इतर

महापुरुषांना पूजायला हवे, पण वाचायलाही हवे.

महापुरुषांना पूजायला हवे, त्याबरोबर वाचायलाही हवे. डॉ बाबासाहेब आंबेडकर यांना आपण पूजतोय. पुजायलाच पाहिजे. पण मला वाटते त्यापेक्षाही त्यांना वाचायला पाहिजे. माणूस त्याच्या कर्तृत्त्वाच्या जोरावर मोठा होतो. ते असामान्य कर्तृत्त्व बाबासाहेबांचे निश्चितच आहे. युरोपमधील २५-३० देश एकत्र करावेत, तेंव्हा एक हिंदुस्थान बनेल. एवढा मोठा आपला देश आज बाबासाहेबांनी बनवलेल्या संविधानानुसार वाटचाल करतोय. यापेक्षा बाबासाहेबांच्या बुद्धीचातुर्याचे दुसरे कोणते मोठे उदा. असू शकेल? बाबासाहेब हे व्यक्तिमत्त्व नक्की कसे होते? त्याचे सामाजिक, शैक्षणिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, एकंदरच भारतीय जनमानसावर प्रभाव टाकणारे त्यांचे विचार कसे होते हे त्यांची पुस्तके वाचल्याशिवाय आपल्याला समजणार नाही. छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज, बाबासाहेब, महात्मा फुले, सावित्रीबाई फुले, शाहू, भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव, बाबू-गेणू, वासुदेव बळवंत फडके, टिळक, आगरकर, सावरकर, कर्मवीर, महर्षी धोंडो केशव कर्वे, पेशवे. इतिहासात प्रत्येकाने आपापल्या परीने योगदान दिले आहे. पण वरील महापुरुषांपैकी आत्ताच्या पिढीला किती महापुरुष माहिती आहेत? यांच्याबाबत किती माहिती नवीन पिढीसाठी उपलब्ध आहे? यांना आपण फक्त फोटोत आणि गाण्यांतच ठेवले आहे. त्यांचे वारसदार म्हणवून घ्यायला आपल्याला अभिमान वाटतो. पण त्यांच्या विचारांचा प्रसार आपण करतोय का? सर्वप्रथम आपण त्यांना वाचायला हवे. या व्यक्तिमत्त्वांचा अभ्यास करून अजून त्यांच्यावर लिहायला हवे. मध्यंतरी एका सभेत बोलताना राज ठाकरे यांनी सांगितले की जर्मनीत हिटलवर ५००० पेक्षा जास्त पुस्तके वेगवेगळ्या भाषेत लिहिली गेली. त्यामुळे हिटलर जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला. आजही हिटलरचे चरित्र आपल्याला इंग्लिश, हिंदी अगदी मराठीत पण वाचायला भेटते. हेच छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज डॉ बाबासाहेब यांच्या बाबतीत का घडत नाही? भारतात एवढे महापुरुष जन्माला आले. पण त्यांना आपण जाती-पातीच्या साखळदंडात जखडून ठेवले. आज भारतरत्न बाबासाहेबांची पुस्तके विविध भाषेत लिहिली गेली असती, तर बाबासाहेब सुद्धा जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचले असते. भारतरत्न डॉ अब्दुल कलाम यांचे कार्य आपण कसे विसरू शकतो? विकसनशील असलेल्या आपल्या देशाला त्यांनी जागतिक महासत्ता बनण्याचे स्वप्न दाखवले. फक्त दाखवले नाही, तर त्यादृष्टीने रोडमॅप बनवून त्यांनी पावले टाकायला सुरुवात देखील केली. दुर्दैवाने आज ते आपल्यात नाहीत. पण त्यांचे वारसदार म्हणून तो वारसा पुढे नेण्याची जबाबदारी आपली नाही का? कलामांनी आपल्या देशाला एवढे शस्त्रसज्ज बनवले की शेजारील चीन, पाकिस्तानसारखे शत्रू देश भारताकडे वाकड्या नजरेने पाहण्याचे साहस सुद्धा करू शकत नाहीत. नाहीतर चीनने आपली कधीच वाट लावली असती. शेवटी काय घ्यायचे आणि काय नाही घ्यायचे हे आपण ठरवायला हवे. आपल्या देशात एवढे महापुरुष जन्माला आले. त्यांनी एवढे कर्तृत्त्व गाजवले. ते आपण जगाच्या पुढे आणले असते तर या महापरुषांच्यावर जगणे पीएचडी केली असती. पण आपल्या संकुचित विचारांनी आपल्याला पुढे सरकू दिले नाही. अजूनही वेळ गेलेली नाही. यादृष्टीने अजूनही प्रयत्न केले जाऊ शकतात. हेच खरे बाबासाहेबांना आणि इतर सर्व महापुरुषांना अभिवादन असेल. धन्यवाद -किशोर बोराटे

महामानव..

अस्तितव नाकारणाऱ्या समोरच त्यांनी निर्माण केले आदर्श व्यक्तिमत्व व्यवस्थेने जरी नाकारले, तरीही त्यांनी व्यवस्थेचीच घटना साकारली.

ज्ञानसूर्य

ज्ञानसूर्य तू .. ज्ञानाच्या अथांग आकाशातला ज्ञानसूर्य तू। ज्ञानाच्या आकाशगंगेत मुक्त विहार करणारा रवी तू। जनसामान्याच्या आयुष्यातला अविरत ज्ञानप्रकाश वाटणारा भास्कर तू। स्वतः तळपून मायेची ऊब वाटणारा दलितांचा आदित्य तू। ज्ञानमहासागरासही तापवणारा तेजस्वी असा मित्र तू। भारतमातेच्या पारतंत्र्याच्या बेड्या वितळवणारा खग तू। कठीण परिस्थितीवर मात करून दिन-दलितांना वाट दाखवणारा मरीच तू। शिक्षणाचा अधिकार मिळवून दिले हे हिरण्यगर्भ तू। संविधान या भारताचे लिहिणारा हे भानवा तू। मातेचा या भूमीचा महामानवा सवित्र तू। महान भारतीय संस्कृतीत रोवला गेलेला अर्काय तू। एकच परी तू भारतरत्न वंदन तुला करतो हर एक मानव असा पूष्णेः तू। ही बारा नावे सूर्याची शोभतील तुलाच.. ...... असा तू ज्ञानसूर्य .....असा तू ज्ञानसूर्य कवी - कपिल रेगे . नाशिक

तुम न जाने किस जहाँ में खो गये…

तुम न जाने किस जहाँ में खों गये हम अकेले तन्हा रहे गयें... समोर असणारी माणसें हरवतात, काही तात्पुरती काही कायमचं जातात का? जें जायला पाहिजे ते जात नाहीत. छळणारेंच छळतअसतात. तेच छळंतच राहतात. सगळ्यांच्या जाण्याने पोकळी निर्माण होत नाही. माणसे जातात म्हणजे आपल्याला आत्मनिर्भर करून जातात. अस्तित्वासाठी कात टाकल्या प्रमाणे माणसांना सोडावं लागतं. तेरा जना दिल कें अर्मानोंका लुट जानांच अस्तं. थांब माझ्या लेकराला न्हाऊं घालू दें म्हणंत अनेकांनी आपलं पोषण केलेलं असतं. माणसें ठसा उमटवून जातात माणसे वसा देऊन जातात. माणसें पाऊल वाट निर्माण करतात. माणसें प्रेम करतात, माणसें द्वेष करतात. माणसे जाळतात, माणसे जळतांत. माणसे अनंत असतात, अनंत स्वभावाची असतात, शेवटी अनंतातच विलीन होतात. एखाद्याचं काही जणांच्या असण्यानें जीवन समृद्ध होतं. भरलेलं वाटतं.त्यांच जाणं सहनंच होत नाही. मिनाकुमारी गेलीं की दर्द भरी दास्तां आठवतें. विजय तेंडुलकर गेले की जीवनातलं नाट्य आठवतं. दिवाकर गेले की नाट्यछटा आठवतात. पुलं की विनोद आठवतो. वपू गेले की वपुर्झा आठवतो. दुर्बोध कविता हल्ली दुर्मिळ झाली. त्यामुळे कवितेतच ग्रेस राहिला नाही. प्रत्येकाच्या एक पाऊस असतो, त्यांनी आपल्याला कधी ना कधी भिजवलेलं असतं. ज्या आठवणीत आपण भिजतों त्याच लक्षात राहतात. आठवणीच आपल्या लाला अंकुरित करतात, स्वतःतून उमलाला भाग पाडतात. माणसांचे फुलासारखं आहे़. उमललीं नाही की कोमेजून जातात. ऊमलण्याचे प्रसंग असतील तरच फुलें कोमेजत नाहीत. माणसांचेही असंच आहे. अनेकांच्या आठवणीनेच माणसें उमलतात,बहरतात. बाबा सारखा कल्पवृक्ष अनेकांनी आपल्या अंगणात लावलेला असतों. एखाद्याच्या जाण्याने जीवनातलं नाट्य संपतं, जीवनातलं संगीत सपतं, जीवनातला संवाद सपतो. ति येते आणिक जातें याच्यातच जीवनाचा सर्व आवाका असतो का? समोर असणारी माणसें सापडत नाहीत.ओळखू येत नाहीत. ओळख दाखवत नाहीत. कुठे गेलीं लताची दर्द भरी गाणीं. तलत,के.एल सैगल दुःख देऊन हस्ते जखम देऊन गेले. जमा ईलाही हे सुगंधी जखमा देऊन गेले. सुरेश भटांनी जगण्यातलं छळणंअधोरेखित केलं. सरणावर सुटका होते हे जाणवून दिलं. कळतं सगळं पण वळण्यासाठी कुणीतरी हवं असतं. सगळेच हरवलें, हरवत चाललेत. त्यांच्या पावलावर पाऊल टाकायचे आहे. पावलावर पाऊल टाकले की रस्ता सुकर होतो. जाणाऱ्याने पाऊलवाट निर्माण करायची असतें. सामान्यांनी पाऊलवाटेवरून चालायच असतं. म्हणजे रस्ता चुकत नाही. गालीबचं दालन अजून आम्ही पूर्ण कुठें उघडलं आहे? आपल्याकडे समृद्ध वारसा आहे याचा एक अभिमान असतो,तोच जगण्यासाठी पुरेसा असतो. कुणी न कुणी कोणासाठी तरी निमित्त असतं, जगण्यासाठी. माणसे गेली तरीही घडवून जातात. आत्मनिर्भर करून जातात. काही पुस्तके नुस्तीच वाचायची काही नुसतिच करमणुकीसाठी, काही विरंगुळ्यासाठी काही, अभ्यासासाठी, काही निष्कर्षा साठी, काही चिंतन, मनन करण्यासाठी, काही पारायण करण्यासाठी. पुस्तकांची आणि माणसांची उपयुक्तता कधीच संपत नाही. पुस्तकें आणि माणसें सारखी सारखी वाचलीं पाहिजेत, नव्या संदर्भात. वाचाल तरंच घडांल एकलव्य व्हायची तयारी असली की द्रोणाचार्य भेटतांतच. अनुकरणानेच माणसें शिकतात. आपण निसर्गाचे अनुकरण करतों पैसे कुठे द्यावे लागतात? दुसऱ्यांच्या विचारावर आचारांवर आपले पालनपोषण होते, पैसे कुठे द्यावे लागतात. मुळांसारखं गाभ्या पर्यंत जाता यायला हवं. खूप लोक गेलें. कुणी नक्षत्राचे चांदणं देऊन गेले, कुणी शरदाचे चांदणे देऊन गेले. प्रत्येकाचं देणंआपलं संचित असतं. वारसां नावाचा आरसांच आपल्याला जिवंत ठेवतो. आपला स्वयंमूल्यमापन करतो, आपल्याला प्रेरणा देतो. तुम्ही गेल्यावरच कळालें, आम्ही कुणाकडून शिकलो? कसे शिकलो? कोणी आम्हाला वाढविलें, आमचे अस्तित्व दखलपात्र तुम्हीच केलें, तुम्हीच आम्हालाओळख दिली. तुम्ही आणि तुमच्यासारखें दृष्य,अदृष्य ज्यांनी आम्हाला घडविलें. तुम्ही आज नसलां तरीही, सोहळा वैभव आहे, ते तुमचंच आहे. रक्तातून तर फार प्रचंड वाहतंच. अनुवंशिकतेचे झरे कधीच आटत नाहीत. त्यांना जिवंत ठेवणं आपलं काम आहे. निरीक्षणातूनही फार प्रचंड आपल्याला मिळतं. पूर्वजांचे हावभाव, हेवेदावें हातवारे, वागण्याची पद्धत, आवाज, विचार हे सगळं आपल्याला वारसा म्हणून मिळालेला असतं. वारसा समृद्ध असला तरीही आरसा प्रमाण मानायचा.सोडून गेलेल्यांच्या भांडवलावरंच आपण जगतों. अनेकांचा ठेवां आम्हाला अजून माहीतच नाही. समृद्ध संस्कृतीची अजून आमची ओळख तरी कुठें झाली आहे? म्हणून तर miles to go before I sleep प्रत्येकाचं स्वप्न असतं. आपली ही मूर्ती कोणाच्या तरी मन मंदिरात वास्तव्यं करावी अशी आपलीही इच्छा असते. हे सगळें ऋणानुबंधच तन्हां पासून आपल्या ला वाचतात.मग काळजी कशाला करायची? डॉ.अनिल कुलकर्णी ंंंंंंंंं ंंंंंंंंं

