खेळाची साधने बागेतच पाहायला मिळतात पण इथल्या शाळेत खेळायची साधन असल्यामुळे, मुले भरपूर खेळतात, खेळण्यातून संवाद ,शारीरिक श्रम हे सगळं सहज साध्य होतं. आपल्या सध्याच्या शाळांमध्ये खेळाचा एकच तास असतो त्यातही मुले खेळतांतच असंही नाही. गडबड करतात, गोंधळ करतात, हे कुठेतरी संपायला पाहिजे. आता ही पद्धत अमलात आणायला जरी अवघड असली तरी, त्याचा विचार आम्ही कधी करणार आहोत की नाही? प्रशिक्षण महाविद्यालयात घेतलेल्या प्रशिक्षणा प्रमाणे आमचे शिक्षक शिकवतात का? किती शिक्षक शैक्षणिक साधने वापरतात,याचा विचार करण्याची वेळ आता आलेली आहे. सिद्धांताप्रमाणे प्रात्यक्षिक झालं तरच शिक्षण सुधारणार आहे. आजच्या पारंपारिक शिक्षण पद्धतीमध्ये विद्यार्थ्याचं गृहपाठ सुद्धा काही पालक करतात, मुलाला शिक्षा होऊ नये म्हणून. कृती नाही, आनंद नाही अशा प्रकारचे शिक्षण मुले घेत आहेत.शिक्षक मानसशास्त्र शिकलेले असतात पण मुलांचे मानसशास्त्र ओळखण्याची आणि ओळखलं तरी त्याची अंमलबजावणी करण्याची संधी शिक्षकांना मिळतच नाही. पारंपारिक शिक्षण पद्धतीमध्ये शिक्षकच बोलतात, विद्यार्थी ऐकतात. ग्राममंगल मध्ये वर्गातच सर्व शैक्षणिक साधने असतात आणि ती विद्यार्थ्यांना दिले की गटात विद्यार्थी काम करतात आणि शिक्षक फक्त निरीक्षण करतात. सगळं शांत गडबड गोंधळ न होता चाललेलं असतं. आजच्या पारंपरिक शिक्षण पद्धतीमध्ये नुसतं माहितीचं पाठांतर केले जातं, ज्ञान व त्याचे उपयोजन या फार दूरच्या गोष्टी आहेत. कोणत्याच प्रकारची कौशल्य घेऊन मुले बाहेर पडत नाहीत हे दुर्दैव आहे.विद्यार्थ्यांना साधे हिशोब येत नाहीत, दुरुस्तीचे काम जमत नाही,श्रमा चे काम जमत नाही,वाचन नाही, संवादाला वाव नाही. संबोध स्पष्ट झाल्याशिवाय ज्ञान मिळतच नाही आणि हीच आज ची शोकांतिका आहे. शासनाने काहीशाळा ग्राममंगलला चालवायला जर दिल्या तर निश्चित फरक दिसू लागेल. लोकसहभाग आणि देणगीतून शाळा चालू शकतात हे ग्राममंगलने दाखवले आहे. शैक्षणिक साधनांची विक्री, निर्मिती प्रशिक्षणही ग्राममंगल घेतं. सध्या येना, विक्रमगड पुणे येथे ग्राममंगल शाळा चालू आहेत.वाई येथे विकास गटाच्या माध्यमातून काम चालू आहे. रमेश पानसे त्यासाठी शहरी भाग सोडून येथे कायम वास्तव्यास आले आहेत आणि शाळा सुंदर करण्याचे त्यांचे स्वप्न आहे आणि ते हळूहळू साकार होत आहे. कोसबाडच्या टेकडीवरून अनुताई वाघ यांनी दिलेली हाक ऐकून रमेश पानसे हे कार्यरत आहेत. आदिवासी भागात माणसे पेरली की काम ,चळवळ पुढे जाते. प्रत्येक दिवस तपासणी चा आहे अशाप्रकारे शाळा चांलली पाहिजे ,कधीही, केव्हांही. मुलांच्या अवांतर वाचना साठी पुस्तकें मांडून ठेवलेली असतात व मुलं पुस्तके वाचतात. कृती, आनंद, परिसराशी समरसून असणं, त्यात गुंतून असणं, म्हणजेच शिक्षणते इथे पहायला मिळतं. शिक्षण, गट कार्यात मुलं इतके गुंतून गेलेली असतात की शाळा पाहायला कोणी आलंआहे, हे त्यांच्या लक्षातही नसतं, ते शिकत राहतात. चांगल्या व नाविनपूर्ण शाळा वाढल्या तरच समाजात अपेक्षित बदल दिसायला लागतील. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

प्रेम

लपंडाव

लपंडाव त्या रवी मेघाचा। हा खेळ अनोखा सृष्टीचा । कधी किरणांचा कधी मेघांचा। सुखद आनंद दृष्टीचा । भेदू आपण मेघांना, अट्टाहास त्या किरणांचा । थोपवून त्या रवी किरणांना, विश्वास वाफेच्या मेघांचा । बघणाऱ्या त्या डोळ्यांना, स्पर्श थंड वाऱ्याचा। खेळ नसतो हा पराभवाचा किंवा जिंकण्याचा । खेळ आहे हा रवी मेघाच्या प्रेमाचा। या प्रेम-मिलन खेळातून जन्म होतो पावसाचा। धडा घ्यावा आपण या सृष्टीकडून, फक्त आणि फक्त प्रेमाचा। कवी- क.दि.रेगे नाशिक..

ज्ञानसूर्य

ज्ञानसूर्य तू .. ज्ञानाच्या अथांग आकाशातला ज्ञानसूर्य तू। ज्ञानाच्या आकाशगंगेत मुक्त विहार करणारा रवी तू। जनसामान्याच्या आयुष्यातला अविरत ज्ञानप्रकाश वाटणारा भास्कर तू। स्वतः तळपून मायेची ऊब वाटणारा दलितांचा आदित्य तू। ज्ञानमहासागरासही तापवणारा तेजस्वी असा मित्र तू। भारतमातेच्या पारतंत्र्याच्या बेड्या वितळवणारा खग तू। कठीण परिस्थितीवर मात करून दिन-दलितांना वाट दाखवणारा मरीच तू। शिक्षणाचा अधिकार मिळवून दिले हे हिरण्यगर्भ तू। संविधान या भारताचे लिहिणारा हे भानवा तू। मातेचा या भूमीचा महामानवा सवित्र तू। महान भारतीय संस्कृतीत रोवला गेलेला अर्काय तू। एकच परी तू भारतरत्न वंदन तुला करतो हर एक मानव असा पूष्णेः तू। ही बारा नावे सूर्याची शोभतील तुलाच.. ...... असा तू ज्ञानसूर्य .....असा तू ज्ञानसूर्य कवी - कपिल रेगे . नाशिक

तुम न जाने किस जहाँ में खो गये…

तुम न जाने किस जहाँ में खों गये हम अकेले तन्हा रहे गयें... समोर असणारी माणसें हरवतात, काही तात्पुरती काही कायमचं जातात का? जें जायला पाहिजे ते जात नाहीत. छळणारेंच छळतअसतात. तेच छळंतच राहतात. सगळ्यांच्या जाण्याने पोकळी निर्माण होत नाही. माणसे जातात म्हणजे आपल्याला आत्मनिर्भर करून जातात. अस्तित्वासाठी कात टाकल्या प्रमाणे माणसांना सोडावं लागतं. तेरा जना दिल कें अर्मानोंका लुट जानांच अस्तं. थांब माझ्या लेकराला न्हाऊं घालू दें म्हणंत अनेकांनी आपलं पोषण केलेलं असतं. माणसें ठसा उमटवून जातात माणसे वसा देऊन जातात. माणसें पाऊल वाट निर्माण करतात. माणसें प्रेम करतात, माणसें द्वेष करतात. माणसे जाळतात, माणसे जळतांत. माणसे अनंत असतात, अनंत स्वभावाची असतात, शेवटी अनंतातच विलीन होतात. एखाद्याचं काही जणांच्या असण्यानें जीवन समृद्ध होतं. भरलेलं वाटतं.त्यांच जाणं सहनंच होत नाही. मिनाकुमारी गेलीं की दर्द भरी दास्तां आठवतें. विजय तेंडुलकर गेले की जीवनातलं नाट्य आठवतं. दिवाकर गेले की नाट्यछटा आठवतात. पुलं की विनोद आठवतो. वपू गेले की वपुर्झा आठवतो. दुर्बोध कविता हल्ली दुर्मिळ झाली. त्यामुळे कवितेतच ग्रेस राहिला नाही. प्रत्येकाच्या एक पाऊस असतो, त्यांनी आपल्याला कधी ना कधी भिजवलेलं असतं. ज्या आठवणीत आपण भिजतों त्याच लक्षात राहतात. आठवणीच आपल्या लाला अंकुरित करतात, स्वतःतून उमलाला भाग पाडतात. माणसांचे फुलासारखं आहे़. उमललीं नाही की कोमेजून जातात. ऊमलण्याचे प्रसंग असतील तरच फुलें कोमेजत नाहीत. माणसांचेही असंच आहे. अनेकांच्या आठवणीनेच माणसें उमलतात,बहरतात. बाबा सारखा कल्पवृक्ष अनेकांनी आपल्या अंगणात लावलेला असतों. एखाद्याच्या जाण्याने जीवनातलं नाट्य संपतं, जीवनातलं संगीत सपतं, जीवनातला संवाद सपतो. ति येते आणिक जातें याच्यातच जीवनाचा सर्व आवाका असतो का? समोर असणारी माणसें सापडत नाहीत.ओळखू येत नाहीत. ओळख दाखवत नाहीत. कुठे गेलीं लताची दर्द भरी गाणीं. तलत,के.एल सैगल दुःख देऊन हस्ते जखम देऊन गेले. जमा ईलाही हे सुगंधी जखमा देऊन गेले. सुरेश भटांनी जगण्यातलं छळणंअधोरेखित केलं. सरणावर सुटका होते हे जाणवून दिलं. कळतं सगळं पण वळण्यासाठी कुणीतरी हवं असतं. सगळेच हरवलें, हरवत चाललेत. त्यांच्या पावलावर पाऊल टाकायचे आहे. पावलावर पाऊल टाकले की रस्ता सुकर होतो. जाणाऱ्याने पाऊलवाट निर्माण करायची असतें. सामान्यांनी पाऊलवाटेवरून चालायच असतं. म्हणजे रस्ता चुकत नाही. गालीबचं दालन अजून आम्ही पूर्ण कुठें उघडलं आहे? आपल्याकडे समृद्ध वारसा आहे याचा एक अभिमान असतो,तोच जगण्यासाठी पुरेसा असतो. कुणी न कुणी कोणासाठी तरी निमित्त असतं, जगण्यासाठी. माणसे गेली तरीही घडवून जातात. आत्मनिर्भर करून जातात. काही पुस्तके नुस्तीच वाचायची काही नुसतिच करमणुकीसाठी, काही विरंगुळ्यासाठी काही, अभ्यासासाठी, काही निष्कर्षा साठी, काही चिंतन, मनन करण्यासाठी, काही पारायण करण्यासाठी. पुस्तकांची आणि माणसांची उपयुक्तता कधीच संपत नाही. पुस्तकें आणि माणसें सारखी सारखी वाचलीं पाहिजेत, नव्या संदर्भात. वाचाल तरंच घडांल एकलव्य व्हायची तयारी असली की द्रोणाचार्य भेटतांतच. अनुकरणानेच माणसें शिकतात. आपण निसर्गाचे अनुकरण करतों पैसे कुठे द्यावे लागतात? दुसऱ्यांच्या विचारावर आचारांवर आपले पालनपोषण होते, पैसे कुठे द्यावे लागतात. मुळांसारखं गाभ्या पर्यंत जाता यायला हवं. खूप लोक गेलें. कुणी नक्षत्राचे चांदणं देऊन गेले, कुणी शरदाचे चांदणे देऊन गेले. प्रत्येकाचं देणंआपलं संचित असतं. वारसां नावाचा आरसांच आपल्याला जिवंत ठेवतो. आपला स्वयंमूल्यमापन करतो, आपल्याला प्रेरणा देतो. तुम्ही गेल्यावरच कळालें, आम्ही कुणाकडून शिकलो? कसे शिकलो? कोणी आम्हाला वाढविलें, आमचे अस्तित्व दखलपात्र तुम्हीच केलें, तुम्हीच आम्हालाओळख दिली. तुम्ही आणि तुमच्यासारखें दृष्य,अदृष्य ज्यांनी आम्हाला घडविलें. तुम्ही आज नसलां तरीही, सोहळा वैभव आहे, ते तुमचंच आहे. रक्तातून तर फार प्रचंड वाहतंच. अनुवंशिकतेचे झरे कधीच आटत नाहीत. त्यांना जिवंत ठेवणं आपलं काम आहे. निरीक्षणातूनही फार प्रचंड आपल्याला मिळतं. पूर्वजांचे हावभाव, हेवेदावें हातवारे, वागण्याची पद्धत, आवाज, विचार हे सगळं आपल्याला वारसा म्हणून मिळालेला असतं. वारसा समृद्ध असला तरीही आरसा प्रमाण मानायचा.सोडून गेलेल्यांच्या भांडवलावरंच आपण जगतों. अनेकांचा ठेवां आम्हाला अजून माहीतच नाही. समृद्ध संस्कृतीची अजून आमची ओळख तरी कुठें झाली आहे? म्हणून तर miles to go before I sleep प्रत्येकाचं स्वप्न असतं. आपली ही मूर्ती कोणाच्या तरी मन मंदिरात वास्तव्यं करावी अशी आपलीही इच्छा असते. हे सगळें ऋणानुबंधच तन्हां पासून आपल्या ला वाचतात.मग काळजी कशाला करायची? डॉ.अनिल कुलकर्णी ंंंंंंंंं ंंंंंंंंं