बहारोकी मंजिल…

कही तो मिलेगी कभी तो मिलेगी बहारों की मंजिल.. नैराश्याचें ढग सातत्यानें मनाच्या प्रांगणात विहरत असतात.नैराष्य आलं की माणसाला अध्यात्मिक व्हांव वाटतं, अंधश्रद्ध व्हांव वाटतं, ती त्याची त्यावेळेची भावनिक गरज असते. कर्मकांड ही एक दलदल आहे त्यात न गुंतणं हे एक कौशल्य आहे. कुणाच्या तरी तत्त्वज्ञानानें, कुणाच्या तरी विचारानें, कुणाच्या तरी मानस शास्त्रानें माणसे तग धरतात. विचार ढगां प्रमाणे येतात व ढगां प्रमाणेंच जातांत. काही काळ्याकुट्ट ढगा प्रमाणेंच मनांत घर करतात. काही बरसतांत, मन मोकळं करतातं. झालें मोकळे आकाश ची भावना देतात. फिटे अंधाराचे जाळे याची जाणीव करून देतात. माणसाला सतत सुखांच्या रसायनांचा शोध घ्यावा वाटतों. सुखाची लस त्याला टोचून घ्यावी वाटतें. व्यर्थ चिंता नको असे वाटतें पण ती वाटतेंच. आपलं वाटणं आपल्या हातात कुठे असते? नैराश्य टाळता येत नाही, पण घालवतां येतं, कमी करता येतं,त्याची तिव्रतां कमी करता येते. तिव्रतां सुसह्य झाली की सगळंच सुसह्य होतं. आपल्या हातात फक्त वाट पाहणं असतं. संहिता आधीच तयार असतें, चित्रपट ही तयार असतों,पाहणें आणि त्याचे निरीक्षण, रसग्रहण करणे एवढेच आपल्या हातात असतं. न संपणारे अस्थैर्य कुणालाच नको असते. प्रत्येकाला वाटतं वों सुबह कभी तो आऐगी ,वो बहारें कभी तो आऐगी. माणसं आशेंवरच जगतात. जगायलाही हवं, नाहीतरी जगण्यासारखंआहे तरी काय? बदल जायें अगर मौसम बहांरें फिर भी आयेगी आशावाद ठेवलांच पाहिजे. ऐरणीच्या देवा तुला ठिणगी ठिणगी वाहू देआभाळांगत माया तुझी आम्हांवर राहू देंहा हां आशावादच जगवतों. सगळं संपलं असं वाटत असतांना गरुड भरारींचं बळ येतं. थोड्याच दिवसांचे सोबती म्हणून शिक्कामोर्तब झालेलें जगण्याचें प्रमाणपत्र देऊ लागली. किडनी गेली तरी आशेची किडनीं असतें. किडनी गेली तरीही इतरांचे डोळे फुलवतां येतांत. स्वतः निराश असलं तरीही धीर देतांच येतो. सगळं काही चांगलं होईल एवढं तर म्हणतांच येतं. कुणीतरी प्रेरणा दिलेलीअसते म्हणूनंच आयुष्य वाहतं राहतं. कुणीतरी सुप्त गुण ओळखून भविष्य सांगितलेलं असतं. भविष्य वाचून काही होत नाही, भविष्य घडवूनंच सगळं होतं. व्यवस्थेने अस्तित्वाची दखल घेईपर्यंत आशावाद जपलांच पाहिजे. व्यवस्था सगळ्यांनाच नाकारतें . काहीच नसणाऱ्यां नी इतिहास घडविलें आहेत. शरीराचं थकणं आपल्या हातात नाही, मनचं गाणं तर आपल्याच हातात आहे. ताण, हलकें व्हायचें प्रसंग शोधले पाहिजेत, माणसें शोधली पाहिजेत. अपेक्षा नसतांना कुठेतरी, कुणीतरी,काहीतरी केलंल असतं म्हणूनच आपल्या जीवनात आनंद असतो, बहार असतें.. नगण्य अस्तित्व असणाऱ्यांनी आधी अस्तित्व निर्माण केलं आणि अनेकांना अस्तित्व दिलं. आशावादाने एक पिढी पोसलीं जातें, बहरतें ,उमलतें. वास्तवाच्या पायऱ्या चढल्या शिवाय यशोशिखर दिसंतच नाही. कुणीतरी निमीत्त असतंआपल्या जगण्याला, आनंदाला कधीकधीं आशावादही निमित्त असतं. नैराश्य आलं की कपारीतून इवल्याशा रोपट्याचा डोकांवणारां आशावाद पहावां. दवबिंदूचंअस्तित्व न्याहळावं. माणस घडायलाां निमित्त लागतं. पत्रातूनही भावनिक पोषण घडतं.अनुवंशिकतेंचें झरें असतांतच,वेळेवरंच तें पाझरतांत. झऱ्यांना वाहतं ठेवायचं असेल तर कर्तृत्व आवश्यकच.झरे दडलेले असतात, त्यांना मोकळं करावं लागतं. सगळ्यांना कुठे आधार मिळतों, पण आधारवड तर होता येतं. गाणं कुठून येतं व आनंद कुठून येतो बहार कुठून येते कळत नाही पण येतें. चकोर झालं की चंद्रकोर आपलीच असतें.एक दिवस असां येतों सारा चेहरामोहरा बदलून जातों, यावर विश्वास ठेवायला हवा. आपल्यातला सुप्तावस्थां, क्षमतां आपल्यालांच माहित नसतातं. प्रार्थनेने माणसें बरी होतात, आशीर्वादाने मोठी होतांत. कुठून तरी काहीतरी चैतन्य येतंच जे लपलेलं असतं. आसमंत भारावून टाकणारं असं काहीतरी असतंच. दैवी शक्ती कशी आकलनां बाहेरची असतें? प्रेम दिसत नसलं तरीही असतंच. पुष्कळ गोष्टी आहेत हे धरून चाललं की आधार असतोच. वो सुबह कभी तो आएगी याच्यावर विश्वास हवां. कुणी काय दिलें हें आकाशातले तारें मोजण्या सारखेंआहे. नक्षत्राचं देणं हा फक्त अनुभवायचं. शरदाच्या चांदण्यात फक्त न्हाऊन निघायचं. आपल्या वाट्याला आलेले क्षणंच इतके क्षणिक असतांत मनाच्या अंगणात फक्त क्षणांची रांगोळी काढणे आणि त्यात रंग भरणे हेंच आपल्या हातांत आहे आहे. प्रत्येक क्षणांना आपण कसें रंगवतो, यावर आपल्यां आयुष्याचा इंद्रधनुष्य अवतरतों. आपलें क्षण केवळ आपलेंच असतांत असें नव्हें, ते दुसऱ्यांच्येंही असतात. दुसऱ्यांनी फुलंत रहायचं म्हणूनन आपण फुलंत राहायचं. काही अनुवंशिकतेची रानफुलें दुर्लक्षिलीं गेली, काही सुकलीं, तरीही प्राजक्ता प्रमाणें दुसऱ्याचं अंगण बहरतां आलं पाहिजे. सकाळी सृष्टीचे चैतन्यं तुम्हाला जागवायलां येतं, उठवायला येतं आपणंच झोपलों तर येतं तसं जातं. आनंदाच्या ही वेळां सांभाळायला हव्यांत. श्वासांची सगळी धडपड अखेरच्या श्वासांपर्यंत सांभाळायलांच हवी. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

अभिषेकच्या अभिनयासाठी हा चित्रपट पहाच

अभिषेकसाठी हा चित्रपट नक्की पहाच #thebigbull खूप दिवसांनी अभिषेकचा एक उत्तम सिनेमा पाहण्यात आला. #thebigbull हा चित्रपट नक्कीच पाहण्यासारखा आहे. हर्षद मेहताच्या स्कॅमवर आधारित म्हणजे त्यासारखा हा सिनेमा वाटतो. यात अभिषेकने हेमंत शहा हे पात्र अतिशय दमदारपणे साकारले आहे. कथानक तर उत्तम आहेच, पण अभिषेकच्या अभिनयासाठी हा चित्रपट पाहायलाच हवा. संपूर्ण चित्रपटातील eye contacts चेहऱ्यावरील हावभाव आणि संवादफेक जबरदस्त आहे. फक्त body language मध्ये अभिषेक कमी पडतो असे माझे स्वतःचे निरीक्षण आहे. हेमंत शहा हे पात्र मुळातच स्वतःविषयी प्रचंड आत्मविश्वास असलेले असे दाखवण्यात आले आहे. प्रचंड आत्मविश्वास असणाऱ्या माणसाकडे त्या आत्मविश्वासा बरोबरच थोडा अहंकार आणि घमेंड ही नैसर्गिकरित्या न सांगताच येते. अतिशय चलाख बुद्धीने कायद्याच्या पळवाटांचा फायदा घेत तो यशाच्या उत्तुंग शिखरावर जाऊन पोहोचतो. त्याच्यामुळे भारतातील शेअर मार्केटला नवी ऊर्जा, नवी दिशा प्राप्त होते. सर्वसामान्य माणसांच्या खिशात पैसा येतो. पण म्हणतात ना कोणतीही पळवाट ही माणसाला अंतिम ध्येयापर्यंत नेऊ शकत नाही, तसेच यातील हेमंत शहाचे होते. यशाच्या धुंदीत आणि भावनिक स्वभावामुळे त्याच्या हातून काही चूका घडतात आणि तो कायद्याच्या कचाट्यात अडकतो. पण तरीही त्याचा आत्मविश्वास म्हणा किंवा अहंकार म्हणा त्याला डगमगू देत नाही. देशातील सर्वात मोठा वकील तो नेमतो. या कथित स्कॅम मध्ये त्याच्याबरोबर कोण कोण आहे हे तो न घाबरता जगातल्या सर्व मिडियासमोर सांगून त्याला अडचणीत आणू पाहणाऱ्यांना तो धडा शिकवतो. अभिषेकने एकदम जबरदस्त performance या चित्रपटाच्या माध्यमातून दिला आहे. हा चित्रपट पाहताना, त्याच्या गुरू या चित्रपटाची आठवण झाल्याशिवाय राहत नाही. अभिषेक एक उत्तम अभिनेता आहे, याबद्दल शंकाच नाही. पण अभिषेकमध्ये जर आपण अमिताभला शोधत असू, तर आपल्या पदरी निराशा आल्याशिवाय राहणार नाही. रणवीरसिंगच्या उथळ आणि बटबटीत नौटंकीपेक्षा आणि चेहऱ्यावरील रेष ही हलू न देता मठ्ठ चेहऱ्याने संवाद वाचणाऱ्या अर्जुन कपूर पेक्षा अभिषेक कधीही मला चांगला वाटत आला आहे. त्याचे दुर्दैव एवढेच की रणवीरला जसे भन्साळी सारख्या मोठ्या बॅनर्सचे चित्रपट मिळाले, तसे अभिषेकला मिळाले नाहीत. पण तरीही युवा, गुरू आणि आता बिग बुलच्या माध्यमातून त्याने आपली दमदार अभिनयक्षमता परत एकदा सिद्ध केली आहे. त्याच्या अभिनयासाठी तरी हा चित्रपट एकदा जरूर पाहायलाच हवा. -किशोर बोराटे

चांदण्या

कविता चांदण्या चांदण्यांनी वळुन पाहीले चंद्राला चंद्राने हसुन विचारले चांदण्यांना रोज विहार करता माझ्या संगे तुम्ही रोज बघता चंद्रकला..... आकाशीचे राजे आपण आपल्या संगे सूर्य साजण सूर्य एकटा फिरतो पण माझ्या भोवती चांदण्यांचे कोंदण..... सूर्याची गती एकच पण माझ्या नाना तर्‍हा सागराची भरती व ओहोटी माझ्यावरच ठरतात तिथीच्या कला.... दिवस भराची उष्णता सूर्य देऊन जातो बघा चांदण्यांनो रात्री गारवा सुंदर गातो तुमचे आणि माझे नाते युगायुगाचे धरतीवर झाली शुभ्रतेची दाटी अंजली देशपांडे

Technologicle Life

👌खूप छान *Technological* कविता ---> *Out dated* झालंय आयुष्य, स्वप्नही *download* होत नाही, संवेदनांना *virus* लागलाय, दु:खं *send* करता येत नाही. जुने, नात्यातील उमाळे उडून गेलेत, *Delete* झालेल्या *file* सारखे, अन घर आता शांत असतं, *Range* नसलेल्या *mobile* सारखे. *Hang* झालीय *PC* सारखी, मातीची स्थिती वाईट, जाती मातीशी जोडणारी, कुठेच नाही *website*. एकविसाव्या शतकातली, पीढी भलतीच *cute*, *contact list* वाढत गेली, पण संवाद झाले *mute*. *Computer* च्या *chip* सारखा, माणूस मनानं झालाय खुजा, अन *mother* नावाचा *board*, त्याच्या आयुष्यातून झालाय वजा. *Hard Disk Drive* मध्ये, आता संस्कारांनाच नाही जागा, अन फाटली मनं सांधणारा, *internet* वर नाही धागा. विज्ञानाच्या गुलामगिरीत, केवढी मोठी चूक, रक्ताच्या नात्यांनाही आता लागते, *WhatsApp* & *Facebook*. 🤔⁉️🙁🤓😢

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर ८…..वैराटगड

स्मृतीगंध रोजचाच हा प्रवास नवा.... भेटतात नवे रोज चेहरे किती.... जेव्हा झाकले मनात स्वतःच्या.... तेव्हा सापडलो माझ्यातील मी ट्रेक नंबर ८ वैराटगड साताऱ्यापासून अगदी ३०-३५ किमी अंतरावर असणारा एक छोटेखानी पण अगदी सुरेख असणारा गड म्हणजे वैराटगड......गडावर चढाई करण्याचे २ मार्ग आहेत.पाचवड - वाई रस्त्यावर असणाऱ्या व्याजवाडी गावातून जाणारा एक रस्ता आहे.ह्या मार्गे थोड्या भागात चढाई जरा अवघड वाटते नाहीतर चढाई एकदम सोपी आहे.तर दुसरा मार्ग आहे तो पाचवडच्या थोडे अलिकडून कुडाळ कडे जाणाऱ्या सरताळे- कापसेवाडी गावातून.ह्या मार्गे गडाच्या अगदी पायथ्यापर्यंत गाडी घेवून जाता येते...ह्याच मार्गे गडाची चढाई करण्याचे ठरवले आणि त्यानुसार आम्ही पाच जण वैराटगडाच्या दिशेने मार्गस्थ झालो. उन्हाळ्याचे दिवस असल्याने हिरवळ कुठे पाहता येत नाही...त्यात असलेले वाळलेले गवत देखील जळलले...जाळलेले दिसते....नाकाडावरून गडावर जाणारी पायवाट अगदी स्पष्ट दिसते....पण चढाई पूर्वी सोपी वाटणारी चढण पाय घसरत असल्याने थोडी अवघड वाटते...चढाई चे ३ टप्पे लागतात...थोडी खडी चढाई केली की पुन्हा...सपाट असा भाग...पुन्हा पुढचा टप्पा...असा हा प्रवास....थोडीशी थ्रील...आणि थोडा आराम... अश्या मिश्र स्वरूपाचा वाटतो...बऱ्याच ठिकाणी घसरता भाग आहे आणि तिथे सावरता यावे यासाठी झाडी देखील नाही त्यामुळे एक तर पायातील शूज खूप चांगले असावेत...नाहीतर स्वतःचे स्वतःला तशा भागात सावरता येईल हे कसब अंगी असावे. प्रत्येक टप्पा पार करताना समोर दिसणारे गडाचे शिखर पाहताना मनाला एक वेगळाच आनंद होत असतो.....आपल्या सह्याद्रीला लाभलेली कड्या कपारीची भक्कम जोड ही खरंच खूप विलक्षण आणि अतुल्य आहे... गडाची बांधणी ११ व्या शतकात शिलाहार राजा भोज ह्याने केली आहे....नंतर हा गड आपले आराध्य दैवत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात सामील झाला तेव्हा वैराटगड हे एक टेहेळणीसाठी,शस्त्रागार आणि लष्करी ठाणे म्हणून होते..... गडाचा थोडाफार इतिहास सांगण्यापूर्वी मला सांगायचं आहे ते तिथल्या पाण्याच्या टाक्यांचे वैशिष्ट्य....म्हणतात ना निसर्गापेक्षा मोठा कलाकार कोण असूच शकत नाही....तीच अनुभूती...तोच अनुभव इथे असणारी पाण्याची टाके पाहताना येतो....दगडाची भली मोठी निसर्गाने बांधलेली भिंत.....त्याच्या मुळाशी आहे ते आत खोलवर......पसरलेले पाण्याचे कुंड.....अशी ५ कुंड पाहायला मिळतील.....४ टाकी ही पाण्याने भरलेली तर आहेत...पण त्यात असणारे शैवाल...आणि इतर वनस्पती ह्यामुळे हे पाणी पिण्यायोग्य नाही....पण पुढे असणारे एक टाके आहे ज्यात अगदी थंड आणि स्वच्छ असे पिण्यायोग्य पाणी आहे....अंगाची लाही करणाऱ्या ह्या उन्हातून जेव्हा गडाच्या मुख्यद्वारापासून...अलीकडे असणारी ही टाकी दिसतात तेव्हा तिथल्या थंड पाण्याने चेहरा धुतला आणि तिथे थोडा विसावा घेतला की सारा थकवा कसा क्षणात दूर होतो ह्याचा अनुभव हवा असेल तर नक्कीच सर्वांनी वैराटगड सफर करावी. ह्या टाक्यांपासून थोडे पुढे आले की साधारण...२५ -३० पायऱ्या चढलो की मुख्य द्वार लागते....कमान पूर्णपणे ढासळली असली तरी ती तिच्या अस्तित्वाच्या खुणा स्पष्ट दाखवते...द्वारातून आत आले की लगेच डावी बाजू आहे तिथे लागते ते उताणा मारुतीचे मंदिर....मंदिरात सुबक अशी हनुमानाची मूर्ती आहे...तर त्या मूर्ती शेजारीच आपल्या शिवभक्तांनी एक सुंदर अशी बैठी...छत्रपती शिवाजी राजांची मूर्ती स्थापन केली आहे....मंदिराच्या बाहेर देखील खुल्या जागेत..आणखी एक हनुमानाची मूर्ती आहे...तिथून गडाची पश्चिमेकडील बाजू .. फिरायला जाताना....भग्न अवस्थेत...म्हणजे नुसते अवशेष म्हणले तरी चालू शकेल असे शस्त्रागार.....सरदारांचे वाडे....धान्य कोठार...हे पाहायला मिळेल....तसेच पुढे गेले की दिसणारी चोरवाट...ही मनाला खूप आनंद देवून जाते...आम्हाला देखील त्यातून खाली उतरण्याचा मोह आवरता आला नाही...थोडासा अवघड जरी वाटत असली तरी उत्तम अशी ही चोरवाट उतरणे आणि चढणे हे नेहमीच्या भटकंती करण्याची आवड असणाऱ्या व्यक्तींना खूप आनंद देवून जाईल...नवख्या व्यक्तींनी इथे उतरणे शक्यतो टाळावे...कारण....पूर्ण दगडी आणि निमुळता...खोल असणारा हा मार्ग इजा पण पोहोचवू शकतो....मग फक्त वरून ह्या वाटेला पाहून पुढे ध्वजस्तंभाकडे जावे...तिथून पुढे दिसणारा डोंगर आणि सभोवती असणाऱ्या त्याच्या रंगातून...दिसणाऱ्या पायवाटा सांगून जातात की इथे यायला वेगळ्या मार्गे...वेगळ्या पद्धतीने यायला...लोक आतुर असतात...... तिथून पुन्हा गडाच्या पूर्वेकडे चालताना दिसते ती गडाची भक्कम तटबंदी...एवढ्या वर्षांचा काळ निघून गेला तरी कपारीला असणारी ही भक्कम तटबंदी अभेद्य स्वराज्याची आठवण करून देते... राजांनी अगदी मूठभर मावळे हाती घेवून गनीमाला कसे रोखले तर हाच अभेद्य सह्याद्री आहे जो एका मावळ्याला हजार हत्तीचे बळ देत होता...ह्याच कड्या कपाऱ्यातील दगड होते जे भेदक शस्त्र म्हणून चालवले जात होते....खरंच आपण सातारकर आहोत.....ह्या सह्याद्रीला जवळून पाहत आहोत..आणि ह्याच भक्कम कडा.. जिद्द ,चिकाटी आणि आपल्या निर्धाराला ठाम करण्याचे बळ आजही देत आहेत. गडावर पूर्वकडे असणारे वैराटेश्वराचे सुंदर मंदिर १९९४ मध्ये पुन्हा नव्याने बांधले आहे...तिथल्या गाभाऱ्यात... पिंडीसमोर नतमस्तक होवून शांत आणि प्रसन्न वातावरणात स्वतःला स्थब्द करून आत्मपरीक्षण करत बराच वेळ तिथे बसलो की मनाला नक्कीच एक विलक्षण ऊर्जा...आत्मशांती...आणि प्रसन्नता मिळते. ज्यांनी हा अनुभव घेतला आहे त्यांना नव्याने सांगणे गरजेचे नाही...पण जे कोणी गेले नसतील...त्यांनी नक्कीच साताऱ्यातून अगदी जवळ असणाऱ्या ह्या वैराटगडाला भेट द्यावी.... सरतेशेवटी राहिले ते शिवक्रांती हिंदवी सेनेचे कौतुक.....स्वप्नील धनावडे, सुधीर कांबळे आणि सर्व मावळ्यांचे मनापासून आभार.....गडावर सर्व ठिकाणी...योग्य मार्गदर्शक...मार्गसुचक फलक लावून...खूप मोलाचे काम केले आहे.....त्यामुळे....सोबत कोणी गाईड नसेल तरी खूप आरामात गडाची माहिती घेता येते.....शिवकार्यासाठी सदैव तत्पर.....ना आपली भेट झाली...ना आपली ओळख...पण राजांनी उभे केलेले स्वराज्य...आणि त्याचे पाईक होण्याचा प्रयत्न करणारे आपण सारे....हे एकमेकांचे आहोत ते ह्या शिवबंधनाने.....असेच कार्य सुरू ठेवू...असेच अवघे मिळून राहू...जय शिवराय.... निलेश बाबर शब्दसारथी

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर ७…..वासोटा…नागेश्वर

स्मृतीगंध छोट्या छोट्या गोष्टींमधला आनंदच जगण्याचा मोठा आधार बनतो.इच्छा आकांशेचं काय त्या तर पदोपदी बदलत असतात. ट्रेक नंबर ७ वासोटा - नागेश्वर जगण्याला एक नवीन वळण द्यायचं असेल तर नेहमीच्या व्यापातून थोडं बाहेर निघून ह्या निसर्गाच्या सानिध्यात स्वतःला हरवून द्यायचं हेच मनाशी ठरवून २७ डिसेंबर २०२० ला ह्या भटकंतीला सुरुवात झाली.त्यावेळी मनात आलेले विचार... निसर्गाबद्दल वाटलेलं मत सार कसं लिखाणातून व्यक्त केलं होत.आलेला हा पहिला सुखद अनुभव तुमच्या समोर मांडताना सुखाची एक वेगळीच लहर मनामध्ये उलटली होती......खरंच वासोट्याचा तो रम्य अनुभव कधीच न विसरणारा होता.पण त्यावरून पाहताना दूरवर दिसणारी एक टेकडी नागेश्वर असल्याचे समजले होते.....वेळेचं बंधन असल्याने तिकडे जाणे जमणार नाही ही खंत मनात ठेवूनच खर तर वासोट्यावरून पाय उतार झालो होतो. त्यांनतर सुरू झालेली ही नियमित भटकतींची सवय मनाला नव्याने उभारी देत होतीच.....पण सर्वात जास्त मनात हाच विचार असायचा की काही तरी अपूर्ण सोडून पुढचा प्रवास चालला आहे....मग ते अपूर्णत्व होते....ते म्हणजे स्वयंभु नागेश्वराचे न झालेलं दर्शन.......जवळपास ३ महिन्यांचा काळ गेला आणि तो सुंदर क्षण आलाच जिथे मला नागेश्वरासमोर नतमस्तक होवून आशीर्वाद घेण्याचा योग आला..... खरंच योग येतात का.....? खरंच इच्छा पूर्ण करण्याची उमेद अंगी येते का....? सुरू केलेला प्रवास हा नक्कीच काही नवे आणि सुखद अनुभव देतो का....? हरवल्या गेलेल्या गोष्टींचा खरंच शोध लागतो का....? की ह्या नव्या गोष्टींमध्ये स्वतःला हरवून जातो....? नक्की आपल्या मनाचा शोध लागतो....की मनाला काही नवीन शोध लागतात....? गुंतलेल्या मनाला विसावा मिळतो... की विसावलेल्या मनात काही गुंता होतो.....? प्रश्नांची उत्तरं मिळतात...की उत्तरात ही प्रश्न निर्माण होतात....? ही सारीच कशी एकमेकांत गुंतलेली कोडी आहेत.. ह्या कोड्यांना कधी सोडवायचं नसतं... तर फक्त अनुभवायची असते मनाला मोहून टाकणारी निसर्गाची किमया...आणि त्यातून शिकायचं असतं....सोबती कोणीही असलं तरी परिस्थितीशी झुंज ही स्वतःलाच द्यावी लागते....मर्यादे पलीकडे स्वतःला खेचता आलं तरच अमर्याद सुख मनाला मिळणार असतं. अशाच काही आनंदाच्या क्षणांना मनात साठवून ठेवायचे ह्याच विचाराने स्वयंभु नागेश्वर प्रवास सुरू झाला.....पण ह्या भटकंतीचे अजुन एक वैशिष्ट्य कायम मनात राहील ते म्हणजे आपले विचार,कृती,आवड,सवयी....ह्या जशा असतील तसाच जनसंपर्क आपल्याला मिळतो .....नेहमीच्या असणाऱ्या आमच्या ग्रुप सोबत ह्या वेळी अजुन एक व्यक्ती जोडली गेली की ज्याने सह्याद्रीच न्हवे जवळ जवळ १५ देश भ्रमंती केली आहे....ह्या फिरण्यातून...आणि त्यांच्या संपर्कात आलेल्या काही मातब्बर गिर्यारोहकांकडून त्यांना मिळालेलं ज्ञान....तसेच सांगली - जत वरून आलेले काही धारकरी विचारसरणीचे तरबेज दुर्गवेडे...ह्यांच्या सोबत घालवलेला दिवस त्यांचे ऐकलेले अनुभव....विचार.....आणि जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टीकोन ह्यातून स्वतः मध्ये असणारी उणीव...आणि ती भरून काढण्याच्या वाटा सारेच उमगत गेले.....प्रश्नातून उत्तर आणि उत्त्तरामधून प्रश्न असा संमिश्र अनुभव मनाला एका वेगळ्याच उंचीवर घेवून जातो हा प्रत्यक्ष अनुभव ह्याच प्रवासात मिळाला. ह्या साऱ्या झाल्या मनातील विचारांच्या कथा आणि व्यथा....पण बोलणे राहिले ते ह्या ठिकाणा बद्दलचे....बामणोली मार्गे वासोटा पायथा गाठला....वनविभागाची रीतसर परवानगी घेवून....नियमाचे पालन करत निसर्गाची सफर सुरू झाली.....हनुमान आणि श्री गणेशाचे दर्शन घेवून....सरळ पुढे जाणारा रस्ता हा वासोटा किल्ल्यावर नेवून पोहोचवतो....पण आम्ही निवडला तो ओढ्याने जाणारा....नागेश्वर सुळक्याकडे जाणारा मार्ग....वाढत्या उन्हाने वाहणारे पाणी अगदी डबके बनून काही ठिकाणी साठलेले दिसते...पण सरळ त्या ओढ्यातील दगड गोटे तुडवत पुढचा प्रवास करावा लागतो....निसरडे...गुळगुळीत अशा ह्या दगडांवरून जाताना थोडी कसरत होते खरी... एकाच दगडावर पाय रोवून...पुढं पाऊल टाकण्याचा विचार करताना नक्कीच तुमचा तोल जातो....पायाची गती रोखली की स्वतःला सावरणे कठीण होवून जातं कारण एकच गोटा तुम्हाला जास्त वेळ नाही झेलू शकत....मग पर्याय असतो तो एकच .....पायाखाली येणारा गोटा हलण्याआधी तुम्ही पुढचं पाऊल उचलणे गरजेचं असतं.....आता तुम्हाला वाटेल की हा काय आम्हाला चालायला शिकवतो की काय...? तर नक्कीच असे नाही.मला ह्यातून एकच सांगायचं आहे की...कोणत्याही प्रकारच्या संकटात बोजा एकच गोष्टीवर देत बसलो...एकच विचार करत बसलो तर तुम्ही स्वतःचा तोल कधी सावरू शकत नाही....तुम्हाला जीवनाचा प्रवास देखील असाच करावा लागतो...सगळीच कोडी सोडवत बसलो तर कोड्यांच्या पुढे असणारी जीवनाची गोडी अनुभवेपर्यंत....वेळ निघून गेलेली असते.अशा रस्त्यातून पटकन मार्ग काढताना भले काही गोष्टी सुटतील....पण त्यात गुरफटून सर्व गमावून बसण्यापेक्षा पुढील क्षितिजावर असणारी यशाची किरणे अंगावर घ्यायला....स्वतःला पुढे झोकून द्यावेच लागते. खरतर हे नागेश्वरचे प्रवास वर्णन मला खऱ्या प्रवाहातून बाजूला घेवून....जीवनाच्या लाटांवरील प्रवाहात खेचत आहे...पण भावनांना थोडा बांध घालून...मी आता मांडत आहे ते ह्या प्रवासातील काही गोष्टी.... ओढ्यातून पुढे जात असताना ....मध्ये साठलेल्या पाण्यात आम्हाला दिसला तो मृत सांभराचा सापळा....नक्कीच पाण्याच्या ओढीने पाणवठ्यावर आलेल्या ह्या जीवाला त्याच्या जीवावर आपले पोट असणाऱ्या कोणत्यातरी जीवाने शिकार केली असणार...जंगली कुत्रे असतील...नाहीतर बिबट्या....त्या सापळ्याकडे पहात असच काही विचार करत पुढचा प्रवास सुरू केला....ह्या आधी फक्त काही सिनेमाची गाणी...नाहीतर फक्त ॲनिमेशन ह्या मध्ये पाहिलेलं दृश्य म्हणजे फुलपाखरांचा थवा...हो थवाच... एकाच ठिकाणी हजारो पाखरे हवेत स्वच्छंदी उडताना पाहून ती क्षणचित्रे कैद करण्याचा मोह नाही आवरू शकलो.... असच मजेत निसर्ग पहात कधी जलकुंडावर पोहोचलो समजले नाही...तिथे त्या थंड पाण्याने हात पाय डोके धुवून शरीर पुन्हा थंड आणि ताजेतवाने झाले....मग त्याच ताज्या मनाने प्रवेश केला तो स्वयंभु नागेश्वर मंदिरात.....कातळात ....तयार झालेली गुफा.....त्यावर जवळपास १०० फूट असणारा डोंगर म्हणजे जणू त्या मंदिराचा कळस...ते दृश्य मनात साठवून शांतपणे त्या पिंडिसमोर नतमस्तक होवून मनाला मिळणारी शांतता ही अवर्णनीय.....तेव्हा तिथे जाणवले ...जे दिसले ते एक अद्भुत आणि अनाकलनीय दृश्य....ते म्हणजे त्या कातळाच्या चिरांतून बरोबर पिंडीवर पडणारा पाण्याच्या थेंबाचा अभिषेक... हे सारे मनात साठवून.....आम्ही पुढील प्रवास केला तो मधून येणाऱ्या मार्गे वासोटा.... वाटेत लागणारे घनदाट जंगल.....त्यात आवाज देणारे...जंगली कोंबडे...त्यांचे आवाज ऐकत....गडउतार झालो... पुन्हा योग आला तो वासोटा ट्रेक वेळी सोबत असणाऱ्या श्री मोहन जाधव काकांना भेटण्याचा...६५ वर्षाचे हे तरुण ह्यावेळी एका दुसऱ्या बोटीचे चालक होते..त्यांना भेटलो आणि समजले आमच्या बोटीचे असणारे किसन जाधव नाना हे त्यांचे पुतणे...असा हा त्यांचा घरगुती व्यवसायच जणू...पण ह्या दोघांमध्ये पण एक साम्य जाणवले म्हणजे गरजा खूप कमी...ना कसला मोह...ना जास्तीची अपेक्षा....रोजचा दिवस आनंदात जगायचा...आनंद वाटायचा...ह्याच धर्तीवर चालणाऱ्या काका पुतणे....ह्या दोन पिढ्या एकाच वेळी अनुभवल्या.... सरतेशेवटी सांगणे एकच...आनंद शोधण्यासाठी..कोणती मोठी सुखवस्तू नाही तर काही छोट्या छोट्या गोष्टींमध्ये सुख अनुभवत गेलो की आपोआप जीवनात आनंदाची सुंदर नगरी उभी राहते शब्दसारथी निलेश बाबर