या मनांवर शतदा प्रेम करावे:डॉ. अनिल कुलकर्णी

या मनांवर शतदा प्रेम करावे... डॉ.अनिल कुलकर्णी. मनाचा खेळ कधी कुणाला समजलेंत. स्वतःच्या मनाचे खेळ सुद्धा स्वतःला समजत नाहीत. आत्महत्या करणाऱ्या च्या हातातच असतो मनाचे खेळ थांबवण्याचा लगाम. कधी कधी परिस्थिती प्रवृत्त करते, कधी कधी मनंच मनांला प्रवृत्त करतं. कॅनव्हास वर मनसोक्त रंगाची उधळण करत सुंदर चित्र काढता येतं. सुंदर क्षणांची उधळण करुन वेगळे वेगळे क्षण सभोवताली गोळा करता येतात. क्षणांची रांगोळी काढून, मनासारखे रंग भरता यायला हवेंत. चित्र पुसता येतें, रांगोळी ही पुसता येतें. क्षणांना पुसलं कीआयुष्य संपतं. सुखाचा इंद्रधनू पाहायचा असतो, अनुभवायचा असतो, बघायचा असतो, तो ओरबडायचां नसतो. सुख ही अनेकरंगी असतं. प्रत्येक रंग माणसाला ओरबाडून हवां आहे. सत्ता, कीर्ती, पैसा वासना, प्रेम,समाधान, यश हे सगळं यशाच्या इंद्रधनूंत असतं. एका वेळेस एकच मिळेल व ते भोगावं. आत्महत्या करणारे कोणत्या ना कोणत्या क्षेत्रात यशस्वी असतांतच. यशानंतर दोन रस्ते असतात,समाधान व नैराश्य. नैराश्याच्या रस्त्यावर आत्महत्या भेटतें. यशोशिखरावर असणारे जेव्हा आत्महत्या करतात तेव्हा खरंच समाजामध्ये संभ्रमावस्था निर्माण होते. मन ही आवाक्यात न राहाणारी गोष्ट आहे. माणसे उन्मत्त होई पर्यंत मनाचं ऐकत राहतात. मनाच्या खेळावर ज्याचं नियंत्रण आहे, तोच उत्तम आणि यशस्वी जीवन जगू शकतो. मन आवाक्यात नसलें की मनात अनेक समस्या घर करतात. मनाला कळणं आणि वळणं याचा सुवर्णमध्य साधता आला पाहिजे. कुणाचं मन कुणावर जडेल याचे काही ठोकताळे नाहीत.प्रत्येक क्षण विविध रंगात न्हाऊन निघालेला असतों आणि तोच मनाचं अस्तित्व टिकवून ठेवतो. 'दुखी मन मेरे जहा नही चैना वहा नही रहेना' असं म्हणलंच आहे. क्षणांना जिंकलं की आयुष्य आपलंच असतं.क्षणांना जिंकता यायला हवं. तुमचा अखेरचा श्वास ठरवतो क्षणंच. मनातल्या तरंगावर आपलं नियंत्रण नसतं. तरंग आपले नसले तरीही अंतरंग आपलंच असतं.आपल्या अंतरंगात आपण कधी डोकावतंच नाही, आपण नेहमी दुसऱ्याच्या अंतरंगात डोकावून तुलना करत बसतो. तुलना तुमच्या मनाला जाळतें तुमच्या मनाची राख करतें. सारखंआरशात पाहून चित्र बदलत नाही. वारसा आणि कर्तुत्व हातात हात घालून आले तर तरच आरसा दखल घेतो.मनाचा थांगपत्ता लागू न देण्यात माणसा सारखा माणसाचा हात कोणीच धरू शकत नाही.चेहरे व मुखवट यांचे नियोजन कधीच एकमेकांना पूरक नसतं. मुखवट्याची ब्लु प्रिंट चेहरा कधीही बदलू शकतो. चेहऱ्याचा नियोजन मुखवट्या शिवाय अंमलात येऊच शकत नाही. खरा चेहरा उघडकीला येऊ नये म्हणून मुखवटे तारे वरची कसरत करतात. माणसं सगळं उघड़ करतील, पण मन उघड करण्याची लक्ष्मण रेषा कधीच ओलांडत नाहीत. मृत्यूनंतरही माणसाच्या मनातलं कळत नाही. शरीराने जवळ येणारे मनाने रत होतांतच असं नाही. मन खुंटीला टांगलं की माणसं मनां सारखं वागायला लागतात. मनाला विसावण्यासाठी आश्वासक खांद्याची गरज असतें. पाय धरणारे व्यक्तिमत्व व विश्वासाने विसावणारे खांदे आज दुर्मिळ झाले आहेत. मानवी संबंधाचा सगळा इतिहास मनातलं ओठावर न आल्यामुळे झाला आहे. मनानें ठरवलं तर काही होऊ शकतं.आपल्याच मनाचं विश्लेषण आपल्याला करता येत नाही. आपण दुसऱ्याच्या मनातलें विश्लेष,ण करू शकतों कां?माणसे स्वतःच्या मनावर प्रेम करतच नाहीत, स्वतःच्या मनाला गोंजारततच नाहीत. स्वतःच्या मनाला वेळ देत नाहीत नेहमी उपेक्षेने, तिरस्काराने मनाचे खच्चिकरण झाल्यावर नैराश्य येणार नाही तर काय? मनाला वेळ देण्यासाठी स्वतःला वेळ काढला पाहिजे. सगळ्यांना जगाची चिंता, मालिकेतल्या पात्रांची चिंता पण घरातल्यांची व स्वतःच्या मनाची चिंता नाही.आई कुठे काय करते ऐवजी स्वतः आपण काय करतो, स्वतःसाठी, मित्रांसाठी हे मनात डोकावून पाहणे गरजेचे आहे. जगायला माणसांना वेळ नाहीच. कुटुंबासाठी ते नाही नाही ते करतील, नको नको त्या गोष्टी घरात आणून ठेवतील. भौतिक समृद्धता आणण्यासाठी स्वतःच्या मनाचा कोंडमारा करतील.घरच्या माणसांना वेळ हवा, संवाद हवा आणि तेच नेमकं चुकतय. मुलांना खेळणी घेऊन देणारें पालक मुलांच्या मनाशी व मुलांशी किती खेळतात? बायकोला फ्लॅट घेण्याच्या नादात स्वतः फ्लॅट होतात. बायकोला हवा असतो फक्त गजरा व संवाद. मनं जिंकायची आयुधं फार वेगळी असतांत. मन प्रसन्न करां हे ठिक आहे, पण सभोवताली तसां निसर्ग हवां, तसं सौंदर्य हवं, तसं समाधान हवं. मन चांगलं ठेवां व चांगल्या मनाच्या माणसाच्या सोबत रहा, मनाचे काहीच प्रश्न राहणार नाहीत. कुणाचे मनाने वाईट चिंतू नका. माणसांची बरीच शक्ती जळण्यात जातें जळणं स्वतःला संपवतं ईतरा वर जळण्यांत स्वतःच्या मनाची स्मशानभूमी कधी होते हे माणसाच्या लक्षातंच येत नाही. मन पतंगासारखं भर करटतं, त्याला नियंत्रणात ठेवणें महत्त्वाचं असत. मनासारखे खांदे मिळणं हेच आयुष्याच संचित.शेवटचे चार खांदे तरी आपल्या कुठें हातातअसतात?्र््र्््र््र््र््र््र्र्र््र्््र््र््र््र््र्

माझा स्वाभिमान

मी कधीच न विकला माझा स्वाभिमान मी कधीच न दुखावला कोणाचाच स्वाभिमान माझे जीवन अन् जपतो मी सदैव माझा स्वाभिमान ठेच लागता वाहते रक्त, मला माझ्या रक्ताचा अभिमान गल्ली-बोळात नाही मिरवत मी रिकामी शान मला माझा, माझ्या अस्तित्वाचाच आहे स्वाभिमान आज-काल पैसाच झाला आहे प्रत्येकाचा अभिमान पैशानीच विक्री-खरेदी होतो प्रत्येकाचा स्वाभिमान जे स्वातंत्र्य म्हणून करतात चाकरी आजही जे स्वातंत्र्य मिळवून खातात लाचारीची भाकरी आजही जिथे नाही भेटत मान आणि खाली घालावी लागते मान.. तिथे का कोणी करावी चाकरी? आणि का विकावा पुन्हा पुन्हा स्वाभिमान। कवी -क.दि.रेगे नाशिक