शिक्षणातील यशोगाथा: डॉ. अनिल कुलकर्णी

शिक्षणातील क्रांतीचं पाऊल :ग्राममंगल डॉ.अनिल कुलकर्णी. कोणत्याही नवीन शैक्षणिक धोरणाची खूप चर्चा होते, त्याच्यावर लेख छापून येतात पण आपल्या मुलांना कशां प्रकारचे शिक्षण कसं, केव्हा, कधी, कुठे, द्यायचं या बबतीत स्वातंत्र्य कुठे आहे?.बहूतेक पालक शिक्षण प्रक्रिये बद्दलअनभिज्ञ असतात. मुलांना फक्त शाळेत घातलं की झालं, पालकांनी नुसती प्रगतीपुस्तकावर सही करणं आता अपेक्षित नाही. मुलं किती शिकली, काय शिकली, केव्हां शिकली, हे पाहणे आवश्यक झालं आहे. कोव्हीड ने ऑनलाइन, ऑफलाईन दोन रस्ते ठरवून दिले. दोन्हीचे टोल वेगवेगळे. ज्यांच्याकडे पैसा आहे ते ऑनलाइनच्या माध्यमातून शिक्षण घेत आहेत. ज्यांच्याकडे तंत्रज्ञान नाही, असले तरी ते वापरायचं ज्ञान नाही,त्यांतही तंत्रज्ञानाला नेट नसेल तर ते धूळखात पडतं, आणि ग्रामीण भागात हीच परिस्थिती आहे. प्रचंड फिस भरायला पालक तयार आहेत, पण कटकट नको, मुलांचं काय करायचे ते शिक्षकांनी करावं, शाळेने करावं, पण आता असं चालणार नाही, पालकांनाही शिक्षण प्रक्रियेत सहभाग घेणे क्रमप्राप्त झाले आहे. प्रत्येक घर आता learning home व प्रत्येक शाळा learning school होणे आवश्यक आहे. घाण्याच्या बैलाप्रमाणे मुलाला अभ्यासाला जुंपले जात आहे, अगदी लहान वयापासूनच पुस्तकांचा भडिमार, लिहून घेण्याचा सराव,अशा परिस्थितीत आमचे चिमुरडे शिक्षण घेत आहेत. पाच नाजुक बोटें विकसित व्हायच्या आधीच त्यांच्यावर ताण दिला जातोय.पाच नाजूक बोटांचे कौशल्यच आयुष्याचा गुलमोहर किंवा निवडुंग करतात. कागदावर खूप छान चित्र रंगवलं आहे, प्रत्यक्षात पाटी कोरीच आहे. शिक्षक शिकवतात, मुलं शिकतात असं चित्र भासवलें जात आहे, पण कोणत्याही प्रकारची कौशल्य शिकत नाहीत, हेच आजच्या शिक्षण व्यवस्थेचे दुर्दैव आहे.शिक्षण प्रमाण भाषेतूनच दिलं जातं पण, अनेक भागात मुलें बोलीभाषेत विद्यार्थी बोलतात, त्यांना प्रमाण भाषा कळत नाही, त्याचं काय? सध्याच्या शिक्षण पद्धतीत मुलं खेळत नाहीत, मुलांमध्ये संवाद नाही, असतो तो फक्त गोंधळ. प्रचंड विद्यार्थी संख्ये मुळे, मुले गटात काम करत नाहीत, गटात सामूहिक काम नसल्यामुळे, पर्यायाने शिक्षक नसतील तर विद्यार्थ्याला कोणतीच कृती करायला वाव नाही आणि त्याच्यामुळे विद्यार्थ्यांना सांभाळणं एक जिकरीचं काम सध्यां शाळें मध्यें असतं. ग्राममंगल च्या शाळा पाहण्याचा नुकताच योग आला. डहाणू तालुक्यातील ऐना, पालघर तालुक्यातील विक्रमगड, पुण्यातील ग्राममंगल अशा शाळांमधून विद्यार्थी घेत असलेले शिक्षण पाहण्यात आले, आणि खूप समाधान वाटले. ग्राममंगलने नेमके केले काय? तर त्यांनी आधी विद्यार्थ्यांना गुंतवण्यासाठी लागणारी शैक्षणिक साधने तयार केली, कायम स्वरूपात विद्यार्थी वापरू शकतील अशी, ती वर्गातच कपाटात ठेवण्यात येतात. गटात कृती होत असल्यामुळे संबोध स्पष्ट होतात व ग्रहपाठाची तशी गरज पडत नाही. त्यामुळे पाठीवरचे ओझे ही कमीच असते. ग्राममंगल ने यापूर्वी शैक्षणिक साधन निर्मितीची अनेक प्रशिक्षणे घेतली आहेत, तसेच शैक्षणिक साधने विक्री साठी ही त्यांच्याकडे उपलब्ध आहेत. या शाळेत विद्यार्थ्यांना बसायला बाक नाहीत, खालीच विद्यार्थी बसतात, सामूहिक गटात विद्यार्थी काम करतात आणि शिकतात. खऱ्या अर्थाने वर्गावर पहिली, दुसरी चौथी पाचवी, नववी, दहावी अशा पाट्या नाहीत तर विषयानुसार नांवे दिलेली आहेत. मराठी, इतिहास, गणित, भूगोल, विज्ञान. त्या त्या वर्गात विद्यार्थी प्रत्येक तासाला जातात, त्याच्यामुळे विद्यार्थ्यांची ही शारीरिक हालचाल होते व थोडा बदल ही होतो आणि विद्यार्थ्याला कंटाळा येत नाही.शाळेला तुम्ही केव्हाही भेट दिली तर शांतपणे काम चाललेलं असतं, कुठेंही गडबड नाही, गोंधळ नाही, शिक्षक फक्त मार्गदर्शकाची भूमिका निभावतात. योग्य वयातच अवयवांची वाढ झाल्यानंतरच त्याच्या हातात पेन्सिल पेन दिलं जातं, इथल्या प्रत्येक विद्यार्थ्याचं अक्षर सुंदर आहे. शिकवण्याचा एक तर्फे मारा बंद झालां तरच विद्यार्थी शिकतील. कवितेच्या तासात कविता ही करायची असतें हे सहावीतल्या मुलाकडे पाहून कळाले, त्याने अतिशय छान कविता बोर्डावर लावल्या होत्या. भाजीपाला शाळेत लावल्यामुळे,शिकता शिकता त्याचा हिशोब करायला मुलं शिकतात. अनेक गोष्टी या कृती व अनुभव यावर आधारित आहेत आणि शिक्षक त्यांना मार्गदर्शन करतात. खरंच सगळ्या शाळेतून असं होऊ शकतं का? शहरात चर्चा, गट, समूह कार्य होऊ शकणार नाही कारण पहिले डेस्क हलवायला पाहिजे, जागा भरपूर असेल आणि विचार करायलाही वाव भरपूर असेल तर काहीही करता येतं. खेळाची साधने बागेतच पाहायला मिळतात पण इथल्या शाळेत खेळायची साधन असल्यामुळे, मुले भरपूर खेळतात, खेळण्यातून संवाद ,शारीरिक श्रम हे सगळं सहज साध्य होतं. आपल्या सध्याच्या शाळांमध्ये खेळाचा एकच तास असतो त्यातही मुले खेळतांतच असंही नाही. गडबड करतात, गोंधळ करतात, हे कुठेतरी संपायला पाहिजे. आता ही पद्धत अमलात आणायला जरी अवघड असली तरी, त्याचा विचार आम्ही कधी करणार आहोत की नाही? प्रशिक्षण महाविद्यालयात घेतलेल्या प्रशिक्षणा प्रमाणे आमचे शिक्षक शिकवतात का? किती शिक्षक शैक्षणिक साधने वापरतात,याचा विचार करण्याची वेळ आता आलेली आहे. सिद्धांताप्रमाणे प्रात्यक्षिक झालं तरच शिक्षण सुधारणार आहे. आजच्या पारंपारिक शिक्षण पद्धतीमध्ये विद्यार्थ्याचं गृहपाठ सुद्धा काही पालक करतात, मुलाला शिक्षा होऊ नये म्हणून. कृती नाही, आनंद नाही अशा प्रकारचे शिक्षण मुले घेत आहेत.शिक्षक मानसशास्त्र शिकलेले असतात पण मुलांचे मानसशास्त्र ओळखण्याची आणि ओळखलं तरी त्याची अंमलबजावणी करण्याची संधी शिक्षकांना मिळतच नाही. पारंपारिक शिक्षण पद्धतीमध्ये शिक्षकच बोलतात, विद्यार्थी ऐकतात. ग्राममंगल मध्ये वर्गातच सर्व शैक्षणिक साधने असतात आणि ती विद्यार्थ्यांना दिले की गटात विद्यार्थी काम करतात आणि शिक्षक फक्त निरीक्षण करतात. सगळं शांत गडबड गोंधळ न होता चाललेलं असतं. आजच्या पारंपरिक शिक्षण पद्धतीमध्ये नुसतं माहितीचं पाठांतर केले जातं, ज्ञान व त्याचे उपयोजन या फार दूरच्या गोष्टी आहेत. कोणत्याच प्रकारची कौशल्य घेऊन मुले बाहेर पडत नाहीत हे दुर्दैव आहे.विद्यार्थ्यांना साधे हिशोब येत नाहीत, दुरुस्तीचे काम जमत नाही,श्रमा चे काम जमत नाही,वाचन नाही, संवादाला वाव नाही. संबोध स्पष्ट झाल्याशिवाय ज्ञान मिळतच नाही आणि हीच आज ची शोकांतिका आहे. शासनाने काहीशाळा ग्राममंगलला चालवायला जर दिल्या तर निश्चित फरक दिसू लागेल. लोकसहभाग आणि देणगीतून शाळा चालू शकतात हे ग्राममंगलने दाखवले आहे. शैक्षणिक साधनांची विक्री, निर्मिती प्रशिक्षणही ग्राममंगल घेतं. सध्या येना, विक्रमगड पुणे येथे ग्राममंगल शाळा चालू आहेत.वाई येथे विकास गटाच्या माध्यमातून काम चालू आहे. रमेश पानसे त्यासाठी शहरी भाग सोडून येथे कायम वास्तव्यास आले आहेत आणि शाळा सुंदर करण्याचे त्यांचे स्वप्न आहे आणि ते हळूहळू साकार होत आहे. कोसबाडच्या टेकडीवरून अनुताई वाघ यांनी दिलेली हाक ऐकून रमेश पानसे हे कार्यरत आहेत. आदिवासी भागात माणसे पेरली की काम ,चळवळ पुढे जाते. प्रत्येक दिवस तपासणी चा आहे अशाप्रकारे शाळा चांलली पाहिजे ,कधीही, केव्हांही. मुलांच्या अवांतर वाचना साठी पुस्तकें मांडून ठेवलेली असतात व मुलं पुस्तके वाचतात. कृती, आनंद, परिसराशी समरसून असणं, त्यात गुंतून असणं, म्हणजेच शिक्षणते इथे पहायला मिळतं. शिक्षण, गट कार्यात मुलं इतके गुंतून गेलेली असतात की शाळा पाहायला कोणी आलंआहे, हे त्यांच्या लक्षातही नसतं, ते शिकत राहतात. चांगल्या व नाविनपूर्ण शाळा वाढल्या तरच समाजात अपेक्षित बदल दिसायला लागतील. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

हाच तो महाराष्ट्र धर्म

हाच तो महाराष्ट्र धर्म किशोर बोराटे @ कोकणातील नाणार प्रकल्पाबाबत आत्तापर्यंत खूप चर्चा झाली. काल मनसेप्रमुख राजसाहेब ठाकरे यांनी राज्यातील प्रमुख नेत्यांना पत्र लिहून राज्याच्या हितासाठी नाणार प्रकल्पाबाबत सकारात्मक निर्णय घेऊन तातडीने प्रकल्पाचे काम चालू करण्याचे आवाहन केले. देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री असताना हा प्रकल्प करण्याचे ठरले. पण स्थानिकांचा या प्रकल्पाला विरोध होता. शिवसेना भाजपाचा सहकारी पक्ष सत्तेत सामील होता. पण नाणारचा विषय यायचा त्यावेळी सेनेची भूमिका नाणार बाबत दुटप्पी होती. भाजपा नाणारबाबत ठाम होती. पण सेना मात्र मंत्रालयात एक भूमिका घ्यायची आणि कोकणातील स्थानिकांच्या समोर वेगळी भूमिका घ्यायची. त्यावेळी पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे स्थानिक कोकणवासीयांना भेटले, त्यावेळी त्यांनी या प्रकल्पाला विरोध केला आणि त्यांचे मंत्री मात्र मंत्रालयात फडणवीस यांच्यासमोर नांगी टाकून बसायचे. अनेक महिने हे असेच चालू होते. अखेर हे सर्व प्रकरण राजदरबारी पोहोचले. त्यानंतर राज यांनी कोकण दौरा केला स्थानिकांच्या समस्या ऐकून घेतल्या आणि त्यानंतर त्यांनी तिथेच घोषणा केली की स्थानिकांच्या समस्यांचे जोपर्यंत निराकरण होत नाही, तोपर्यंत हा प्रकल्प होणार नाही. सरकारने कोकणातील जनतेला विश्वासात घेऊन त्यांच्या ज्या काही शंका आहेत, त्याचे निराकरण करायला हवे. त्यानंतर तूर्तास तो विषय थांबला. काँग्रेस-राष्ट्रवादीने त्यावेळी नेहमीप्रमाणे कोणतीही उघड भूमिका घेतली नाही. तद्नंतर निवडणूका झाल्या. राज्यात बरीच राजकीय उलथापालथ झाली. गेले संपूर्ण वर्ष कोरोना आणि लॉकडाऊनमध्ये गेले. लोकांचे ना व्यवसाय चालू होते, ना नोकऱ्या. सगळं जग थांबलं होतं. ज्यांची हातावर पोटं आहेत, त्यांचे तर खूप हाल झाले. मध्यमवर्गीयांनी जी काही थोडी बचत केली होती, त्यावर कशीतरी वेळ मारून नेली. एका बाजूने आर्थिक संकटाचा सामना करत, राज्य सरकारला दुसऱ्या बाजूने कोरोनाशी दोन हात करावे लागत होते. दरम्यानच्या काळात कोरोनाने अल्पविश्राम घेतला आणि हळूहळू परिस्थिती पूर्ववत होतेय असे वाटत असतानाच कोरोनाने आता परत एकदा आपले रौद्ररूप धारण केले आणि महाराष्ट्रातील जनता संकटात सापडली. आता परत एकदा कोरोनाने राज्याला विळखा घालायला सुरुवात केली असतानाच राज्यासमोर आर्थिक तसेच बेरोजगारीचे संकट पाय रोवून उभे राहिले आहे. गाडीच्या काचेवर जसे धुके साठून राहिल्यानंतर गाडी चालकाला समोरच रस्ता दिसत नाही. तशी अवस्था राज्याचे मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांची झाली आहे. अशातच थोडी दूरदृष्टी दाखवून मनसेप्रमुखांनी काचेवरील धुके पुसून नाणार प्रकल्पाबाबत सकारात्मक भूमिका घेऊन एका तासातच राज्यातील राजकारणाला वेगळी दिशा दिली. राज यांनी प्रमुख पक्षाच्या नेत्यांना साद घातली आहे. मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे, राष्ट्रवादी अध्यक्ष शरद पवार, भाजपा नेते माजी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांना पत्र लिहून राज्यावरील आर्थिक संकट, बेरोजगारी यावर मात करण्यासाठी म्हणून कोकणच्या पर्यावरणाला धक्का न लागता राज्याच्या हितासाठी नाणार प्रकल्प त्वरित चालू करावा यासाठी राज यांनी पुढाकार घेतला आहे. संबंधित नेत्यांना लिहिलेल्या पत्रात त्यांनी म्हटले आहे की गेल्या काही दिवसांत नाणारवासीयांचा या प्रकल्पाला जो विरोध आहे. त्याची कारणे जाणून त्यांच्या मनातील भीती किती वास्तव आहे आणि या प्रकल्पाचा खरोखरच कोकणच्या पर्यावरणाला काही त्रास होऊ शकतो का? याबाबत प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ अनिल काकोडकर यांच्याशी प्रदीर्घ चर्चा करून शंका निरसन करून घेतले आहे. तसेच अजूनही काही तज्ञ लोकांशी यासंदर्भात चर्चा झाली आहे. त्यांनी प्रकल्पामुळे कोकणच्या सौंदर्याला, पर्यावरणाला कोणतीही बाधा होणार नाही असे सांगितले आहे. त्यामुळे शासनाने वेळ न दवडता ताबडतोब प्रकल्प चालू करावा. नाणारवासियांशी मी स्वतः बोलेन. तिथे होणाऱ्या प्रकल्पात स्थानिक कोकणवासियांना व मराठी माणसांना प्रथम रोजगार, नोकऱ्या उपलब्ध व्हायला हव्यात हे मात्र त्यांनी ठामपणे सांगितले. तसेच विनाकारण विरोध करणारांना धडा शिकवला जाईल असाही इशारा राज यांनी आपल्या पत्रातून दिला आहे. आज प्रत्येक राज्य आपापल्या राज्यात उद्योग यावेत यासाठी धडपडत असताना, महाराष्ट्राने गाफील राहून चालणार नाही. एवढा मोठा प्रकल्प राज्याच्या हातून गेला तर कधीही भरून न येणारे नुकसान होईल आणि कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर आपल्याला हे परवडणारे नाही अशी भूमिका राज यांनी व्यक्त केली आहे. राज यांच्या भूमिकेला भाजपाने तातडीने समर्थन दिले आहे. माजी मुख्यमंत्री आणि भाजपा नेते देवेंद्र फडणवीस यांनी राज यांच्या भूमिकेचे स्वागत करून सहकार्याची तयारी दर्शवली आहे. राज यांच्या पत्रानंतर राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष शरद पवार यांनी स्वतः राज यांच्याशी फोनवर चर्चा करून प्रकल्पाबाबत अनुकूलता दर्शवली आहे. चारी बाजूंनी राज्य सरकार अडचणीत असताना राज्याच्या हितासाठी राजकारण बाजूला ठेवून राज यांनी दूरदृष्टीने नाणार प्रकल्पासाठी सर्वांना एकत्र येण्यासाठी जे आवाहन केले आहे यालाच खरा महाराष्ट्र धर्म म्हणतात. संकटाने हातपाय गाळून बसण्यापेक्षा त्यातून मार्ग कसा काढायचा याचे राज यांनी फक्त उदा. घालून दिले नाही तर, त्यासाठी त्यांनी पुढाकार देखिल घेतला आहे. याबाबत मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी अद्यापही काही प्रतिक्रिया दिलेली नाही. ते राज यांच्या भूमिकेला किती प्रतिसाद देतात हे पाहावे लागेल. पण राजसाहेब महाराष्ट्र धर्माला जागले असेच म्हणावे लागेल. आता चेंडू उद्धव यांच्या कोर्टात आहे. सत्तेत ते आहेत. मुख्यमंत्री ते स्वतः आहेत. ते काय प्रतिसाद देतात हे पाहावे लागेल. राज्याच्या हितासाठी जसे राज पुढे आले, तसे उद्धव येतील काय? -किशोर बोराटे

ट्रेक नंबर ६…..चंदन वंदन गड

स्मृतीगंध तुफानाला पेलण्याचं सामर्थ्य अंगी आले तर वाऱ्याची भीती वाटत नाही. फक्त स्वतःला स्वतःच्या क्षमतेपेक्षा पुढे खेचता आले पाहिजे. ट्रेक नंबर ६ चंदन वंदन गड सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेली दोन जुळी भावंडं अशी ओळख असणारे किल्ले चंदन आणि वंदन साताऱ्यापासून अगदी ३० - ३५ किमी अंतरावर स्वराज्याची साक्ष देत उभी आहेत. गडावर जाण्याच्या अनेक वाटा आहेत... राऊतवाडी....बेलमाची..... अरबवाडी....आणि... बनवडी मार्गे. सातारा फलटण रस्त्यावरून जाताना लागणारे अंबवडे गाव आहे तिथून ५ ते ७ किमी अंतरावर असणाऱ्या बनवडी मार्गे गडाची चढाई करणे खूप सोपे आहे.....पण जर काही दुर्ग प्रेमींना थोडा रोमांचक अनुभव घ्यायचा असेल तर त्यांनी...भुईंज मार्गे...किकली....आणि मग बेलमाची....तिथे पायथ्याला आपली वाहने लावून चढाई सुरु करावी.. सुरुवातीला भैरवनाथाचे असणारे छोटे मंदिर आहे त्याचं दर्शन घेऊन पुढचा प्रवास करावा. चढाई पुढची असली जरी सोपी...तरी भटकंतीचा अनुभव असणाऱ्या दुर्ग प्रेमींनी....वंदन गड बेलमाची मार्गे चालून पहिल्यांदा चंदन गडाकडे... कपारी ची बाजू आहे तिथून चालावे... मग जाणवेल....नावाने चंदन वंदन असणारे हे दुर्ग कसे हृदयाचे स्पंदन वाढवतात. पूर्वी ह्याच गडांची नावे शुरगड आणि संग्रामगड अशी होती..नंतर छत्रपती शिवाजी राजांनी ही नावे बदलून चंदन वंदन ठेवली असे पुरावे आढळतात. चंदन गडावर गेले की सुरुवातीलाच एक महादेवाचे मंदिर लागते....तिथे २ पंचलिंगी शिवलिंगे दिसतील...तिथे नतमस्तक होवून...स्वराज्याला....शिवरायांना...आणि एकनिष्ठ मावळ्यांना आठवून मग मन भरून येते....पुढे दर्गा....नंतर दगडी विहीर....आणि मग लागते ते दारूगोळ्याचे कोठार......आजही त्या भिंती भक्कम उभ्या आहेत....दुर्लक्षित अवस्थेत अडकलेल्या काट्यांच्या वेढ्यात अडकुन देखील ही दारूगोळ्यांची कोठारे आजही स्वतःच्या अस्तित्वाचे तेज दाखवत आहेत....तिथून दिसणारा वंदन गड हा अगदीच मोहून टाकतो.... पावसानंतर दिसणारे हिरवे रूप नक्कीच मनाला मोहून टाकत राहील....पण गडांची ही दौलत पहायला....मनात ओलावा असला की गडाची हिरवळ नाही तर पानगळ सुध्दा नव्याने प्रेमात पाडते....आज पर्यंत गडांवर फिरताना माकडे अनकेदा पाहिली....आपण सर्वांनी ती पाहिली असतीलच....पण इथे थोडा वेगळा अनुभव आला....काही ठिकाणी....माणसांना बघून पळून जाणारी माकडे पाहिली......तर बऱ्याच ठिकाणी...आपल्या हातात काय खायला आहे ते खेचून पाहणारी माकडे पाहिली......ह्यात त्यांचा काही दोष असे मला नाही म्हणायचे...पण इथे निवांत बसलो असता.....जवळ येणाऱ्या माकडांनी....काही असे केलेच नाही की.. त्यांना ओढून काही खायचे आहे असे पण जाणवले नाही.....निवांत न घाबरता फक्त शेजारी येवून बसणारी ही मंडळी.....मनाला अजूनच आनंद देवून गेली..... स्वार्थापोटी जवळ येणारे... आणि....भीतीपोटी पळणारे...असे खूप लोक आपल्या जीवनात येत जात असतात......पण कोणत्याही अपेक्षेविना...फक्त मायेने जवळ येणारे कायम मनात राहतात. असाच काही अनुभव आम्हाला तिथे मिळाला. हाच विचार करत जात असताना सहज लक्ष गेले ते एक वयस्कर शांत बसलेल्या माकडाकडे....सोबत घेतलेली एक कॅडबरी...सहज त्याच्या हातात दिली.....पण असे शांतपणे खाणाऱ्या त्या जीवाला....कॅमेऱ्यामध्ये.... कैद करण्याचा मोह नाही आवरता आला....असे विनाकारण खाऊ देवून फक्त फोटो साठी केलेला हा खटाटोप न्हवताचमुळी.....पण निर्विकारपणे त्यांनी सोबत बसणे मनाला खूप विलक्षण अनुभव देवून गेले. बोलण्याच्या ओघात विषय बदलून गेला खरा....पण सांगू वाटला हा सगळा अनपेक्षित अनुभवलेला सारा पसारा. चंदन गडाची सफर झाली की पुन्हा परतीचा प्रवास करत वंदन गडाकडे पाऊल वळतात.....स्वागताला उभी असलेली कमान...त्यावर कोरलेली गणपतीची मूर्ती.....त्या कमानीची भव्यता.... आणि त्यावरील कलाकुसरीची...जेवढी प्रशंसा करावी तेवढी कमी...तिथून आत जाताना दुसरी कमान लागते...त्यातून आत गेल्यावर दिसणारे जे द्वार आहे त्यावर लिहलेले फारशी भाषेतील शब्द नाहीत वाचता येत...पण तिथे दिसणारी ही वाड्याची ठेवणं...रचना....मनाला खूप स्पर्श करून जाते.....मग येतो तो शेवटचा टप्पा.....तिथे दिसतात पुन्हा ३ दारूगोळ्यांची कोठारे....चंदन गडावर असणाऱ्या कोठरांपेक्षा ही तिन्ही कोठारे सुस्थितीत वाटतात....तसेच पुढे गेले की पाण्याचे तळे दिसते....आणि बाजूलाच आहे तो सूर्ख अब्दालसाहब दर्गा..... आणि काही अंतरावर आहे ते छोटेसे शिव वंदनेश्वर‌ मंदिर...तिथे असणाऱ्या शिवलिंगाचे दर्शन घेवून सुरू होतो मग परतीचा प्रवास. एकाच दिवशी केलेल्या हया जोडून असणाऱ्या दोन गडांच्या प्रवासाने....शरीर थोडे थकले तरी..मनाला नक्कीच एक ऊर्जा मिळेल.....रोजच्या धावपळीच्या जीवनात सगळेच जण व्यस्त आहेत..कामाचा ताण...जबाबदारीची ओझी...आणि कर्तव्याची जाण...ह्यात आपण सगळेच एवढे गुरफटले गेलो आहोत की... स्वतःचं मन ओळखणे ह्या साठी पण मानसोपचार तज्ञांचा सल्ला लागत आहे....जगणं खुप सोप आहे....पण व्यर्थ गोष्टींमध्ये अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करण्यात आपण सारे एवढे गर्क झालो आहोत की सगळे काही मिळवण्याच्या ओघात मनात स्वार्थ कधी जागा होतो आणि जगण्याचा अर्थ कसा बदलून जातो... हेच कळत नाही....पण एक म्हण आहे ..."लोहा ही लोहे को काटता है"....हे वाक्य अगदी योग्यच आहे...कारण...अशा काही दुर्ग दर्शनातून.....स्वतःला स्वतःच्या मर्यादेपेक्षा जास्त खेचू शकलो...तर रोज वाटणारी कामाची ओढाताण खूप कमी वाटेल...कारण.....रोज वाटणारा कामाचा डोंगर.... हा असे काही इतिहासाने रंगलेले डोंगर अधून मधून चढ उतार करू लागलो की ....नक्कीच स्वतःच्या विचारांची मर्यादा आभाळाहून मोठी झालेली जाणवेल. शब्दसारथी निलेश बाबर

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर ५……खिंडवाडी…सूर्यपाठ मार्गे…. अजिंक्यतारा