अस्तित्वाच्या पाऊलखुणा: डॉ.अनिल कुलकर्णी

अस्तित्वाच्या पाउलखुणा: डॉ अनिल कुलकर्णी. प्रत्येकाला वाटतं आपल्या अस्तित्वाची कोणीतरी नोंद घ्यावी. जाणीव झाल्यापासून माणसं स्वतःला इतकी जपतात की आपल्याच विश्वात जगतात. अस्तित्व टिकवण्यासाठी व दाखवण्यासाठी माणसें काही ही करतात. अस्तित्वाला हादरें बसल्याशिवाय माणसें सुधारत नाहीत. पाण्याला सुद्धा वाटतं आपल्या तरंगाची दखल घ्यावी, तसंच मनाला ही वाटतं आपल्या विचारांची दखल कुणीतरी घ्यावी. बेदखल नैराश्य घेऊन येतं आणि दखल आशा घेऊन येतं.अस्तित्वं ठरवतं आपलं व्यक्तिमत्वं. नोंद नसेल तर अस्तित्वाला अर्थ नाहीं. रानफुलांची नोंद कोण घेतं? केवळ निर्माल्यां साठीच फुलायचं नसतं. निर्माल्य पर्यंतच्या प्रत्येक टप्प्यावर चा प्रवास ठरवतों अस्तित्व. फुलणं ते निर्माल्य होणें यामधील प्रवास म्हणजेच जीवन.फुलालां कुठे माहित असतं फुलल्यानंतर त्याला चुरगाळलं जातं कां एखाद्या सौंदर्यवतिच्या केसात माळलं जातं, कां चितेवर रवानगी केलं जातं. प्रत्येक टप्प्याचा अनुभव वेगळां पण तो घेण्यासाठीच फुल निर्माल्य होईपर्यंत तग धरतंच. आपल्या अस्तित्वाचं वलय विस्तारलं जावं असं प्रत्येकाला वाटतं. बिंदूला ही वाटतं वर्तुळ ही मोठं व्हावं,विशालव्हावं. अस्तित्वाचा प्रत्येक टप्पा सुखद करण्यासाठी माणूस धडपडत असतो. अस्तित्व श्वासाबरोबर येतं आणि श्वासाबरोबर जातं, पण अस्तित्वाच्या खुणा मृत्यूनंतर ही शिल्लकराहतात. पृथ्वीवरच्या माणसांना चंद्राच्या साक्षीचं अप्रूप असतं आणि म्हणून पृथ्वीवरच्या माणसांनी चंद्रावर आपल्या पाऊलखुणा उमटवल्या. माणसें जिवंतपणीच अस्तित्वा साठीच धडपडत नाहीत तर मृत्यूनंतरही आपलं अस्तित्व कायम राहावं म्हणून धडपडत असतात. प्रत्येकाचं अस्तित्व ठरलेलं असतं, तेवढ्या काळात जगायचं आणि जगवायचं. प्रत्येक क्षणाला अस्तित्व असतं. प्रत्येक क्षण माणूस अस्तित्वासाठी जगतो.क्षणांची मालिका ठरवते अस्तित्व. आपलं अस्तित्व तर केवळ आपल्या हातात असतं असं नाही तर ते दुसऱ्यांच्या ही हातात असतं. अस्तित्वाला आव्हान दिलं की अस्तित्व तावून सुलाखून निघतं. कुणाच्या तरी मनात आपल्याला, आपल्या अस्तित्वाला स्थान असावं असं प्रत्येकाला वाटतं. आपल्याच अस्तित्त्वाची आपल्याला जाणीव नसतें. प्रसंगानुरुप काही गोष्टी अस्तित्व सिद्ध करतात. अस्तित्व हे अनुवंशिकतेंच देणंआहेच, पण अंगावरच्या दागिन्या प्रमाणे स्वतःचं अस्तित्व समृद्ध ही करायचं असतं. आनुवंशिकतेतून गोड गळा मिळेल पण रियाज करून अस्तित्व टिकवावं लागतं. संधी मिळाली की अस्तित्व बहरतं. कापलेल्या वृक्षातूनही अंकुर आपले अस्तित्व दाखवंत. खडकातही बिज अंकुरतं. अस्तित्वाच्या पाऊलखुणांची पाऊलवाटच ठरवतें तुमचंं अस्तित्व. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

दिल-विल,प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे?

दिल-विल, प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे? का कळेना कोणत्या क्षणी हरवते मन कसे? उमलती कश्या धुंद भावना, अल्लड वाटे कसे? 'प्रेम' ही अशी भावना आहे की कोणत्या क्षणी मन हरवून जाईल हे सांगता येत नाही. आयुष्यात कोणत्या ना कोणत्या वळणावर प्रेमाची धुंद भावना मनाला भुरळ घालतच असते. पण आजकालचे प्रेम 'दिल-विल, प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे'? अश्या स्वरूपात पहावयास मिळते कारण इश्क, मोहब्बतची शायरी करत करत, एकतर्फी प्रेमाच्या नशेत देवदास बनणारी जनरेशन "तूम मेरी नहीं तो और किसीं की भी नहीं" म्हणत 'लव-लोचा' पर्यंत कधी पोहचली हे लक्षात ही आले नाही. एक काळ असा होता की नुसत्या नजरेनं फुलणाऱ्या गुलाबी प्रेमातही मजा वाटत होती. नुसत्या नजरेच्या इशाऱ्याने तिला चोरून खुणवणे, त्याच्याशी नजरानजर होताच तिचं ते चोरून लाजणं किंवा मनातल्या मनातच तिच्यावर प्रेम करणे, हे सारचं प्रत्येकाला सुखावणार वाटायचं. पण काळ बदलला आणि प्रेम व्यक्त करण्याची भाषा ही बदलली. गुलाबी प्रेमाच्या नजरेची भाषा आता मोबाईलमधल्या स्माईलज् व ईमोजीने तर घेतलीच आहे शिवाय नकळत फुलणाऱ्या प्रेमाचे अनेक नवीन प्रकार ही सध्या पाहायला मिळतायत जसे- जस्ट फ्रेंडस्, हेल्दी फ्लर्टिंग, ऑनलाईन डेटिंग, कमिटेड रिलेशनशिप, लाँगडिस्टन्स रिलेशनशिप, फ्रेंडस् विथ बेनिफिट्स, हूकअपस्, वन नाईट स्टँड, लिव-इन रिलेशनशिप अशी भली मोठी न संपणारी लिस्ट ऐकूनच चकित व्हायला होते. सतत व्हाट्सएप, फेसबुक, इंस्टाग्राम, स्नॅपचॅट, टिंडर सारख्या डेंटिग एपच्या माध्यमातून स्माईलीज् , ईमोजी, मीम्स् पाठवत, आजकालच्या प्रेमाच्या भावना कृत्रिम तर झाल्या नाहीत ना? पण ह्या सगळ्या प्रकारातून खरं प्रेम अनुभवायला मिळते का? प्रेम म्हणजे फक्त दिवस-रात्र संपर्कात राहणं, सतत मेसेजेस्, फोन कॉल्स, व्हिडीओ कॉल्स. सतत सरप्राईज-गिफ्ट देणं, कुठेतरी फिरायला जाण हे म्हणजे प्रेम आणि समजा असं काही झालं नाही तर एका क्षणात ब्रेकअप. प्रेम म्हणजे विश्वास, त्याग, सहनशीलता, संयम! प्रेम म्हणजे आनंद देणं, जोडीदाराला सुखात ठेवणं, त्याची काळजी घेणं, प्रसंगी त्याला मानसिक आधार देणं, ह्याची जाणीव ह्या न्यू जनरेशनला करून दिली जाते का? शिक्षण, करियर, पैसा एवढीच स्वप्नं लहानपणापासून दाखवण म्हणजेच पालकत्व समजल जात का? मग आजकालच्या पिढीला आदर, माया, प्रेम उरलच नाही म्हणत, त्यांना दोष देत, त्यांच्यावर खापर फोडण्यातच तर आपण धन्यता मानत नाही ना? इंटरनेटच्या मायापाशात नव्या पिढीचं आयुष्य गुरफटत चाललं आहे मग बाकीची नाती, मैत्री, प्रेम ह्या भावना जपायला त्यांना वेळ तरी आहे का? सतत आभासी दुनियेत राहायची सवय लागल्यावर नवरा-बायकोच्या नात्यातले प्रेमाचे रंग तरी किती दिवस टिकतात? पण म्हणून काही प्रेम संपत नाही. मनात साचलेल प्रेम कधी फ्लर्टिंग, फ्रेंडशिप, तर कधी रिलेशनशिपच्या माध्यमातून उफाळून येतेच. कारण किती ही व्यस्त आयुष्य असले तरी प्रेम फुलायला वेळ काढायला हवा. नकळत हळूवार फुलत जाणार प्रेम आज सोशल मीडियाच्या वलयात, सेल्फी काढत-काढत सेल्फीश कधी झाल हे समजलच नाही. कारण सध्या वाढलेले घटस्फोटाचे प्रमाण, लिव्ह-इनची वाढती क्रेज, तसेच सिंगल राहणाऱ्यांच वाढलेले प्रमाण हे सगळे कशाचे परिणाम आहेत? आजकाल लग्नाचा निर्णय लांबवताना सतत दिली जाणारी करियरची कारणं हे कश्याच घोतक आहे? सोशल मीडियाच्या विळख्यात अडकलेली आत्ताची जनरेशन ऑनलाईन प्रेमाच्या रंगीन दुनियेत हरवलेली असते ह्या बद्दल फ़क्त ताशेरे ओढत मुलांना दोष देऊन समस्या सुटणार आहे का? खरं तर टाईमपास करत करत इंटरनेटच्या जाळ्यात फसलेल त्यांचं प्रेम किती सुख देत, हा प्रश्नच आहे. ह्या जनरेशनला सहवासात फुलत गेलेलं खरं प्रेम कधी अनुभवायला मिळेल का, याचीच खंत वाटते. मग व्हॅलेंटाईन-डे च्या निमित्ताने ऑनलाईन प्रेमाच्या मृगजळात गुरफटलेल्या न्यू जनरेशनला आपला अमूल्य वेळ देऊन संयम व सहवासाने फुलणाऱ्या प्रेमाचं गुपीत सांगूयात. सायली दिवाकर,

आई होणार मी

मज डोहाळे लागले चिमुकल्याच्या आगमनाचे मज डोहाळे लागले स्त्रीत्वाची ओळख खरी माझी मला पटली मातृत्वाची सुंदर देणगी निसर्गाने मला दिली नऊ महिने नऊ दिवस वाट मी पाहते मज बाळाची वेदना संवेदना भावना माझ्या जपते, होणार आई मी बाळाची बाळाच्या बाबांनी दिली मज ही भेट प्रेमाने बाबा बाळाचे मिरवतात फुशारकी अभिमानाने डोहाळे आजी-आजोबांनाही लागले म्हातारपनीची काठी अन् बोबडे बोल ऐकू येऊ लागले नवनवीन नाते घेऊन येणार बाळ माझे मज डोहाळे लागले चिमुकल्याच्या आगमनाचे मज डोहाळे लागले। कवी - क.दि.रेगे नाशिक

तक्रार ( कविता)

कोणाची करावी आणि का करावी तक्रार? कोणाकडे करावी आणि किती वेळेस करावी तक्रार? स्वतःचीच स्वतःकडे करावी का तक्रार? सगळ्यांचीच सगळ्यांकडे करावी तक्रार? किती किती असतात तक्रारी ! संपता संपत नाही या तक्रारी ! प्रत्येक नात्यात असतात एकमेकांविषयी तक्रारी छोट्या छोट्या किंवा मोठ मोठ्या असतात तक्रारी समुहा समुहात आमच्या तुमच्यात गावा गावात शहरा शहरात माणसा माणसात फक्त एकच सूर तक्रार.. स्वभावच झाला आहे आमचा.., आम्ही काम कमी आणि तक्रारी जास्त, प्रेम कमी आणि तक्रारी जास्त विश्वास कमी आणि तक्रारी जास्त बंद करा जीवनातल्या तक्रारींवर चर्चा काम करा, प्रेम करा.. हसत खेळत जगत तक्रार शून्य आयुष्य जगा...!!! कवी - क.दि.रेगे