स्मृतीगंध प्रवास आयुष्याचा जरी असे खडतर तरी दुःखास तुडवून पायी व्हावे वरचढ ट्रेक नंबर ५ खिंडवाडी....सूर्यपाठ....उंटाच्या मानेचा डोंगर.....दक्षिण दरवाजा मार्गे अजिंक्यतारा काहीतरी नवीन करू ....यापेक्षा काहीतरी जुने अनुभवू.....असा विचार केला ना की बऱ्याच नव्या गोष्टी पण सापडत जातात. लहानपापासूनच चंद्राला मामा आणि सूर्याला देव..असे म्हणत आलो.या आधी देखील हा मामा आणि देव एकावेळी पाहिले आहेत.पण क्षणचित्रात कैद करण्याचा योग काल आला. परवा असणारी पौर्णिमा यामुळे काल देखील सकाळी चंद्राचे पूर्ण शीतल रूप पाहायला मिळाले....दक्षिणेकडे तोंड करून सूर्यपाठ डोंगरावर उभे राहून... मान पूर्वेकडे वळवली की उगवता सूर्य आणि पश्चिमेकडे मावळता चंद्र पाहिला. ते दृश्य फारच विलोभनीय वाटले... जस जशी सूर्याची दाहकता वाढत गेली....चंद्राचं अस्तित्व मिटत गेलं......हे खर नवीन नाही....ह्यात काही मोठं विज्ञान मी सांगणं... हे पण शोभत नाही......पण मी जरा वेगळा विचार करत गेलो.....काही जण म्हणत असतात आपलं हे नश्वर शरीर पंच महाभूते आहेत त्यांनी बनले आहे..ह्यात विलीन तर होणार ....पण निसर्गात असणाऱ्या ह्या शक्ती बराच बदल शरीरावर घडवत असतात..... काही माहित नाही... ह्यात किती तथ्य आहे....कारण तेवढा माझा काही अभ्यास नाही....पण ह्यातून मला जे काही वाटले ते तुमच्या सोबत बोलून मन मोकळे करू वाटले एवढच काय ते आजच्या लेखाचे निम्मित.... माणसाच्या आयुष्यात तरी काय वेगळे आहे. सूर्यासारखं तेज असावं म्हणले जाते.....चंद्राची शीतलता अंगी असावी असं देखील बोलतात....पण बघा ना ह्या दोघांचं कधी पटत का..? कारण सूर्याचे तेज हे ठराविक काळचं सहन केले जावू शकते...नाहीतर वाढणारा पारा चंद्राचं अस्तित्व संपवूनच...गप्प बसतो. खुल्या आसमंतात मग हा एकटाच राजा आपली हुकूमत दिवसभर गाजवून....सांज वेळेला परतीचा प्रवास करतो....दिवसभर डोळे भिडवू न शकणारे आपण मग त्याचे मावळते रूप आनंदाने कैद करतो... शेवटी काय तर त्याचा तापटपणा.....संसाराचा पसारा सावरायला.....जीवांना ऊर्जा द्यायला असेल गरजेचा....पण सोबत कोणाला हवी असते ह्या तप्त भास्कराची....? तेच उलट पाहिले तर बघा ना...भले जीवनात अंधार असेल....भले एकटेपणाचा काळोख दाटला असेल....त्यात थोडासा प्रकाश घेवून येणारा चंद्र....आपल्या शितलतेमुळे....असंख्य तारकांना आपलासा वाटतो.....कारण फक्त एकच त्याच्यात तेज असते....पण दाहकता काहीच नसते.... जीवनाच्या प्रवासात ह्यातून एक गोष्ट नक्की शिकावी.....आपल्या नोकरीचा भाग.....आपल्या कर्तव्याची जाण.....ह्यात वरून अगदी रुश्ठ रहावं लागतं असेल......काही पदांवर काम करताना ..... खूप काही गोष्टी ह्या आपल्या जवळच्या व्यक्तीला पण न सांगता.....जीवन जगावं लागत असेल.....पण जसे सूर्य त्याची दाहकता देवून धरतीचे जीवन सुखमय करत असतो....तसेच आपण देखील जबाबदारी पार पाडावी.....पण सांजवेळ येईल तेव्हा नक्कीच आपल्या परीजणांना.....आपल्या आतून असणाऱ्या रंग छटांनी...त्यांचे जीवन कसे मोहक बनवता येईल हे पहावे. आणि ज्यांच्या जीवनात कधीही वरुन रागाने वागणे....हे कधी गरजेचे नसेल... त्यांनी....नक्कीच त्या चंद्राचा विचार करावा....त्याचे अस्तित्व तरी काय...जो रोज एका अवस्थेत दिसू शकत नाही...कलेकलेने वाढणे....आणि पुन्हा... ढळणे.....हेच ज्याच्या नशिबी...असा हा चंद्र...आपल्या आतील असणाऱ्या शांत ऊर्जेने....साऱ्या तारकांना मोहून सोडतो.....असेच तर असावे आपले जीवन.... भले सुखाच्या काही गोष्टी आज कमी पडतील....उद्या मिळतील....रोज भले.....जीवनात करावी लागत असेल अस्तित्वाची लढाई....पण मनाचं स्थैर्य ढळू नाही दिले पाहिजे..... असा जर जगण्याचा आनंद घ्यायला जमला तर...? तर कशाला होईल जीवनाची फरफट.....फक्त स्वत्व शोधता यायला हवं....नाहीतर ... दूनियेने आखलेल्या मार्गावर चालत बसून सुख शोधत असाल तर लक्षात ठेवा....त्या मार्गावरून जाताना हिरवळ सापडणे जरा अवघडच असते... कारण आपल्या पुढे असणारे.....ते सारे लुटत निघून गेलेले असतात....मागे राहते ती फक्त एक पायवाट....जी तुम्हाला जीवनाच्या अंतापर्यंत घेवून जाते...मग मागे वळून पहाल तेव्हा जाणवेल....अंत तर जवळ आला पण जीवन जगणे राहून गेले. म्हणून आमचा आजचा हा वेगळा प्रवास खूप काही शिकवून गेला.....खिंडवाडी....सूर्यपाठ....मार्गे अजिंक्यतारा करताना एक विलक्षण अनुभव आला....रोज डोळ्या समोर दिसणारी टेकडी....त्यावर फडकणारं...भगवे निशाण....सारे पाहून जरी असलो तरी...वाट कधी वाकडी पडली नाही....हायवे वरून ये जा करत सुरू असणारा रोजचा प्रवास...फक्त दिवस ढकलणे...हेच काय ते शिकवत होता....सुख शोधायला....मग कुठं हॉटेल मध्ये जेवण..तर कधी....नावाजलेल्या ठिकाणी क्षणचित्रे गोळा करणे....ह्या पलीकडे काही घडतं न्हवते.... पण ह्या मार्गे प्रवास करत अजिंक्यतारा गाठला त्यात वेगळाच अनुभव आला.....काही ठिकाणी धडकी भरवणारी चढण....तर काळजाचा ठोका चुकवणारी उतरण...पण ओढ होती ती पटकन दक्षिण दरवाजा गाठून...राजधानी वर मनाला विसावा द्यावा.... मग प्रवासात सापडले बिबट्याच्या पावलाचे निशाण.... मोर...लांडोर...आणि एक सुखाचा प्रवास. अजिंक्यतारा आपण सर्वांनी अनुभवला आहेच....त्याबद्दल काय वेगळे सांगणार......पण त्याच्या सभोवती पसरलेल्या ह्या रांगातून स्वच्छंदी फिरण्याचा आनंद आपण नक्कीच घ्यावा अशी एक प्रेमळ अपेक्षा. निलेश बाबर शब्दसारथी

या मनांवर शतदा प्रेम करावे:डॉ. अनिल कुलकर्णी

या मनांवर शतदा प्रेम करावे... डॉ.अनिल कुलकर्णी. मनाचा खेळ कधी कुणाला समजलेंत. स्वतःच्या मनाचे खेळ सुद्धा स्वतःला समजत नाहीत. आत्महत्या करणाऱ्या च्या हातातच असतो मनाचे खेळ थांबवण्याचा लगाम. कधी कधी परिस्थिती प्रवृत्त करते, कधी कधी मनंच मनांला प्रवृत्त करतं. कॅनव्हास वर मनसोक्त रंगाची उधळण करत सुंदर चित्र काढता येतं. सुंदर क्षणांची उधळण करुन वेगळे वेगळे क्षण सभोवताली गोळा करता येतात. क्षणांची रांगोळी काढून, मनासारखे रंग भरता यायला हवेंत. चित्र पुसता येतें, रांगोळी ही पुसता येतें. क्षणांना पुसलं कीआयुष्य संपतं. सुखाचा इंद्रधनू पाहायचा असतो, अनुभवायचा असतो, बघायचा असतो, तो ओरबडायचां नसतो. सुख ही अनेकरंगी असतं. प्रत्येक रंग माणसाला ओरबाडून हवां आहे. सत्ता, कीर्ती, पैसा वासना, प्रेम,समाधान, यश हे सगळं यशाच्या इंद्रधनूंत असतं. एका वेळेस एकच मिळेल व ते भोगावं. आत्महत्या करणारे कोणत्या ना कोणत्या क्षेत्रात यशस्वी असतांतच. यशानंतर दोन रस्ते असतात,समाधान व नैराश्य. नैराश्याच्या रस्त्यावर आत्महत्या भेटतें. यशोशिखरावर असणारे जेव्हा आत्महत्या करतात तेव्हा खरंच समाजामध्ये संभ्रमावस्था निर्माण होते. मन ही आवाक्यात न राहाणारी गोष्ट आहे. माणसे उन्मत्त होई पर्यंत मनाचं ऐकत राहतात. मनाच्या खेळावर ज्याचं नियंत्रण आहे, तोच उत्तम आणि यशस्वी जीवन जगू शकतो. मन आवाक्यात नसलें की मनात अनेक समस्या घर करतात. मनाला कळणं आणि वळणं याचा सुवर्णमध्य साधता आला पाहिजे. कुणाचं मन कुणावर जडेल याचे काही ठोकताळे नाहीत.प्रत्येक क्षण विविध रंगात न्हाऊन निघालेला असतों आणि तोच मनाचं अस्तित्व टिकवून ठेवतो. 'दुखी मन मेरे जहा नही चैना वहा नही रहेना' असं म्हणलंच आहे. क्षणांना जिंकलं की आयुष्य आपलंच असतं.क्षणांना जिंकता यायला हवं. तुमचा अखेरचा श्वास ठरवतो क्षणंच. मनातल्या तरंगावर आपलं नियंत्रण नसतं. तरंग आपले नसले तरीही अंतरंग आपलंच असतं.आपल्या अंतरंगात आपण कधी डोकावतंच नाही, आपण नेहमी दुसऱ्याच्या अंतरंगात डोकावून तुलना करत बसतो. तुलना तुमच्या मनाला जाळतें तुमच्या मनाची राख करतें. सारखंआरशात पाहून चित्र बदलत नाही. वारसा आणि कर्तुत्व हातात हात घालून आले तर तरच आरसा दखल घेतो.मनाचा थांगपत्ता लागू न देण्यात माणसा सारखा माणसाचा हात कोणीच धरू शकत नाही.चेहरे व मुखवट यांचे नियोजन कधीच एकमेकांना पूरक नसतं. मुखवट्याची ब्लु प्रिंट चेहरा कधीही बदलू शकतो. चेहऱ्याचा नियोजन मुखवट्या शिवाय अंमलात येऊच शकत नाही. खरा चेहरा उघडकीला येऊ नये म्हणून मुखवटे तारे वरची कसरत करतात. माणसं सगळं उघड़ करतील, पण मन उघड करण्याची लक्ष्मण रेषा कधीच ओलांडत नाहीत. मृत्यूनंतरही माणसाच्या मनातलं कळत नाही. शरीराने जवळ येणारे मनाने रत होतांतच असं नाही. मन खुंटीला टांगलं की माणसं मनां सारखं वागायला लागतात. मनाला विसावण्यासाठी आश्वासक खांद्याची गरज असतें. पाय धरणारे व्यक्तिमत्व व विश्वासाने विसावणारे खांदे आज दुर्मिळ झाले आहेत. मानवी संबंधाचा सगळा इतिहास मनातलं ओठावर न आल्यामुळे झाला आहे. मनानें ठरवलं तर काही होऊ शकतं.आपल्याच मनाचं विश्लेषण आपल्याला करता येत नाही. आपण दुसऱ्याच्या मनातलें विश्लेष,ण करू शकतों कां?माणसे स्वतःच्या मनावर प्रेम करतच नाहीत, स्वतःच्या मनाला गोंजारततच नाहीत. स्वतःच्या मनाला वेळ देत नाहीत नेहमी उपेक्षेने, तिरस्काराने मनाचे खच्चिकरण झाल्यावर नैराश्य येणार नाही तर काय? मनाला वेळ देण्यासाठी स्वतःला वेळ काढला पाहिजे. सगळ्यांना जगाची चिंता, मालिकेतल्या पात्रांची चिंता पण घरातल्यांची व स्वतःच्या मनाची चिंता नाही.आई कुठे काय करते ऐवजी स्वतः आपण काय करतो, स्वतःसाठी, मित्रांसाठी हे मनात डोकावून पाहणे गरजेचे आहे. जगायला माणसांना वेळ नाहीच. कुटुंबासाठी ते नाही नाही ते करतील, नको नको त्या गोष्टी घरात आणून ठेवतील. भौतिक समृद्धता आणण्यासाठी स्वतःच्या मनाचा कोंडमारा करतील.घरच्या माणसांना वेळ हवा, संवाद हवा आणि तेच नेमकं चुकतय. मुलांना खेळणी घेऊन देणारें पालक मुलांच्या मनाशी व मुलांशी किती खेळतात? बायकोला फ्लॅट घेण्याच्या नादात स्वतः फ्लॅट होतात. बायकोला हवा असतो फक्त गजरा व संवाद. मनं जिंकायची आयुधं फार वेगळी असतांत. मन प्रसन्न करां हे ठिक आहे, पण सभोवताली तसां निसर्ग हवां, तसं सौंदर्य हवं, तसं समाधान हवं. मन चांगलं ठेवां व चांगल्या मनाच्या माणसाच्या सोबत रहा, मनाचे काहीच प्रश्न राहणार नाहीत. कुणाचे मनाने वाईट चिंतू नका. माणसांची बरीच शक्ती जळण्यात जातें जळणं स्वतःला संपवतं ईतरा वर जळण्यांत स्वतःच्या मनाची स्मशानभूमी कधी होते हे माणसाच्या लक्षातंच येत नाही. मन पतंगासारखं भर करटतं, त्याला नियंत्रणात ठेवणें महत्त्वाचं असत. मनासारखे खांदे मिळणं हेच आयुष्याच संचित.शेवटचे चार खांदे तरी आपल्या कुठें हातातअसतात?्र््र्््र््र््र््र््र्र्र््र्््र््र््र््र््र्

नविन पसायदान कोरोना

*New Version of "पसायदान"* आता सर्वात्मके जीवे । विनाकारण न फिरावे । घरीच बैसोनि रहावे । निवांतपणे ॥ 1॥ एकमेका कर न मिळवावे । दुरुनीच नमस्कारावे । अंतर सुरक्षित राखावे । परस्परांमाजी ॥ 2॥ सदासर्वदा हात धुवावे । रुमालाविणा न शिंकावे । कोमट जल प्राशावे । थंड वर्जावे सर्वथा ॥ 3॥ घरी येता जरी कंटाळा । मदत करावी गृहिणीला । पुण्य लागे जीवाला। पत्नीव्रताचे॥ 4॥ करा स्वच्छता सदनाची । त्याच बरोबर तनाची । काढा जळमटे मनाची । शुचिर्भूत व्हावया ॥ 5॥ करा मनन आणि चिंतन । थोडा वेळ नामस्मरण । चुकविता येईल मरण । स्वतःसहित इतरांचे ॥ 6॥ आजपावेतो खूप पळाला। आता विश्रांती शरीराला । सादर व्हावे समयाला । संत वचन हे असे ॥ 7॥ आहे विषाणू चे संकट । करा मनाला बळकट । ध्यानयोगाचा वज्र तट । उभारावा भवताली॥ 8॥ समय नव्हता म्हणोन । केले नसेल वाचन । ज्ञानेश्वरी ग्रंथ पावन । आता तरी वाचावा ॥ 9॥ आयुष्याला पुरेल । पुरोनिया उरेल । ग्रंथांची ऐसी रेलचेल । आहे संतकृपेने ॥ 10॥ आवाहन करती वारंवार । दिल्ली आणि मुंबईकर । धोका वाढेल फार । बेफिकीर राहता ॥ 11॥ शासन,पोलिस,डॉक्टर । स्वच्छतेचेही शूरवीर। सेवा देती अहोरात्र । स्मरण त्यांचे असावे॥ 12॥ हेही जातील दुःखदिन। येतील पुढे सुखाचे क्षण । तोवर संयमाचे पालन । मनापासोन करावे ॥ 13॥ येथ म्हणे श्री निसर्गरावो । कोरोना ना पसरावो । हाच हेतू मनी ध्यावो । जनकल्याणहेतूने ॥ 14॥ *🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏*

जिंकलंस नेहा

*जिंकलंस नेहा* किशोर बोराटे @ ३० सप्टेंबर १८७० साली भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक दादासाहेब फाळके यांचा जन्म नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे झाला. *१९१३ साली त्यांनी भारतातील पहिला चित्रपट प्रदर्शित केला त्याचे नाव होते राजा हरिश्चंद्र.* आज भारतीय जनतेसाठी भारतीय चित्रपटसृष्टी म्हणजे जीवनाचा अविभाज्य घटक झालेली आपण पाहतो. पण सुरुवातीच्या काळात याच चित्रपटसृष्टीकडे उच्चभ्रू वर्गाने पाठ फिरवली होती. ते आणि त्यांच्या घरातील मुलं-बाळं, स्त्रिया यांना काम करणे तर दूरच, पण चित्रपट पाहण्यास देखिल मज्जाव केला जात असे. भारतीय चित्रपटसृष्टीची मुहूर्तमेढ रोवणाऱ्या याच दादासाहेब फाळके यांच्या चित्रपटसृष्टीने आज इंडस्ट्रीचा दर्जा प्राप्त केला. पडद्यावरील आणि पडद्यामागील अनेक हिरे घडवले. त्यातीलच काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या एका हिऱ्याला इंडियन आयडॉलने त्यांच्या व्यासपीठावर आणले आणि त्यांना पाहून भारतीय जनतेचे मन फक्त हेलावलेच नाही, तर त्यांनी आश्चर्याने तोंडात बोट घातले. चेहऱ्यावर आश्चर्याचे भाव, तर डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहत होत्या, त्या एका गीतकारासाठी आणि त्यांचे नाव होते संतोष आनंद. *होय, तेच संतोष आनंद, ज्यांनी एक प्यार का नगमा हैं, तेरा साथ हैं तो, मेघा रे मेघा रे, मोहब्बत हैं क्या चीज अशी गाणी लिहिली.* आपण लहानपणापासून ही गाणी ऐकत, गुणगुणत आलो. पण याचे बोल कुणी लिहिले हे जाणून घेण्याचा कधी प्रयत्न केला नाही. त्या संतोष आनंद यांना टीव्हीच्या स्क्रीनवर एकदम थकलेल्या, गलितगात्र झालेल्या अवस्थेत पाहिले तेंव्हा, तिथे उपस्थित असणारे आणि टीव्हीसमोर बसून कार्यक्रम पाहणारे या सर्वांच्याच डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा चालू झाल्या. इंडियन आयडॉलचे सर्व स्पर्धक, अँकर, आणि जजेस् आणि संतोष आनंद यांच्या गीतांना ज्यांनी संगीताचा साज चढवला ते प्यारेलाल सगळेच भावनाविवश झाले. *सगळ्यात लक्ष वेधून घेतले ते प्रसिद्ध गायिका नेहा कक्करने. ती संतोष आनंद यांची सद्यस्थिती पाहून हमसून रडत होती. नेहाने संतोष आनंद यांना पाच लाख रुपये भेट, मदत म्हणून देऊ केले. पण सूर्य अस्ताकडे झुकलेला असताना देखिल, आपलं अस्तित्त्व जपणाऱ्या या स्वाभिमानी कलाकाराने ती नम्रपणे नाकारली. तरीही नेहाने मला तुमची नात समजा आणि कृपया ही भेट स्विकारा अशी गळ घातली, तेंव्हा त्यांनी ती स्विकारली.* खरंतर केवळ टाईमपास म्हणून चित्रपट बघणाऱ्या आणि बाथरूम सिंगर असणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसाने जुन्या जमान्यातील गीतकार संतोष आनंद यांना तरी का ओळखावे आणि इंडियन आयडॉलचा प्रत्येक कार्यक्रम आपल्या अश्रूंनी ओला करणाऱ्या नेहा कक्करची तरी दखल का घ्यावी? तिचे गायिका असणे आणि तिचे रडणे मला कधीच भावले नाही. एक गायिका आहे एवढीच काय ती मला तिच्याबाबतची माहिती. बाकी तिचे रडणे वगैरे मला नेहमीच कृत्रिम वाटत आले होते. *पण कालच्या प्रकाराने नेहाकडे पाहण्याचा माझा दृष्टीकोन पूर्णपणे बदलला आणि आपसूकच माझ्या तोंडून शब्द बाहेर पडले नेहा जिंकलंस.* पडद्यावर भावना दाखवणाऱ्या आणि प्रत्यक्ष हीन भावना बाळगणाऱ्या या चित्रपटसृष्टीत एवढ्या कोमल मनाची ही कळी अद्याप कोमेजून कशी गेली नाही हेच विचार परवापासून माझ्या मनात घोळत आहे. असो, नेहाला तिच्या पुढील वाटचालीसाठी शुभेच्छा. ज्यांना या चित्रपटसृष्टीचे जनक म्हंटले जाते ते दादासाहेब फाळके तसेच लक्ष्मी-प्यारे असतील, संतोष आनंद असतील, नावं घ्यायची म्हटले तर खूप घेता येतील. पण अशा या मोठ्या लोकांची, कलाकारांची जाण या पिढीने ठेवावी आणि त्यांच्याबाबत काय दृष्टीकोन असावा हे नेहाने दाखवून दिले आहे. त्याबद्दल तिचे अभिनंदन तर करावेच लागेल. पण तिच्याकडून बाकीच्यांनी पण हे शिकावे. धन्यवाद -किशोर बोराटे

माझा स्वाभिमान

मी कधीच न विकला माझा स्वाभिमान मी कधीच न दुखावला कोणाचाच स्वाभिमान माझे जीवन अन् जपतो मी सदैव माझा स्वाभिमान ठेच लागता वाहते रक्त, मला माझ्या रक्ताचा अभिमान गल्ली-बोळात नाही मिरवत मी रिकामी शान मला माझा, माझ्या अस्तित्वाचाच आहे स्वाभिमान आज-काल पैसाच झाला आहे प्रत्येकाचा अभिमान पैशानीच विक्री-खरेदी होतो प्रत्येकाचा स्वाभिमान जे स्वातंत्र्य म्हणून करतात चाकरी आजही जे स्वातंत्र्य मिळवून खातात लाचारीची भाकरी आजही जिथे नाही भेटत मान आणि खाली घालावी लागते मान.. तिथे का कोणी करावी चाकरी? आणि का विकावा पुन्हा पुन्हा स्वाभिमान। कवी -क.दि.रेगे नाशिक

स्मृतीगंध…..ट्रेक नंबर ४….खिंडवाडी …. जानाई मळाई डोंगर

स्मृतीगंध खुणावती पाऊलखुणा....करता प्रवास हा जुना.....आठवे त्या निरागस बालपणा.... ट्रेक नंबर ४ खिंडवाडी... जानाई मळाई डोंगर. रविवार म्हणजे कुठेतरी निसर्गाच्या सोबती घालवू वाटणारा दिवस.....मित्र परिवार सोबत असेल तर त्या दिवसाची मजाच न्यारी...पण सगळेच कामात व्यस्त असल्याने....लांब कुठे जाणे शक्य नाही हे जाणवले.....पण थोड्याच वेळात पूर्ण होईल....आणि मनाला आनंद देईल....असं आठवणीत येणारं ठिकाण म्हणजे माझ्या गावचे दैवत.... जानाई मळाई देवस्थान....पण मग जर फिरायचे आहे....तर नेहमीच्या पाऊलवाटा कशाला हे ठरवून.....प्रवास केला... खिंडवाडी गावातून सुरू होणाऱ्या डोंगर रांगातुन.... अशाच भटकंतीला सध्या आपण ट्रेक म्हणतो... काही क्षणचित्रे आहेत ज्यातून प्रवास मार्ग कळेलच....पण चालताना मनात विचार आला.....ह्याच त्या वाटा....हाच तो मार्ग जिथे आज बॅग...पाणी....शूज...मोबाईल....हा सारा लवाजमा....सोबत घेवून निघालो. त्याच वाटांवर मित्रांसोबत...पायात साधी चप्पल... हाप चड्डी....शर्ट...हातात लगोर.....असा शिकारी बाणा...घेवून...मधाची पोळी शोधणे.....आणि उगाच जास्त मोठे शिकारी असल्याची ऐट आणत... पक्ष्यांची शिकार करायला निघणे.... हा सुट्टीचा रोजचा क्रम...शाळांना दिवाळी...उन्हाळा सुट्टी लागली....आणि दिवसा घरी थांबलो असेल ते फक्त शक्तिमान पाहायला.....ते संपले...की त्याच्या सारख्या घिरक्या घेत...घरातून काढता पाय घ्यायचा...ते संध्याकाळीच माघारी......मग रानात......बोरे ,जांभळे,करवंदे,कैऱ्या....आणि गोड मध खावून पोट भरायचे.... आणि ह्याच डोंगरात स्वतःला हरवून द्यायचे....आज त्याला ट्रेक म्हणतोय.... हरवले ते दिवस.....जिथे मोबाईल न्हवते.....पण मित्र कायम जवळ होते....कोणालाच नियोजन माहित नसायचे....पण कधी दिवस खराब जायचा नाही.....रोज नव्या आठवणी साठवल्या जायच्या....मग रात्री त्या गप्पा...मला आधी दिसले म्हव..म्हणजे मधाचे पोळे बरका....मग ते काढले कसे....मध किती मिळाला.....ह्याला लय... गोड बोर घावली...माझी आंबट होती...आज वाचलो आंबे काढताना घावलो असतो...बर झाल...ह्याला राखणीला ठेवलेला...आता असे करू...उद्या ह्यापेक्षा जास्त म्हवं काढू...लय करवंदे गोळा करू...असल्या त्या गप्पा...मधून एखादा म्हणणार....सुट्टीचा दिलेला घरपाट(गृहपाठ...होमवर्क बरका.) झाला का...मग त्यावर चर्चा....असा काय तो दिनक्रम..... खोराडी,दिवाणमाळ,भक्तिन जाळी,वाघाची खोरी,हत्तीचा पाय, गोवळ झरा, भोसल्याची ताल, बाबराची खोरी,अमल्याचा माळ ही असली आमची हिंडायची ठिकाणे....आणि आमचा स्विमिंग पूल म्हणजे पाझर तलाव...जिथे आमच्या सोबती असायच्या म्हैशी....मग ते गढूळ पाणी कसे स्वच्छ वाटायचे देव जाणे....पण आता मिनरल पाण्यात पण बारीक नजर पडते....काही घान तर नाही ना हे पाहायला.... पण आज हे सगळे आठवणीतच राहिले....कधी...कसे....आणि का मोठे झालो....कळलेच नाही.....वय वाढले....मित्रांच्या आवडी बदलल्या....आणि ह्या जुन्या वाटा...कायमच्या मनातच बंद झाल्या...आज आपण सगळे फिरतो....वेगवेगळे....पिकनिक स्पॉट शोधतो..... भले तिथं गर्दी असेल....पण त्या गर्दी मध्ये एकांत शोधतो....कारण....मनात असते ना....आज सुट्टी...मग आज एंजॉय....आज दूर फिरायला जायचे....पण अशी दूरची ठिकाणे...आपल्याला कधी जवळची वाटू लागतात....कळतच नाही...कारण...कोणतरी तिथे गेलेला असतो...काही क्षणचित्रे पाहिली असतात....मग त्यानुसार...आपसूक आपण देखील तिकडेच खेचले जातो.... पण आज असे झाले नाही....आज प्रत्येक पाऊल मला माझ्या बालपणात घेवून जात होता....अरे इथे.... मसाले भाताची पार्टी केली होती...इथे पोहे बनवले होते....इथे ह्याची त्याची हाणामारी झाली होती...ती भांडणे पण क्षणिक असायची....कारण तेव्हा मने साफ होती... सांगायचं फक्त एकच आहे.....कधीतरी तुम्हीही हरवून बघा ना...अशाच काही क्षणांमध्ये.....जिथे जगाला दाखवावी अशी सुंदर दृश्य नाहीत....काही कोणती कलाकुसर नाही.....तिथे काय सांगणार ह्या ट्रेक बद्दल....पण असा ट्रेक असावा..जिथे आपले बालपण गेलेलं असते..कारण तिथे कोणती...कलाकुसर नाही मिळत पाहायला....पण आपण कसे घडलो....कसे बिघडलो....कसे वाढलो....ह्या आठवणी आपसूक जाग्या होतात....आणि आठवतात आपली ती जुनी सारी मित्रमंडळी...जी ह्या जगाच्या स्पर्धेत....स्वतःला सिद्ध करायला वेगवेगळ्या ठिकाणी गेलेली.....पैसा कमवून भविष्य सुरक्षित करायला गेलेली....ह्याच भविष्याच्या विचारात....कधी हा गोड भूतकाळ....मनाच्या खोल कप्यात दबला जातो कळतच नाही. त्या आठवणी विकत नाहीत मिळत...त्या अनुभवणे हाच असतो एक विलक्षण आनंद....आता विकत मिळतातं त्या वस्तू असतात....आणि त्या सोबत असतो तो फक्त मोजेलेल्या नोटांचा तपशील.... निलेश बाबर शब्दसारथी.

अस्तित्वाच्या पाऊलखुणा: डॉ.अनिल कुलकर्णी

अस्तित्वाच्या पाउलखुणा: डॉ अनिल कुलकर्णी. प्रत्येकाला वाटतं आपल्या अस्तित्वाची कोणीतरी नोंद घ्यावी. जाणीव झाल्यापासून माणसं स्वतःला इतकी जपतात की आपल्याच विश्वात जगतात. अस्तित्व टिकवण्यासाठी व दाखवण्यासाठी माणसें काही ही करतात. अस्तित्वाला हादरें बसल्याशिवाय माणसें सुधारत नाहीत. पाण्याला सुद्धा वाटतं आपल्या तरंगाची दखल घ्यावी, तसंच मनाला ही वाटतं आपल्या विचारांची दखल कुणीतरी घ्यावी. बेदखल नैराश्य घेऊन येतं आणि दखल आशा घेऊन येतं.अस्तित्वं ठरवतं आपलं व्यक्तिमत्वं. नोंद नसेल तर अस्तित्वाला अर्थ नाहीं. रानफुलांची नोंद कोण घेतं? केवळ निर्माल्यां साठीच फुलायचं नसतं. निर्माल्य पर्यंतच्या प्रत्येक टप्प्यावर चा प्रवास ठरवतों अस्तित्व. फुलणं ते निर्माल्य होणें यामधील प्रवास म्हणजेच जीवन.फुलालां कुठे माहित असतं फुलल्यानंतर त्याला चुरगाळलं जातं कां एखाद्या सौंदर्यवतिच्या केसात माळलं जातं, कां चितेवर रवानगी केलं जातं. प्रत्येक टप्प्याचा अनुभव वेगळां पण तो घेण्यासाठीच फुल निर्माल्य होईपर्यंत तग धरतंच. आपल्या अस्तित्वाचं वलय विस्तारलं जावं असं प्रत्येकाला वाटतं. बिंदूला ही वाटतं वर्तुळ ही मोठं व्हावं,विशालव्हावं. अस्तित्वाचा प्रत्येक टप्पा सुखद करण्यासाठी माणूस धडपडत असतो. अस्तित्व श्वासाबरोबर येतं आणि श्वासाबरोबर जातं, पण अस्तित्वाच्या खुणा मृत्यूनंतर ही शिल्लकराहतात. पृथ्वीवरच्या माणसांना चंद्राच्या साक्षीचं अप्रूप असतं आणि म्हणून पृथ्वीवरच्या माणसांनी चंद्रावर आपल्या पाऊलखुणा उमटवल्या. माणसें जिवंतपणीच अस्तित्वा साठीच धडपडत नाहीत तर मृत्यूनंतरही आपलं अस्तित्व कायम राहावं म्हणून धडपडत असतात. प्रत्येकाचं अस्तित्व ठरलेलं असतं, तेवढ्या काळात जगायचं आणि जगवायचं. प्रत्येक क्षणाला अस्तित्व असतं. प्रत्येक क्षण माणूस अस्तित्वासाठी जगतो.क्षणांची मालिका ठरवते अस्तित्व. आपलं अस्तित्व तर केवळ आपल्या हातात असतं असं नाही तर ते दुसऱ्यांच्या ही हातात असतं. अस्तित्वाला आव्हान दिलं की अस्तित्व तावून सुलाखून निघतं. कुणाच्या तरी मनात आपल्याला, आपल्या अस्तित्वाला स्थान असावं असं प्रत्येकाला वाटतं. आपल्याच अस्तित्त्वाची आपल्याला जाणीव नसतें. प्रसंगानुरुप काही गोष्टी अस्तित्व सिद्ध करतात. अस्तित्व हे अनुवंशिकतेंच देणंआहेच, पण अंगावरच्या दागिन्या प्रमाणे स्वतःचं अस्तित्व समृद्ध ही करायचं असतं. आनुवंशिकतेतून गोड गळा मिळेल पण रियाज करून अस्तित्व टिकवावं लागतं. संधी मिळाली की अस्तित्व बहरतं. कापलेल्या वृक्षातूनही अंकुर आपले अस्तित्व दाखवंत. खडकातही बिज अंकुरतं. अस्तित्वाच्या पाऊलखुणांची पाऊलवाटच ठरवतें तुमचंं अस्तित्व. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