प्रेमाची व्याख्या

प्रेमाची व्याख्या प्रेम हे एका शब्दापुरती मर्यादित नसतं तर प्रेमाची व्याख्या ही अमर्यादित असते.प्रेम म्हणजे फक्त प्रियकर आणि प्रेयसीमधलच नसतं.प्रेम हे सगळ्याच नात्यांचा आधार असतो.प्रेम हे साय्राच नात्यांची सुरूवात असते.प्रेमामुळे नाती घडतातही आणि टिकतातही.प्रेम म्हणजे जिव्हाळा,आपुलकी,विश्वास आणि माणुसकी असते.माणुसकी ही तर प्रेमाची अनुभुती असते.प्रेमामुळे मन जिंकता येतं,ह्रदय जिंकता येतं आणि सारं जगही जिंकता येतं.प्रेम हे फक्त माणसांपुरतीच मर्यादित नसतं.प्रेम हे प्रत्येक प्राणिमात्रांवरचं,निसर्गावरचं,गोष्टींवरचं,वस्तूंवरचं पण तितकच महत्वाचं असतं.प्रेम हे चिरकाल असतं.प्रेमाला मर्यादा नसते.प्रेम हे अमर्याद असते.जीवनात प्रेम हे महत्वाचे असते.प्रत्येकाने प्रत्येकाने प्रेमाने वागले पाहिजे. प्रेमाने मन फुलते आणि जीवन बहरते. -सुप्रिया तेंडुलकर-

अस्मिता नव्हे, ममतांचे राजकारण

अस्मिता नव्हे, ममतांचे राजकारण @ किशोर बोराटे बंगालमध्ये ममतांनी सत्ता राखल्यानंतर अनेकांनी पोस्ट केल्या की तिकडे प्रादेशिक अस्मिता जागृत झाली. आता महाराष्ट्रात कधी होणार? तर अशा पोस्ट करणारांनी थोडे मागे जाऊन बंगालचा राजकीय इतिहास पाहावा. स्वातंत्र्यानंतर तिथे सर्वाधिक काळ डावी आघाडी सत्तेत राहिली आहे. ज्योती बसू किती वर्षे मुख्यमंत्री होते याची माहिती घ्या. डाव्या आघाडीचा पराभव करून ममतांनी बंगाल काबीज केले. त्यामुळे बंगालची अस्मिता आत्ताच जागृत झाली वगैरे असे काही नाही. अगोदरही तिथे ममताच सत्तेत होत्या. त्यांनी सत्ता राखली आहे. पहिल्यापासूनच बंगालमध्ये राष्ट्रीय पक्षांना स्थान नाही. गेल्या विधानसभा निवडणूकीत पण ममतांनी एकहाती बाजी मारली होती. दक्षिण भारतासह बंगालमध्ये राष्ट्रीय पक्ष असलेल्या भाजपा-काँग्रेसची ताकत नगण्यच होती. अपवाद फक्त कर्नाटकाचा आहे. बंगालचा विजय हा अस्मितेचा नव्हे, तर फक्त आणि फक्त ममतांच्या राजकारणाचा विजय आहे. आता त्यांचे राजकारण कशा पद्धतीचे आहे हे लिहायला घेतले, तर मूळ विषय बाजूला पडेल. त्यामुळे त्या खोलात जायला नको. पण बंगालात भाजपाचा पराभव झाला असे जर कुणी म्हणत असेल तर ते साफ चुकीचे आहे. ३ आमदारावरून भाजपा थेट ७०-८० च्या घरात गेली, ही बाब कधीच दुर्लक्षित करून चालणार नाही. राजसाहेब ठाकरे यांच्या प्रादेशिक अस्मितेच्या राजकारणाला ज्यांनी नेहमीच विरोध केला, त्याच लोकांना आज बंगालच्या अस्मितेचा पुळका आला आहे हे विशेष आहे. तिथे ममता जे करतेय ते योग्य, पण राज ठाकरे यांनी केले तर मात्र चुकीचे. किती वैचारिक परिपक्वता आहे पहा? आता मूळ मुद्द्यांवर येऊ, तो म्हणजे अनेकांनी पोस्ट केली की महाराष्ट्राची अस्मिता कधी जागृत होणार? महाराष्ट्रात अस्मितेचे अनेक प्रयोग झाले आहेत. पण त्यात राजकीय पक्षांना पूर्णपणे अपयश आले आहे. विशेषतः सेना, मनसे सारख्या प्रादेशिक पक्षांनी अस्मितेचे राजकारण करून सत्तेत येण्याचा प्रयत्न केला. सन्मा. बाळासाहेब ठाकरे आणि सन्मा. राजसाहेब ठाकरे यांनी कडवट मराठीचा मुद्दा घेऊन प्रखर अस्मितेला फुंकर घातली. पण त्यात त्यांना यश आले नाही. राष्ट्रवादी काँग्रेसची स्थापना झाली, तेंव्हा पहिल्या विधानसभेला सामोरे जाताना महाराष्ट्राचा मोठा नेता, जाणता राजा अशी राष्ट्रवादीच्या नेत्यांनी पवार साहेबांची इमेज तयार केली होती. महाराष्ट्रात अस्मितेच्या मुद्द्यांवर राजकारण करून यश मिळवणे अवघड आहे. त्याचे कारण म्हणजे विकासाच्या बाबतीत इतर राज्यांच्या तुलनेत महाराष्ट्र हा नेहमीच आघाडीवर राहिलेला आहे. महाराष्ट्राचा जीव मुंबईत आहे आणि मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी आहे. त्यामुळे साहजिकच अप्रगत राज्यातून प्रगत महाराष्ट्रात स्थलांतरण जास्त होत आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून अनेक लोकं नोकरी, व्यवसाय आणि कामा-धंद्यासाठी स्थायिक झालेली आहेत. अन्य भाषिकांची संख्या महाराष्ट्राच्या मोठ्या शहरात प्रचंड प्रमाणात आहे. त्यामुळे त्यांची मतं येथील निवडणुकांच्यावर मोठा प्रभाव पाडतात. मुंबईचाच विचार केला, तर आजचे मुंबईचे चित्र काय आहे? मुंबई मराठी माणसांचीच असे आपण म्हणतो, मुंबई ही महाराष्ट्राचीच होती, आहे आणि राहणारच. त्यासाठी कितीही संघर्ष करावा लागला तरी करायला आपण मागे-पुढे पाहणार नाही हे ही सत्य आहे. पण आज मुंबई हे बहुभाषिक शहर झाले आहे. तिथे किती मराठी टक्का उरला आहे? प्रादेशिक अस्मिता घेऊन तुम्ही मुंबई महापालिकेची निवडणूक लढवू शकता काय? मनसेने लढवली, त्यात त्यांना किती यश मिळाले? बाहेरच्या राज्यातून येऊन स्थायिक होणारांची संख्या महाराष्ट्रात जास्त आहे. त्यांच्या मतदानाचा टक्का लक्षणीय असल्याने राजकीय पक्षांना, सरकारला सर्वसमावेशक भूमिका घ्यावी लागते आहे आणि त्यामुळेच महाराष्ट्रात प्रादेशिक अस्मिता कुचकामी ठरतेय. सन्मा. बाळासाहेबांच्या हे लक्षात आल्यानेच त्यांनी कट्टर हिंदूत्त्वाची भूमिका घेतली, त्यानंतरच ते सत्तेत आले. सुरुवातीला सॉफ्ट हिंदूत्त्वाची भूमिका घेतलेल्या राज यांनी सुद्धा नंतर कट्टर हिंदूत्त्वाची भूमिका घेत बाळासाहेबांच्याच रस्त्याने जाणे पसंत केले. प्रादेशिक अस्मिता ही माणसाच्या मनात, रक्तात असावी लागते. जी दक्षिण भारतीय जनतेच्या आहे. महाराष्ट्रातील मराठी माणूस हा सहिष्णू आहे. तो सर्वसमावेशक आहे. आपली भाषा, आपली अस्मिता तो दुसऱ्यावर लादत नाही. समोरचा हिंदी बोलणारा असेल, तर आपला माणूस स्वतःच्या भाषेत संवाद साधण्यापेक्षा समोरच्याच्या भाषेत संवाद साधतो. कोणतेही एक औषध सर्व रोगांवर चालत नाही, त्याप्रमाणेच बंगाल असेल किंवा दक्षिण भारत असेल, तिथे प्रादेशिक अस्मितेच्या मुद्द्यांवर राजकीय यश मिळाले म्हणून ते इथे मिळेल ही फक्त आणि फक्त अंधश्रद्धा आहे. महाराष्ट्रात राजकीय यश मिळवायचे असेल तर मुंबई सारख्या शहरांत हिंदूत्त्वाची भूमिका आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि सहकारी संस्था केंद्रस्थानी ठेवून राजकारण करावे लागेल. तरच राजकीय यश मिळेल आणि ते टिकेल. प्रादेशिक अस्मितेच्या मुद्द्यांवर सत्ता मिळेल ही एक अंधश्रद्धा आहे. धन्यवाद -किशोर बोराटे

आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्या

तिसरा डोळा- भाग ९६ आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्यात. गेल्यावर्षी पासून कोरोनाने हाहाकार माजवला आहे. अनेकजणांना प्राण गमवावे लागले. तर कित्येकजण चांगले बरे होऊन घरी आले. जे सोडून गेले, त्यांच्या कुटुंबियांचे अश्रू अजून सुकले नाहीत. या आजाराने आपल्याला आरोग्याचे आणि स्वातंत्र्याचे महत्त्व पटवून दिले. तसेच निवडणुकीत काय काय फुकट देणार हे आश्वासन घ्यायचे की आरोग्य सुविधा काय काय देणार हे आश्वासन घ्यायचे हे समजून आले. प्राधान्यक्रम कशाला द्यायचा हे आता एव्हाना सर्वांच्या लक्षात आलेच असेल. नको त्या गोष्टी फुकट घेण्याने, हवे ते विकत मिळणे सुद्धा मुश्कील झाले. उत्तम निरोगी आयुष्य किती महत्त्वाचे असते हे समजले. तसेच कोरोनाच्या आधी कुठेही मुक्त संचार करता येत होता. विना मास्क फिरले तरी काही अडचण नव्हती. कुठेही जा, काहीही खा. कुठेही फिरा. कसलीच बंधने नव्हती. हवेतून फुकट ऑक्सिजन मिळत होता. त्याची किंमत नव्हती. आता पैसे देऊनही मिळेना. राजकीय पक्षांना सुद्धा आता आपण कोणत्या गोष्टींना प्राधान्य द्यायला हवे हे समजले असेल. आरक्षण, मोफत पाणी, वीज की ऑक्सिजन? हॉस्पिटल्स, आरोग्य सुविधा? जगण्यासाठी आरक्षण हवे होते. आता मरताना आरक्षण आहे का? ज्यांना आरक्षण आहे, त्यांना कोरोना झाला नाही आणि ज्यांना आरक्षण नाही अशानांच कोरोना झाला असे काही निदर्शनास आले का? गेल्यावर्षीपासून आरक्षण आहे म्हणून कुणाचे जगणे सोपे झाले नाही आणि आरक्षण नाही म्हणून कुणाचे जगणे अवघड झाले नाही. आपत्ती, आजार, महामारी ही जात, धर्म, आरक्षण, गरीब-श्रीमंत पाहून येत नाही ही बाब जरी लक्षात आली असेल, तरी या महामारीतून आपण खूप काही शिकलो असे समजायला हरकत नाही. जेंव्हा ऑक्सिजन लेव्हल कमी होते ना, तेंव्हा जात, धर्म, आरक्षण, पैसा, श्रीमंती काही उपयोगी येत नाही. आपल्या प्राथमिक गरजा काय आहेत हे लक्षात घ्या. सगळ्या जाती-धर्माच्या लोकांना जगायला ऑक्सिजनच लागतो. ऑक्सिजन कमी होऊन धाप लागते ना, तेंव्हा डॉक्टरांच्या पुढेच हात जोडावे लागतात. त्यावेळी डॉक्टरांच्यातच आपल्याला राम-अल्ला-बुद्ध-गुरुनानक-येशू दिसत असतात. आपल्या प्राथमिक गरजा ओळखा. आरक्षण देणारांना नव्हे, तर ऑक्सिजन देणारांना मतदान करा. आपल्या देवावर आपली श्रद्धा असायलाच हवी. मंदिरे ही आपली श्रद्धा स्थाने आहेतच. कुणी असे म्हणत असेल की मंदिरे नकोत. तर ते चुकीचे आहे. ते आवश्यक आहेच, पण त्याबरोबर इतर पायाभूत सुविधाही अत्यावश्यक आहेत. आम्हाला मोफत काही नको. पण जे अत्यावश्यक आणि आवश्यक आहे, ते कमी पडायला नको. जनता फुकट काहीच मागत नाही. तुम्ही आश्वासने देता, लॉलीपॉप तुम्ही दाखवता. मोफत वीज द्या म्हणून जनता कधी रस्त्यावर उतरली? मोफत राशन द्या म्हणून जनता कधी रस्त्यावर उतरली? मोफत लसीची कधी मागणी केली? गॅस, पेट्रोल, डिझेल, तेल, डाळी महागल्या तरी मुकाट पैसे देऊन आम्ही आमच्या गरजा भागवत आहोतच. फुकट नको, पण विकत तरी लस द्या. कोरोना होऊन जीव धोक्यात घालण्यापेक्षा आणि हॉस्पिटलमध्ये ऍडमिट होऊन लाखो रुपये बील भरण्यापेक्षा आम्हाला लसीसाठी १००-२०० रुपये मोजणे कधीही परवडेल. मग तुम्ही का मोफत लसीची घोषणा करता? एक म्हणतो मोफत द्या, दुसरा म्हणतो देऊ, तिसरा म्हणतो देता येणार नाही. पण आम्ही कधी मोफत लस मागितली हे तरी सांगा? मोफत नको, विकत द्या, वेळेवर द्या आणि मुबलक द्या. पुढच्या जाहीरनाम्यात आम्हाला बदल दिसू द्यात. आम्हाला आमचे प्राधान्यक्रम ठरवू द्यात आणि जे आम्हाला हवे तेच द्या. धन्यवाद -किशोर बोराटे

हाच तो महाराष्ट्र धर्म

हाच तो महाराष्ट्र धर्म किशोर बोराटे @ कोकणातील नाणार प्रकल्पाबाबत आत्तापर्यंत खूप चर्चा झाली. काल मनसेप्रमुख राजसाहेब ठाकरे यांनी राज्यातील प्रमुख नेत्यांना पत्र लिहून राज्याच्या हितासाठी नाणार प्रकल्पाबाबत सकारात्मक निर्णय घेऊन तातडीने प्रकल्पाचे काम चालू करण्याचे आवाहन केले. देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री असताना हा प्रकल्प करण्याचे ठरले. पण स्थानिकांचा या प्रकल्पाला विरोध होता. शिवसेना भाजपाचा सहकारी पक्ष सत्तेत सामील होता. पण नाणारचा विषय यायचा त्यावेळी सेनेची भूमिका नाणार बाबत दुटप्पी होती. भाजपा नाणारबाबत ठाम होती. पण सेना मात्र मंत्रालयात एक भूमिका घ्यायची आणि कोकणातील स्थानिकांच्या समोर वेगळी भूमिका घ्यायची. त्यावेळी पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे स्थानिक कोकणवासीयांना भेटले, त्यावेळी त्यांनी या प्रकल्पाला विरोध केला आणि त्यांचे मंत्री मात्र मंत्रालयात फडणवीस यांच्यासमोर नांगी टाकून बसायचे. अनेक महिने हे असेच चालू होते. अखेर हे सर्व प्रकरण राजदरबारी पोहोचले. त्यानंतर राज यांनी कोकण दौरा केला स्थानिकांच्या समस्या ऐकून घेतल्या आणि त्यानंतर त्यांनी तिथेच घोषणा केली की स्थानिकांच्या समस्यांचे जोपर्यंत निराकरण होत नाही, तोपर्यंत हा प्रकल्प होणार नाही. सरकारने कोकणातील जनतेला विश्वासात घेऊन त्यांच्या ज्या काही शंका आहेत, त्याचे निराकरण करायला हवे. त्यानंतर तूर्तास तो विषय थांबला. काँग्रेस-राष्ट्रवादीने त्यावेळी नेहमीप्रमाणे कोणतीही उघड भूमिका घेतली नाही. तद्नंतर निवडणूका झाल्या. राज्यात बरीच राजकीय उलथापालथ झाली. गेले संपूर्ण वर्ष कोरोना आणि लॉकडाऊनमध्ये गेले. लोकांचे ना व्यवसाय चालू होते, ना नोकऱ्या. सगळं जग थांबलं होतं. ज्यांची हातावर पोटं आहेत, त्यांचे तर खूप हाल झाले. मध्यमवर्गीयांनी जी काही थोडी बचत केली होती, त्यावर कशीतरी वेळ मारून नेली. एका बाजूने आर्थिक संकटाचा सामना करत, राज्य सरकारला दुसऱ्या बाजूने कोरोनाशी दोन हात करावे लागत होते. दरम्यानच्या काळात कोरोनाने अल्पविश्राम घेतला आणि हळूहळू परिस्थिती पूर्ववत होतेय असे वाटत असतानाच कोरोनाने आता परत एकदा आपले रौद्ररूप धारण केले आणि महाराष्ट्रातील जनता संकटात सापडली. आता परत एकदा कोरोनाने राज्याला विळखा घालायला सुरुवात केली असतानाच राज्यासमोर आर्थिक तसेच बेरोजगारीचे संकट पाय रोवून उभे राहिले आहे. गाडीच्या काचेवर जसे धुके साठून राहिल्यानंतर गाडी चालकाला समोरच रस्ता दिसत नाही. तशी अवस्था राज्याचे मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांची झाली आहे. अशातच थोडी दूरदृष्टी दाखवून मनसेप्रमुखांनी काचेवरील धुके पुसून नाणार प्रकल्पाबाबत सकारात्मक भूमिका घेऊन एका तासातच राज्यातील राजकारणाला वेगळी दिशा दिली. राज यांनी प्रमुख पक्षाच्या नेत्यांना साद घातली आहे. मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे, राष्ट्रवादी अध्यक्ष शरद पवार, भाजपा नेते माजी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांना पत्र लिहून राज्यावरील आर्थिक संकट, बेरोजगारी यावर मात करण्यासाठी म्हणून कोकणच्या पर्यावरणाला धक्का न लागता राज्याच्या हितासाठी नाणार प्रकल्प त्वरित चालू करावा यासाठी राज यांनी पुढाकार घेतला आहे. संबंधित नेत्यांना लिहिलेल्या पत्रात त्यांनी म्हटले आहे की गेल्या काही दिवसांत नाणारवासीयांचा या प्रकल्पाला जो विरोध आहे. त्याची कारणे जाणून त्यांच्या मनातील भीती किती वास्तव आहे आणि या प्रकल्पाचा खरोखरच कोकणच्या पर्यावरणाला काही त्रास होऊ शकतो का? याबाबत प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ अनिल काकोडकर यांच्याशी प्रदीर्घ चर्चा करून शंका निरसन करून घेतले आहे. तसेच अजूनही काही तज्ञ लोकांशी यासंदर्भात चर्चा झाली आहे. त्यांनी प्रकल्पामुळे कोकणच्या सौंदर्याला, पर्यावरणाला कोणतीही बाधा होणार नाही असे सांगितले आहे. त्यामुळे शासनाने वेळ न दवडता ताबडतोब प्रकल्प चालू करावा. नाणारवासियांशी मी स्वतः बोलेन. तिथे होणाऱ्या प्रकल्पात स्थानिक कोकणवासियांना व मराठी माणसांना प्रथम रोजगार, नोकऱ्या उपलब्ध व्हायला हव्यात हे मात्र त्यांनी ठामपणे सांगितले. तसेच विनाकारण विरोध करणारांना धडा शिकवला जाईल असाही इशारा राज यांनी आपल्या पत्रातून दिला आहे. आज प्रत्येक राज्य आपापल्या राज्यात उद्योग यावेत यासाठी धडपडत असताना, महाराष्ट्राने गाफील राहून चालणार नाही. एवढा मोठा प्रकल्प राज्याच्या हातून गेला तर कधीही भरून न येणारे नुकसान होईल आणि कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर आपल्याला हे परवडणारे नाही अशी भूमिका राज यांनी व्यक्त केली आहे. राज यांच्या भूमिकेला भाजपाने तातडीने समर्थन दिले आहे. माजी मुख्यमंत्री आणि भाजपा नेते देवेंद्र फडणवीस यांनी राज यांच्या भूमिकेचे स्वागत करून सहकार्याची तयारी दर्शवली आहे. राज यांच्या पत्रानंतर राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष शरद पवार यांनी स्वतः राज यांच्याशी फोनवर चर्चा करून प्रकल्पाबाबत अनुकूलता दर्शवली आहे. चारी बाजूंनी राज्य सरकार अडचणीत असताना राज्याच्या हितासाठी राजकारण बाजूला ठेवून राज यांनी दूरदृष्टीने नाणार प्रकल्पासाठी सर्वांना एकत्र येण्यासाठी जे आवाहन केले आहे यालाच खरा महाराष्ट्र धर्म म्हणतात. संकटाने हातपाय गाळून बसण्यापेक्षा त्यातून मार्ग कसा काढायचा याचे राज यांनी फक्त उदा. घालून दिले नाही तर, त्यासाठी त्यांनी पुढाकार देखिल घेतला आहे. याबाबत मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी अद्यापही काही प्रतिक्रिया दिलेली नाही. ते राज यांच्या भूमिकेला किती प्रतिसाद देतात हे पाहावे लागेल. पण राजसाहेब महाराष्ट्र धर्माला जागले असेच म्हणावे लागेल. आता चेंडू उद्धव यांच्या कोर्टात आहे. सत्तेत ते आहेत. मुख्यमंत्री ते स्वतः आहेत. ते काय प्रतिसाद देतात हे पाहावे लागेल. राज्याच्या हितासाठी जसे राज पुढे आले, तसे उद्धव येतील काय? -किशोर बोराटे

अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी

*अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी* किशोर बोराटे@ *शरद पवार* या सहा अक्षरी शब्दाची जादू फक्त महाराष्ट्रच नाही तर, संपूर्ण भारतभर गेली *५९ वर्षे* पसरली आहे. आतापर्यंत अनेक लोकसभा निवडणुकीत पंतप्रधान पदाच्या इच्छुक यादीत पवारसाहेबांचे नाव १००% असायचेच. तशी राजकीय परिस्थिती त्यांच्या बाजूने कधी नव्हती किंवा त्यांना पंतप्रधान करावे अशी परिस्थितीही कधी निर्माण झाली नाही. मुत्सद्दीपणा दाखवून तशी परिस्थिती निर्माण व्हावी म्हणून त्यांनी कायम पडद्यामागे राहून प्रयत्न केले असतील पण त्यात त्यांना यश आले नाही. पवारसाहेबांनी काँग्रेस सोडल्यानंतर तर ही शक्यता तशी धुसरच झाली. कारण राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष आणि त्याचा आवाका पाहता हे कदापि शक्य नव्हते आणि इथून पुढेही नसेल. *तरीही आपल्या भारत या देशाचा इतिहास चमत्कारांनी भरलेला आहे आणि इथली जनताही चमत्काराला नमस्कार करणारी आहे.* तसे शरद पवारसाहेब पंतप्रधान व्हावेत अशी इच्छा बाळगणारे लोकंही प्रचंड संख्येने आहेत. तरीही पात्रता असूनही त्यांना पंतप्रधान पद काही मिळाले नाही. देवेगौडा यांना पंतप्रधान पदाची तशी लॉटरीच लागली असे म्हणावे लागेल. देवेगौडा पंतप्रधान होऊ शकतात तर मग शरद पवार का नाही? त्यानंतर शरद पवार समर्थकांच्या आशा वाढल्या होत्या. खुद्द पवारसाहेबांनाही तसे वाटत होते. पण तसे काही घडले नाही. म्हणूनच दुर्दैवाने का होईना पण *अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी* असेच त्यांच्याबाबतीत झालेले आपल्याला पाहायला मिळते. पवारसाहेबांचे कट्टर राजकीय विरोधक आणि त्यांचे वैयक्तिक जीवनातील मित्र मा. बाळासाहेब ठाकरे हे ही त्यांच्या पंतप्रधान पदाचे समर्थक होते. त्यांनी अनेकदा शरद पवारांनी पंतप्रधान व्हावे ही इच्छा व्यक्त केली होती. त्यासाठी गरज पडली तर शिवसेना त्यांना पाठिंबा ही देईल असे ही बोलायला ते विसरले नव्हते. त्याला कारण ही तसेच होते ते म्हणजे बाळासाहेबांचे महाराष्ट्र प्रेम. मराठी माणूस पंतप्रधान होत असेल तर मा. बाळासाहेब राजकीय वैर आणि आपली तत्त्वे बाजूला सारून त्यांना पंतप्रधान पदासाठी पाठिंबा द्यायला तयार होते. बाळासाहेब म्हणजे शब्दाचे पक्के, त्यांनी प्रतिभाताई पाटील यांनाही भाजपाच्या विरोधात जाऊन राष्ट्रपतीपदासाठी मदत केली. *स्वर्गीय यशवंतराव चव्हाण साहेब यांच्यानंतर दिल्लीत महाराष्ट्र जिवंत राहिला, तो फक्त शरद पवारसाहेबांच्या मुळेच हे बाळासाहेब ही मान्य करत होते आणि पवारसाहेबांचे इतर राजकीय विरोधक ही मान्य करतात.* पवारसाहेब जरी काँग्रेसी विचारसरणीचे असले तरी त्यांच्या घरातील वातावरण हे शेकापच्या बाजूने होते. पवारसाहेबांचे वडील शेकापचे समर्थक होते. त्यांचे थोरले भाऊ वसंतराव यांनी वकीलीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर पूर्ण वेळ शेकापचे काम केले. यशवंतराव चव्हाण यांच्यामुळे काँग्रेसमध्ये आलेल्या शरद पवार यांनी काँग्रेस मध्ये येण्या अगोदर काँग्रेसच्या विरोधात काम करून बारामतीत काँग्रेसला पराभूत केले होते. *१९५३ साली फाजल अली यांच्या अध्यक्षतेखाली राज्य पुनर्रचना आयोगाची स्थापना झाली. पंडित नेहरू यांनी सौराष्ट्रसह गुजरात, विदर्भासह महाराष्ट्र आणि स्वतंत्र मुंबई अशी त्रिराज्य योजना जाहीर केली आणि पंडित नेहरू व राज्य पुनर्रचना आयोगाच्या विरोधात त्यावेळी महाराष्ट्रात प्रचंड भडका उडाला. त्यावेळी पवारसाहेबांच्या घरातून संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला पाठबळ मिळाले व शेकापच्या माध्यमातून त्यांनी नेहरू आणि काँग्रेसला उघडपणे विरोध केला. त्यानंतर झालेल्या निवडणुकीत पवारसाहेबांनी सायकलवर फिरून काँग्रेस विरोधी प्रचार करून बारामतीत काँग्रेसचा पराभव केला.* त्यांची जडण-घडण जरी काँग्रेसी विचारांची असली तरी जशी वेळ येईल, तसे त्यांनी आपले विचार आणि आचार बदलले. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व हे तसे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व आहे. त्याचा अनुभव वेळोवेळी देशाने घेतला आहे. *समस्या कोणतीही असो तिच्याकडे तटस्थपणे पाहून तिच्या मुळाशी जाऊन चौफेर विचार करून त्यातील फायदे-तोटे जाणून घेऊन मग निर्णय घेणे आणि घेतलेला निर्णय लोकांच्या गळी उतरवणे ही हातोटी त्यांच्याकडे उत्तम आहे.* सुरुवातीच्या काळात ते राजकारणात उतरले त्यावेळी पासून त्यांनी आपला दृष्टिकोन व्यापक ठेवला. बाळासाहेबांच्या सारखी फक्त हिंदूत्वाचीं कास धरली नाही. त्यापलीकडे त्यांनी शाहू, फुले, आंबेडकर यांचे नाव घेऊन बहुजन वर्गाला साद घातली. ते करत असताना आपली *मराठा नेता* इमेज ही सांभाळली. त्याबरोबरच ब्राम्हण समाज दूर जाऊ नये यासाठी पुरेशी काळजी घेतली. धार्मिक विचारांचा पगडा त्यांचेवर कधीच नव्हता. शरद पवारसाहेबांची राजकीय कारकीर्द तशी उतार-चढावांची राहिली आहे. त्यांना जेवढे समर्थन मिळत गेले, तेवढाच त्यांना विरोधही झाला. *भ्रष्टाचाराचे, जमिनी खरेदीचे, दाऊद बरोबर संबंध असल्याचे शेकडो आरोप त्यांच्यावर झाले. पण यासंदर्भात आजपर्यंत त्यांच्यावर एकही आरोप सिद्ध झाला नाही किंवा साधा गुन्हा सुद्धा दाखल झाला नाही.* एवढा मोठा आवाका ज्याला राजकारण, शिक्षण, कृषी, सहकार, खेळ, प्रशासन, उद्योगधंदे, शेती सर्व बाजूचे ज्ञान असताना प्रचंड जनसंपर्क असताना गाढा राजकीय अभ्यास महाराष्ट्राची इत्यंभूत माहिती असताना देखील या सर्व यशाला एक अपयशाची किनार होती ती म्हणजे त्यांना राष्ट्रवादीच्या निर्मितीपासून कधीही महाराष्ट्रात स्वबळावर सत्ता आणता आली नाही. *जे चंद्राबाबूंनी आंध्रमध्ये, मनोहर पर्रिकरांनी गोव्यात, जयललिता आणि करुणानिधी यांनी तामिळनाडूत, मोदींनी गुजरातमध्ये, माया-मुलायम यांनी उत्तरप्रदेशात तर लालू-नितीश यांनी बिहारमध्ये केले ते पवारसाहेबांना महाराष्ट्रात करता आले नाही.* पवारसाहेबांनी राजकीय मित्र कमावले त्यापेक्षा जास्त त्यांना राजकीय विरोधक मिळाले. *काँग्रेसमध्ये असतानाही दिल्लीच्या दरबारी पवार विरोधी लॉबी सक्रिय होती त्याचे नेतृत्त्व वेळोवेळी विठ्ठलराव गाडगीळ, शंकरराव चव्हाण, प्रतापराव भोसले, बाळासाहेब विखे, विलासराव, पृथ्वीराज चव्हाण, पतंगराव यांनी केले. हयात गेली यांची शरद पवारांच्या पायात पाय घालण्यात.* तसे पहिले तर महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात शरद पवारांना ५-१० अशा संख्येने प्रबळ विरोधक आहेत. जे फक्त त्या जिल्ह्याच्याच नाहीतर राज्याच्याही राजकारणावर प्रभाव पाडू शकतात. त्यामुळे त्यांच्या राजकीय महत्त्वकांक्षेस मर्यादा पडत गेल्या. राजकीय वर्तुळात मा. पवारसाहेबांचे व्यक्तिमत्त्व कालही विश्वासू नव्हते आणि आजही नाही. बेभरवशी आणि उपद्रवी राजकारणाचा शिक्का त्यामुळेच त्यांच्यावर बसला आहे. कालपर्यंत जनतेचा विश्वास त्यांनी संपादन केला पण आपल्या राजकीय वर्तुळातील लोकांचा विश्वास ते संपादन करू शकले नाहीत. त्यांच्या विश्वासघातकी राजकारणामुळे सर्वजण त्यांच्यापासून चार हात दूर राहणेच पसंद करत होते आजही तेच चालू आहे. यशवंतराव चव्हाण यांच्यापासून ते भुजबळ यांच्यापर्यंत पवारांनी पाठीत *खंजीर* खुपसला असे म्हणणाऱ्यांची यादी मोठी आहे. *राज ठाकरे यांना एकदा पत्रकारांनी विचारले की अलीकडे पवारसाहेब तुमची सारखी स्तुती का करत असतात? त्यावेळी त्यांनी अतिशय मार्मिक पण गंभीर उत्तर दिले की त्यांनी एकवेळ टीका केली तर समजू शकतो पण स्तुती केली की समजावे काहीतरी घोळ आहे.* मा. शरद पवारसाहेबांनी त्यांच्या संपूर्ण राजकीय जीवनात सर्वसामान्य माणसाशी नाळ जी जोडली होती ती कधी तुटून दिली नाही. प्रशासनावर वचक, अफाट स्मरणशक्ती तसेच त्यांचा गाढा प्रशासकीय अभ्यास, नाविन्याची ओढ याचा त्यांना त्यांच्या राजकीय जीवनात नेहमीच फायदा झाला. त्यांचे संबंध राजकारणापुरतेच मर्यादित नव्हते. राजकारणा बरोबरच ते खेळ, कला, साहित्य, शिक्षण, उद्योग, शेती, समाजकारण, पाणी, सहकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था अशा वेगवेगळ्या क्षेत्रात त्यांनी ठसा उमटवला. महाराष्ट्रात सहकार खऱ्या अर्थाने त्यांनी रुजवला. विकासाच्या बाबतीत पश्चिम महाराष्ट्र जो आज एवढा विकसित दिसतोय त्यात पवारसाहेबांचे योगदान मोठे आहे हे अजून माझ्या वयाच्या तरुण पिढीला किंवा माझ्यानंतरच्या पिढीला अजून माहित नाही. सतत अभ्यास करून, महाराष्ट्राच्या, देशाच्या कानाकोपऱ्यात फिरणे, शेतकऱ्यांच्या, व्यावसायिकांच्या अडचणी समजून घेणे, जगात होणारे बदल त्याची माहिती करून घेणे अशाप्रकारे त्यांनी आपले नॉलेज वाढवले. जे ज्ञान मिळेल ते घेत गेले. त्यामुळेच आज दिल्लीत किंवा राज्यात सरकार कोणाचेही सत्तेत असो अचानक काही समस्या निर्माण झाली ते सरकारला लगेच पवारसाहेबांची आठवण येते. पवारसाहेबांच्या तुलनेत विचार केला तर आताच्या राजकीय नेत्यांचा अभ्यास कमी पडतोय. ही खंत त्यांनीही अनेकदा बोलून दाखवली आहे. याचा विचार व्हायला हवा. मा. शरद पवारसाहेबांनी कुणी कितीही आरोप केले तरी कुणाविषयीही मनात द्वेष ठेवला नाही. जे येईल त्याला आपले करत गेले. जे अगदीच नडले त्यांना त्यांनी तितक्याच संयमाने योग्य वेळ पाहून कात्रजचा घाट दाखवला. आता काळ बदलला, नेते बदलले, पण देशापुढचे व राज्यापुढचे प्रश्न पूर्वीचे आहेत काही नवीन निर्माण होत आहेत. आताची तरुण पिढी शिकली, सुशिक्षित झाली. आधुनिकीकरण झाले इंटरनेट आले. सोशल मिडीयाच्या माध्यमातून आज लोकांना घरबसल्या जगाची माहिती समजू लागली. तरुण पिढीचा तरुण देश म्हणून भारताची गणना होऊ लागली. *आताच्या पिढीला आक्रमक राजकीय नेते आवडू लागले. एवढ्या वर्षाच्या काँग्रेस भ्रष्टाचारी राजवटीला जनता किकली होती. त्यांना काँग्रेसच्या दरबारी आणि बोटचेप्या राजकारणाचा वीट आला होता. त्यामुळे त्यांनी भाजपाकडे मोर्चा वळवला. काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस तसेच त्यांच्या सहकारी पक्षांचे मुस्लिम प्रेम आणि हिंदुविरोधी धोरण याचा फटकाही काँग्रेसला तसेच त्यांच्या धोरणावर चालणाऱ्या पवारसाहेबांना बसला. आताची पिढी आणि पवारसाहेब यांच्यात एक मोठी वैचारिक दरी निर्माण झाली आहे.* ती दूर करणे तसेच स्वतःवर असलेले बेभरवशी, विश्वासघाती, उपद्रवी, भांडवलदारांना, भ्रष्टाचार्यांना पाठीशी घालणार नेता, गरजेनुसार माणसं वापरणे आणि काम झाले की त्यांना कात्रजचा घाट दाखवणे हे जे आरोप त्यांच्यावर सातत्याने होत आहेत त्यामुळे त्यांच्या विश्वासार्हतेला धोका पोहोचत आहे. जेवढी त्यांच्या गुणांविषयी चर्चा झाली तेवढीच कथित अवगुणांविषयीही झालीय आणि आजही होत आहे. कुणीही व्यक्ती परिपूर्ण नसते. पवारसाहेबांचे विरोधक सुद्धा त्यांना मान देतात तो त्यांच्या बुद्धिमतेला आहे. कुणी काही म्हणो मा. शरद पवारांना तुम्ही नावं ठेवली तरी त्यांचे नाव घेतल्याशिवाय तुम्हाला पुढे जात येणार नाही. त्यांच्या मुत्सद्दीपणाची झलक आपण आत्ता १०५ आमदार असूनही भाजपाला सत्तेपासून दूर ठेवून सेना आणि काँग्रेसला बरोबर घेऊन महाविकास आघाडीचे सरकार स्थापन करताना पाहिली आहे. आज महाराष्ट्रातल्या खेडी-पाड्यातल्या, वाडी-वस्तीवरील सर्वसामान्य कार्यकर्त्याला ते नावानिशी ओळखतात. कोणती व्यक्ती कुठे फिट होऊ शकते हे त्यांना बरोबर माहिती असते. *शरद पवारांना वजा करून तुम्ही दिल्लीत महाराष्ट्र शोधा नाही सापडणार. महाराष्ट्रात तुम्ही त्यांना वजा करूच शकत नाही केलं तर तुमचे गणित चुकलेच म्हणून समजा. हा पवारसाहेबांच्या धोरणांचाच परिणाम आहे.* आज अशा या मोठ्या थोर नेत्याचा वाढदिवस आहे. त्यांना वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा. त्यांच्या हातून महाराष्ट्र हिताचे राजकारण घडो आणि त्यात त्यांना ईश्वरी साथ मिळो हीच परमेश्वर चरणी प्रार्थना. ते ईश्वराला मानत नसले तरीही... धन्यवाद -किशोर बोराटे

कोरोना आणि अर्थचक्र

कोरोनानामक महामारीने जगासमोर पुन्हा एकदा काही गोष्टी सिद्ध़ केल्या आहेत. विकसित राष्ट्र आणि अविकसित राष्ट्र, श्रीमंत आणि गरीब ह्या दऱ्या अधिकाअधिक खोल होत चालल्या आहेत. पण महामारीला कसलाच भेदभाव ठाऊक नसतो, ती फक्त विद्ध़ंसक असते. खरंतर संकट गरीबी-श्रीमंती बघून येत नसतात पण पैसा असला की संकटांशी लढाई लढायला एक प्लस पॉईन्ट मात्र असतो. स्वच्छता, हाईजीन, सोशिअल डिस्टन्सिंग अशा बऱ्याच गोष्टी उच्चभ्रू लोक आणि विकसित देशातील उच्चभ्रूंना अंगवळणी पाडायला फारसे जड गेले नाही आणि खूप कमी वेळात ह्या सवयी अशा लोकांची लाईफस्टाईलच झाली असे म्हणता येईल. प्रश्न आहे तो एका मोठ्या लोकसंख्येचा जी विकसित किंवा उच्चभ्रू मधे मोडत नाही आणि तीच 90% आहे. याचा अर्थ असाच आहे की जगाचे मास पॉप्युलेशन हे मध्यम आणि दारिद्र्य रषेखाली आहे आणि हेच मास पॉप्युलेशन मोठ- मोठ्या कंपन्यांंचे ग्राहक आहेत. आता सगळ्यांना प्रश्न आहे बेसिक नीडस् चा, पण जेव्हा ह्या नीडस् मध्ये वाढ होते म्हणजे ती नीडस् निर्माण केली जाते आणि हळूहळू आपल्या बेसिक नीडस् ची लिस्ट नकळत वाढत जाते विकासाच्या आणि अर्बनायझेशनच्या नावाखाली तेव्हा निश्चितच मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्मिती होते खरी पण अनावश्यक अशा गरजा निर्माण होतात आणि पुन्हा सगळे भांडवलशाहीचे गुलाम होतात. किंबहुना हे 10% विकसित आणि उच्चभ्रू देश लोक 90% पॉप्युलेशनला कन्ट्रोल करतात. आणि अशा भयंकर महामारीमध्ये तर भांडवलशाही खूप वेगाने डोके वर काढत आपले साम्राज्य प्रस्थापित करून पूर्ण जगात इकोनॉमिक इन्स्टँबिलिटीस कारणीभूत ठरते. थोडक्यात जर हे टाळायचे असेल तर 'सहकार' धर्तीवर नवीन उद्योग खूप मोठ्या प्रमाणात उभारले गेले पाहिजे. क.दि.रेगे नाशिक

जग अणुयुद्धाच्या उंबरठ्यावर…?

आर्मेनिया आणि अजहर बैजान या देशांमध्ये अलीकडेच झालेला प्रत्यक्ष युद्धसंघर्ष भयंकर स्वरुपाचा होता. शीतयुद्धानंतर एवढे भयानक आणि अमानुष युद्ध जगाने कधीही पाहिले नव्हते. हा संघर्ष संपतो न संपतो तोच इथियोपिया आणि इरीट्रिया या दोन देशांत संघर्ष सुरू झाला आहे. कोरोना संकटाचा एकजुटीने सामना करण्याची गरज असताना जग परस्पर संघर्षामध्ये, वर्चस्ववादामध्ये, धार्मिक ध्रुवीकरणामध्ये विभागले आहे. बहुराष्ट्रीय संघटना, चर्र्चेची जागतिक व्यासपीठे क्षीण झाली आहेत. अशा अराजक परिस्थितीत एखाद्या संघर्षाप्रसंगी अण्वस्रांचा वापर केला जाण्याची दाट शक्यता दिसून येत आहे. ती लक्षात घेता मोठ्या राष्ट्रांनी परिपक्व भूमिका पार पाडणे गरजेचे आहे. गेल्या जवळपास 10 महिन्यांपासून कोरोना संसर्गाच्या विळख्यात संपूर्ण जग अडकले आहे. या महासंकटातून बाहेर पडण्यासाठी आणि कोरोनाच्या तीव्र आर्थिक झळांतून उभारी घेण्यासाठी सर्व स्तरावर प्रयत्न सुरु आहेत. संपूर्ण जगाने एकजुटीने या आव्हानावर मात करण्याची गरज असताना राष्ट्राराष्ट्रांमधील संघर्ष वाढताना दिसत आहेत. हे संघर्ष इतके वाढले आहेत की, पहिले महायुद्ध ते दुसरे महायुद्ध यांच्या दरम्यानच्या काळासारखी परिस्थिती आज निर्माण झालेली दिसत आहे. आजवर ज्या वादांवर तोडगा निघत नव्हता किंवा जे जुनाट वाद निवलेले होते, शांत होते ते आता नव्याने उफाळून वर येताहेत. दुसरीकडे पहिल्या आणि दुसर्‍या महायुद्धांदरम्यान ज्याप्रमाणे लहान-लहान संघर्षांमध्ये महासत्ता सामील होत होत्या आणि त्यामुळे त्याचे स्वरूप व्यापक बनत होते असे प्रकारही घडताना दिसत आहेत. अलीकडेच आर्मेनिया आणि अजहर बैजान या देशांमध्ये प्रत्यक्ष युद्धसंघर्ष घडून आला. गेल्या 20 वर्षांमध्ये किंबहुना शीतयुद्धानंतर एवढे भयानक आणि अमानुष युद्ध जगाने कधीही पाहिले नव्हते. या युद्धामध्ये कोणत्याही युद्धनियमांचे पालन करण्यात आले नाही. लहान मुले आणि महिला यांच्यासह अनेकांच्या कत्तली केल्या गेल्या. शेकडो जण ठार मारले गेले. क्षेपणास्त्रे, बॉम्ब यांचा सढळ वापर केला गेला. हा संघर्ष संपतो न संपतो तोच इथियोपिया आणि इरीट्रिया या दोन देशांत एक नवा संघर्ष सुरू झाला आहे. तिकडे उत्तर कोरियाचा क्रूरकर्मा हुकुमशहा किम जोंग उन याने पुन्हा एकदा नव्या जोमाने अण्वस्त्र चाचण्या करायला सुरूवात केली आहे. जगभरात अनेक देशांमधून तिथल्या सत्ताधीशांविरोधात आंदोलने होण्यास सुरूवात झाली आहे. चीनचा आक्रमकतावाद वाढतो आहे. चीन आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष आजही कायम आहे. चीनची नाकेबंदी करण्यासाठी अमेरिका सर्वतोपरी प्रयत्न करतो आहे. ब्लादीमिर पुतिन यांच्या नेतृत्वाखाली रशिया पुन्हा एकदा स्वतःचं नेतृत्व सिद्ध करण्यासाठी धडपडतो आहे. एकंदर, एक प्रकारच्या अराजकतेची स्थिती जागतिक पटलावर आहे. एका बाजूला असे वातावरण असताना संयुक्त राष्ट्र संघटनेची भूमिका पाहिल्यास कोरोना संसर्गकाळात ती जवळपास नगण्य राहिली आहे. जागतिक व्यापार संघटना कालबाह्य झाल्यासारखी स्थिती निर्माण झाली आहे. अमेरिकेने ट्रम्प यांच्या कारकीर्दीत अनेक करारांतून अंग काढून घेतल्यामुळे वैश्विक स्तरावर एक मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. ती भरून काढण्यासाठी अनेक देश प्रयत्नशील आहेत. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षितता अबाधित ठेवण्यासाठी प्रयत्न करण्याऐवजी मोेठे देश संघर्ष वाढवण्याच्या प्रयत्नात आहेत. दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात अशीच परिस्थिती होती. अनेक देशांना आपल्या छत्राखाली आणण्याचा हिटलरचा विस्तारवाद बोकाळला होता. आज चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग हिटलच्या वाटेनेच निघाले आहेत. हे सर्व कमी की काय म्हणून जगभरात धार्मिक तेढ वाढत चालली आहे. युरोपात अल्पसंख्यांक मुसलमानांविरोधात कमालीचा असंतोष पसरलेला आहे. याला खतपाणी घालण्याचे काम मूलतत्ववादी धार्मिक संघटना करताहेत. हे सर्व संघर्ष एकत्ररित्या पाहिल्यास केवळ अण्वस्त्रांचा वापर करणेच बाकी राहिल्याचे दिसते. अझरबैझान आणि आर्मेनिया संघर्षात अण्वस्त्रांचा वापर करणेच बाकी होते. भारत-चीन यांच्यातील संघर्षात चीनने तिबेटमध्ये अण्वस्त्रे तैनात केल्याचे उघड झाले आहे. डीएफ 70 सारखे क्षेपणास्त्रही तैनात केले आहे. भारताला धाक दाखवण्यासाठी ही चीनची चाल आहे, असे आज वाटत असले तरी भविष्यात चीन अण्वस्रांचा वापर करु शकतो, हे स्पष्ट होते. अमेरिकेने दुसर्‍या महायुद्धात जपानवर अण्वस्त्रे डागली होती; त्यानंतर जगात आजवर अण्वस्त्रांचा वापर करण्यात आलेला नाही. अनेक अभ्यासकांनी अण्वस्रांबाबत काही सिद्धांत मांडले आहेत. त्यानुसार, अण्वस्त्र हे केवळ धाक दाखवण्याचे साधन आहे. ती एक शोभेची वस्तू आहे. त्याचा वापर केला जाणार नाही. अण्वस्त्रे असल्याने देश संघर्ष करण्यासाठी घाबरतील, असा विचार मांडण्यात आला. थोडक्यात, दहशतीचा समतोल साधला गेल्याने अण्वस्रांमुळे युद्धे होणार नाहीत, अशी थिअरी मांडण्यात आली होती. असे अनेक सिद्धांत दुसर्‍या महायुद्धानंतर विकसित झाले. त्यातूनच एनपीटी आणि सीटीबीटीसारखे करार करण्यात आले. पण या करारांनाही काही अर्थ राहिलेला नाही. कारण आज उत्तर कोरिया, इराण यांसारख्या देशांचा अण्वस्त्र विकास कार्यक्रम सुरू आहे. सद्यस्थितीतील अराजकसदृश परिस्थिती अण्वस्त्र वापरण्यासाठी अत्यंत पोषक आहे, असे म्हणल्यास वावगे ठरणार नाही. कोरोनामुळे अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्था डबघाईला आलेल्या आहेत. त्यामुळे जनतेच्या शासनाविरोधातील असंतोष वाढला आहे. बेरोजगारी कमालीची वाढते आहे. उद्योगधंदे ठप्प झाले आहेत. जागतिक पुरवठा साखळीवर परिणाम झाला आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर परिणाम झाला आहे. सामान्य जनतेचा शासनावरचा दबाव वाढतो आहे. त्यामुळे अनेक सत्ताधीश भावनिक किंवा अतिरेकी राष्ट्रवादाला खतपाणी घालून जनतेचे लक्ष विचलित करताहेत. सार्वभौमत्वाचे, प्रखर राष्ट्रवादाचे प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. राष्ट्रा-राष्ट्रांमधील संघर्षादरम्यान अनेकदा अण्वस्त्रांचा वापर करण्याच्या प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष धमक्या दिल्या जाताहेत. पाकिस्तान, उत्तर कोरियासारखे देश उघडपणाने अशा धमक्या देताना जगाने पाहिले आहे. नुकतेच उत्तर कोरियाने अण्वस्त्र परीक्षण केले आहे आणि त्याचा वापर करू शकतो असे वक्तव्यही केले आहे. ही परिस्थिती निश्चितच चिंताजनक आहे. सुमारे 9 वर्षांपूर्वी म्हणजे 2011 मध्ये रशिया आणि अमेरिका या दोन देशांमध्ये प्रत्येक देशाने किती अण्वस्त्रे ठेवायची ती संख्या मर्यादित करण्याविषयीचा करार झाला होता. या कराराला न्यू स्टार्ट ट्रीटी म्हणजेच स्ट्रॅटेजिक आर्म रिडक्शन ट्रीटी (नवीन) असे म्हणतात. दहा वर्षांसाठी हा करार झाला होता. या करारानुसार नवी अण्वस्त्रे बनवायची नाहीत, नव्या चाचण्या करायच्या नाहीत असे निर्धारित करण्यात आले होते. 2021 मध्ये हा करार संपुष्टात येतो आहे. पण तो पुनर्जिवित करण्यासाठी किंवा त्याची मुदत वाढवण्यासाठी अमेरिका आणि रशिया या दोघांमध्ये परस्परसहमती होत नाहीये. ट्रम्प यांनी यापूर्वीच असे सांगितले आहे की याप्रकारच्या कोणत्याही कराराला अमेरिका बांधील राहाणार नाही. आम्ही नव्याने चाचण्या करणारच. हाच प्रकार रशियाकडूनही होतो आहे. या दोन्ही राष्ट्रांकडून अत्यंत अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांचे परीक्षण केले जात आहे. त्यामुळे परिस्थिती अधिक गंभीर बनली आहे. याबाबत सर्वाधिक चिंता आहे ती नॉन स्टेट अ‍ॅक्टर्सची. विशेषतः पाकिस्तानातील दहशतवादी संघटना या परिस्थितीचा फायदा घेऊ शकतात. आज पाकिस्तानात पंतप्रधान इम्रान खानच्या विरोधात प्रचंड असंतोष माजलेला आहे. अशा वेळी अनेक दहशतवादी संघटना अण्वस्त्रे ताब्यात घेऊ शकतात. आजवरचा इतिहास पाहिला तर, एखाद्या देशाने अण्वस्त्रांचा वापर करण्याची धमकी दिली तर त्याला नियंत्रित करण्यासाठी एकमत असणारी राष्ट्रे एकत्र येऊन त्याचा सामना करत असत. याला सामूहिक सुरक्षितता म्हटले जाते. सद्दाम हुसेन यांनी कुवेतवर हल्ला केला तेव्हा प्रतिआक्रमणासाठी अमेरिका आणि इतर देश एकत्र आले होते. परंतु आज परिस्थिती बदलली आहे. अमेरिका, चीन, रशिया यांच्यामध्ये एकमत नाही. जागतिक सुरक्षा परिषद राजकीय द़ृष्ट्या दुभंगलेली आहे. परिणामी, अण्वस्त्रांचा वापर करून जागतिक शांतता, सुरक्षा धोक्यात आणू शकणार्‍या देशांना वठणीवर आणणार कोण अशी स्थिती आज निर्माण झाली आहे. उदाहरणार्थ, उत्तर कोरियाने दक्षिण कोरियावर अण्वस्र हल्ला करण्याचा निर्णय घेतला, तर त्याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने प्रतिहल्ला केला तर रशिया आणि चीन हे उत्तर कोरियाला समर्थन देऊ शकतात. उत्तर कोरियावर संयुक्त राष्ट्राने आर्थिक निर्बंध लावूनही 10 वर्ष झाली आहेत. परंतु ते यशस्वी झालेले नाहीत. कारण चीन उत्तर कोरियाला सातत्याने मदत करत आहे. बहुराष्ट्रीय संघटनाही कमकुवत झाल्या आहेत. त्यामुळे भविष्यात शत्रू राष्ट्राचा विध्वंस करण्यासाठी अण्वस्रांचा वापर करण्यास एक प्रकारे मोकळे रान मिळाले आहे. परिणामी, अण्वस्त्रांबाबतची म्युचुअली अ‍ॅशुअर्ड डिस्ट्रक्शन (मॅड) ही थिअरी आता फोल ठरताना दिसत आहे. यानिमित्ताने आठवण होते ती क्युबन मिसाईल क्रायसिसची. 1962 सालातील ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यात हे संकट जगावर ओढवणार होते. शीतयुद्धाच्या काळात पहिल्यांदा अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती की जेव्हा रशिया आणि अमेरिका एकमेकांवर अण्वस्त्र हल्ले करणार होते. अमेरिका क्युबावर अण्वस्त्रांचा हल्ला कऱणार होता. 13 दिवस संघर्षाची परिस्थिती गंभीर होती. पण हा संघर्ष शमला; अन्यथा दुसरे अण्वस्त्र युद्ध होऊन जग बेचिराख झाले असते. म्हणूनच क्युबन मिसाईल क्रायसिस अत्यंत धोकादायक मानला जातो. या क्रायसिसला 58 वर्षे पूर्ण झाली. पण आज पुन्हा त्याच्या आठवणींना उजाळा देण्याची वेळ आली आहे. कोरोनामुळे राजनयावरही परिणाम झाला आहे. संयुक्त राष्ट्र संघटना, ब्रिक्स, जी-7 यांच्या बैठका नियमितपणे होत नाहीयेत. राजकीय संघर्ष सोडवण्यासाठीची व्यासपीठेही उपलब्ध नाहीयेत. अशा परिस्थितीत जगाला विशेषतः प्रगत महासत्तांना परिपक्वता दाखवावी लागणार आहे. अन्यथा महासंहारक युद्धाला जगाला सामोरे जावे लागू शकते. परराष्ट्र, संरक्षण धोरणातील, आंतरराष्ट्रीय संबंधातील सर्व चालूघडामोडींविषयी, कोरोना, भारत - चीन तणाव या विषयी मराठी व इंग्रजीतून माहिती व विश्लेषणासाठी. * Instagram - https://instagram.com/dr.shailendradeolankar?igshid=1dpe34b2p0ai2 * Twitter - https://twitter.com/skdeolankar?s=09