तुझ्या या निसर्ग मित्राला

आणि अवकाळीचे सत्य उलगडले सृष्टीचे नव-नवीन खेळ पुन्हा चालू झाले गारपीटीने डाव साधून बळीराजाला नाचवले अरे मानवा तुज पुन्हा एकदा पावसाने या धोबीपछाडले तुझीया बुद्धी चातुर्याने तू नव विश्व निर्मिले ज्ञान-विज्ञान वापरून तू एक युद्धच पेटवले निसर्गाच्या नासधूसीस तू तुझे विजय मिरविले पंचतत्वावर स्वार होऊनी तू स्वतःला गर्वात बुडविले आज वेळ आली मानवा सावर तू स्वतःला युद्ध तुझे तू थांबून आवर घाल तू स्वतःला तुझ्या भविष्याचा साथी मान तू निसर्गाला अन् दे मैत्रीचा हात सदैव तुझ्या या निसर्ग मित्राला। ..................................तुझ्या या निसर्ग मित्राला।

अरविंद त्रिवेदी (रावण) यांची गोची

त्याचं झालं काय की, अरविंद त्रिवेदी साहेब एकदा हनुमानाच्या दर्शनासाठी मंदिरात गेले. अयोध्येतील हनुमान गढी मंदिर म्हणजे सुविख्यात मंदिर. रामायण सिरीयल सुरू असावी किंवा नुकतीच दूरदर्शन वर प्रसारित झाली असावी तो काळ. त्यामुळे त्रिवेदी साहेब लोकप्रियतेवर आरूढ असावेत. त्यांच्या लोकप्रियतेच्या फुग्याला हनुमान मंदिराच्या रेवती बाबा नामक पुजारी बुवांनी मोठीच टाचणी लावली त्या दिवशी. अरविंद त्रिवेदी स्वतः मोठे रामभक्त. जरी त्यांनी पडद्यावर खणखणीत रावण साकारला असला तरी त्यांच्या मनात मात्र राम वसलेला! अर्थातच हे पुजारी बुवांना माहीत असण्याचे कारण नव्हते. त्यांनी यांना टीव्हीवर रावणाच्या भूमिकेत बघितलेला, त्यात प्रत्यक्ष हनुमानाला आणि श्रीरामाला काहीबाही बोललेला हा माणूस हे एवढेच माहीत! आणि असे असताना हा चक्क मंदिरात घुसतोय म्हणजे काय! त्रिवेदी साहेब मंदिरात जाऊ लागले तर त्यांना आत जाऊच देईना तो. कारण काय तर, अशा व्यक्तीला जर मंदिरात सोडले तर ते मंदिराचे पावित्र्य भंग करणारे ठरेल. मोठा पेचप्रसंग उभा ठाकला! मंदिराचे ट्रस्टी वगैरे आले पण भटजीबुवा काय मानायला तयार नव्हते. ट्रस्टी त्रस्त झाले. इकडे त्रिवेदी साहेब ताटकळत उभे... शेवटी पुजारी बुवांच्या पुढे त्यांना मान तुकवावी लागली आणि रामाचे दर्शन न घेताच ते परतले. पुजारी बुवांचे पुढे काय झाले माहीत नाही, परंतु त्रिवेदींवर नाही म्हटलं तरी मोठाच प्रभाव पडला या प्रसंगाचा, इतका की त्यांचे शूटिंगमध्ये मन लागेना! मनाने कुठे दुसरीकडेच असायचे ते. खरं तर अरविंद त्रिवेदी स्वतः मोठे रामभक्त होते, त्यामुळे आपण सिरीयल मध्ये डायलॉग म्हणून काय काय बोलतोय याची टोचणी मनाला लागली असावी त्यांच्या. प्रायश्चित्त म्हणून त्रिवेदी साहेबांनी आपल्या घराच्या सगळ्या भिंतींवर दोहे, चौपाई वगैरे लिहून घेतले, घराचे नाव बदलून "श्रीराम दरबार" केले... दरवर्षी घरामध्ये रामायणाचे पाठ सुरू केले...तेव्हा कुठे मनाला शांतता मिळाली त्यांच्या. गेल्या वर्षी लॉकडाऊन मध्ये प्रक्षेपित झालेली रामायण सिरीयल बघताना त्यांचा व्हिडीओ देखील सर्वत्र बघितला गेला. रावणाचे पात्र म्हणजे प्रचंड खल वृत्तीचे पात्र. त्याला त्रिवेदिनी आपल्या ठळक अभिनयाने उत्तम रंग भरले आणि भारतीय चित्रपट इतिहासातील कदाचित सर्वश्रेष्ठ रावण साकारला. त्यामागे त्यांची अभिनयक्षमता होतीच पण एक रामभक्ताला (भूमिकेत राहताना) होणाऱ्या अनंत यातना देखील होत्या! अरविंद त्रिवेदी द लेजंड! #रामभक्त © Ashutosh Ratnaparkhi. श्रीकृष्णार्पणमस्तू

मोठी घरं, छोटी माणसं आणि कोती मनं

*मोठी घरं, छोटी माणसं आणि कोती मनं* किशोर बोराटे @ सर्वसामान्य माणूस कोणतीही गोष्ट करताना प्रथम समाज काय म्हणेल, लोग क्या कहेंगे? याचा जास्त विचार करतो. ग्रामीण भागात आपण ज्या वास्तूत राहतो त्याला घर म्हणतात. शहरी भागात प्लॅट, बंगलो अशी नावं असतात. पण घर या शब्दात जो ओलावा, जे सुख आणि जी माया आहे, ती इतर कशात नाही. आपण लहानपणापासून काही पारंपरिक रिती-रिवाज पाहत आलो आहोत. उदा. द्यायचेच झाले तर एखाद्या घरातील व्यक्ती मृत पावली, तर पूर्ण भावकी त्याचे सुतक पाळते. हे सुतक पाळणे म्हणजे तरी काय असते? सुतक पाळणे म्हणजे मृत व्यक्तीच्या कुटुंबाच्या प्रति संवेदना बाळगणे. दुःख वाटून घेतलं, की दुःख हलकं होतं असे म्हणतात आणि हे खरे आहे. एखादी व्यक्ती मृत पावली की त्या घरावर दुःखाचा डोंगर कोसळतो. संबंधित कुटुंब त्या खाली दबू नये, म्हणून समाज त्यांचा मानसिक आधार बनून पुढं येतो आणि त्यांचे दुःख वाटून घेतो. त्या कुटुंबासोबतच समाज सुद्धा १०-१२ दिवसांचा दुखवटा पाळतो आणि तुम्ही एकटे नाहीत. आम्हीही तुमच्या दुःखात सहभागी आहोत असा संदेश समाज देतो आणि त्या दुःखातून संबंधित कुटुंबाला बाहेर पडण्यासाठी मदत करतो. या दुखवट्याच्या कालावधीत समाजात कोणतेही आनंदाचे कार्यक्रम होत नाहीत. उदा. वाढदिवस, लग्न, पूजा, पार्ट्या कोणतेही धार्मिक कार्य, सण या सर्व सुखाच्या गोष्टींना फाटा दिला जातो. लोकं आपल्या घरून भाजी-भाकरी घेऊन त्या कुटुंबाच्या घरी जातात, त्यांचे सांत्वन करत त्यांना खाऊ घालतात आणि स्वतःही खातात. काळाच्या ओघात संबंधित कुटुंब हळूहळू दुःखातून सावरते आणि त्यांचे जीवन पूर्वपदावर येते. या संपूर्ण कालावधीत एक समाज म्हणून लोकं त्या कुटुंबाच्या मागे खंबीरपणे उभी राहतात. तुम्हाला प्रश्न पडला असेल की आज हा विषय घेण्याचे कारण काय? तर सांगतो की अभिनेते राजीव कपूर यांच्या निधनाला अजून एक आठवडा सुद्धा झाला नाही, तोपर्यंत कपूर कुटुंबाने रणधीर कपूर यांच्या ७५ व्या वाढदिवसाची जंगी पार्टी साजरी केली. चित्रपटसृष्टीतल्या अनेक सेलिब्रिटींनी त्यांच्या घरी हजेरी लावली. त्याचे फोटो व्हायरल झाल्यावर संवेदनशील लोकांनी कपूर कुटुंबावर आणि पार्टीला हजर राहणाऱ्या सेलिब्रिटींच्यावर टीकेची झोड उठवली. राजीव कपूर गेल्यावर, रणधीर कपूरला किती मोठे दुःख झाले याचे रसरशीत वर्णन करून बातम्या देणाऱ्या वृत्त वाहिन्या कशा तोंडावर पडल्या हे कालच्या पार्टीने दिसून आले. सख्खा भाऊ जाऊन आठवडा झाला नाही, तरीसुद्धा रणधीर कपूर आणि त्याचे कुटुंब जर वाढदिवसाची पार्टी करत असेल आणि त्या पार्टीला चित्रपटसृष्टीसह इतर क्षेत्रातील काही सेलिब्रिटी हजेरी लावत असतील तर यांच्या कुटुंबात एकमेकांबद्दल किती प्रेम, आदरभाव आहे याचा विचार आपण करायला हवा. त्यामुळेच मला या लेखाला मोठी घरं, छोटी माणसं आणि कोती मनं हे नाव द्यावे वाटले. यांची घरं मोठी आहेत, पैशा-पाण्याने ही लोकं दिसायला मोठी आहेत. पण यांची मनं मात्र कोती आहेत आणि या अशा लोकांना ज्यांना स्वतःच्या घरातल्या व्यक्तीविषयी प्रेम नाही ही अशी लोकं जर आमच्या तरुण पिढीचे आयडॉल असतील तर हे आमच्या पिढीचे दुर्दैव आहे. आयडॉल कुणाला म्हणावे? आपल्या डोळ्यात पाणी बघून, ज्याच्या डोळ्यात पाणी येते ना, तो खरा आपला आयडॉल असतो. ज्यांना आपण आयडॉल मानतो ना, त्यांचा अभिनय जिवंत असला, तरी त्यांच्यातला माणूस केंव्हाच मेलेला असतो. ही असली लोकं त्यांच्या घरच्यांचे कधी आयडॉल होऊ शकत नाहीत , ते आपले कधी होणार? मित्रांनो आपले खरे आयडॉल हे आपले कुटुंब आहे हे लक्षात घ्या. या कागदी हिरोंना आजिबात महत्त्व देऊ नका. हे पैसा, शराब, कबाब आणि शबाब मध्ये बुडालेले आयडॉल आहेत. यांना भावना नाहीत. यांचे आयुष्य एकदम प्रॅक्टिकल आहे. यांचा मोठेपणा, हिरोगीरी सगळे कृत्रिम आहे. वरून जरी हे चांगले दिसत असले, तरी आतून हे पूर्ण तुटून गेलेले आहेत. मित्रांनो, आपण खूप सुखी आहोत. आपली काळजी करणारं, प्रेमाचा ओलावा देणारे, जेवणासाठी आपली वाट पाहणारं आपलं कुणी आहे. त्यामुळे यांच्यापेक्षा आपण नशीबवान आहोत. भल्या सकाळी आपल्या घरात देवपूजा होते. अगरबत्तीचा सुगंध घरात दरवळतो. यांच्या घरात सकाळी उठल्या उठल्या सिगारेटचा धूर पसरतो. तिन्ही सांजेला आपल्या घरात देवासमोर तेलाचा दिवा जळत असतो. यांच्या घरात दारूच्या बाटल्या फुटत असतात. मग सांगा, कोण श्रीमंत? कोण सुखी? दिवसभर काम करून घरी आल्यानंतर दमला असशील, हात-पाय तोंड धुवून घे म्हणणारे आपले आई-वडील, हसतमुखाने चहा आणून देणारी आपली बायको आणि पप्पा, पप्पा म्हणत पळत येऊन गळ्यात पडणारे आपले चिमुकले चिमणा-चिमणी. मित्रांनो, हेच खरं आपलं घर आहे आणि हाच आपला स्वर्ग आहे. तुम्ही ज्यांना आयडॉल मानता ना ती त्यांची घरं नसतात. त्या त्यांच्या कोठ्या असतात. तिथे कोणतीही सात्विकता नसते. आपुलकी, प्रेम, जिव्हाळा, माया काहीही नसते. तिथे राहतात फक्त अतृप्त आत्मे, जे सत्तेचे, दारूचे आणि शरीराचे भुकेलेले असतात. जे रात्रंदिवस तिथे इतरांचे दमन करत असतात. तेथील निर्जिव भिंतींना कोणकोणते अत्याचार पाहावे लागत असतील ना हे त्यांचे तेच जाणोत. हे असले भुकेले आत्मे कुणाचेही आयडॉल होऊ शकत नाहीत. धन्यवाद -किशोर बोराटे https://www.lokmat.com/bollywood/kareena-kapoor-ranbir-kapoor-get-trolled-attending-randhir-kapoors-birthday-dinner-5-days-after-a590/

दिल-विल,प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे?

दिल-विल, प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे? का कळेना कोणत्या क्षणी हरवते मन कसे? उमलती कश्या धुंद भावना, अल्लड वाटे कसे? 'प्रेम' ही अशी भावना आहे की कोणत्या क्षणी मन हरवून जाईल हे सांगता येत नाही. आयुष्यात कोणत्या ना कोणत्या वळणावर प्रेमाची धुंद भावना मनाला भुरळ घालतच असते. पण आजकालचे प्रेम 'दिल-विल, प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे'? अश्या स्वरूपात पहावयास मिळते कारण इश्क, मोहब्बतची शायरी करत करत, एकतर्फी प्रेमाच्या नशेत देवदास बनणारी जनरेशन "तूम मेरी नहीं तो और किसीं की भी नहीं" म्हणत 'लव-लोचा' पर्यंत कधी पोहचली हे लक्षात ही आले नाही. एक काळ असा होता की नुसत्या नजरेनं फुलणाऱ्या गुलाबी प्रेमातही मजा वाटत होती. नुसत्या नजरेच्या इशाऱ्याने तिला चोरून खुणवणे, त्याच्याशी नजरानजर होताच तिचं ते चोरून लाजणं किंवा मनातल्या मनातच तिच्यावर प्रेम करणे, हे सारचं प्रत्येकाला सुखावणार वाटायचं. पण काळ बदलला आणि प्रेम व्यक्त करण्याची भाषा ही बदलली. गुलाबी प्रेमाच्या नजरेची भाषा आता मोबाईलमधल्या स्माईलज् व ईमोजीने तर घेतलीच आहे शिवाय नकळत फुलणाऱ्या प्रेमाचे अनेक नवीन प्रकार ही सध्या पाहायला मिळतायत जसे- जस्ट फ्रेंडस्, हेल्दी फ्लर्टिंग, ऑनलाईन डेटिंग, कमिटेड रिलेशनशिप, लाँगडिस्टन्स रिलेशनशिप, फ्रेंडस् विथ बेनिफिट्स, हूकअपस्, वन नाईट स्टँड, लिव-इन रिलेशनशिप अशी भली मोठी न संपणारी लिस्ट ऐकूनच चकित व्हायला होते. सतत व्हाट्सएप, फेसबुक, इंस्टाग्राम, स्नॅपचॅट, टिंडर सारख्या डेंटिग एपच्या माध्यमातून स्माईलीज् , ईमोजी, मीम्स् पाठवत, आजकालच्या प्रेमाच्या भावना कृत्रिम तर झाल्या नाहीत ना? पण ह्या सगळ्या प्रकारातून खरं प्रेम अनुभवायला मिळते का? प्रेम म्हणजे फक्त दिवस-रात्र संपर्कात राहणं, सतत मेसेजेस्, फोन कॉल्स, व्हिडीओ कॉल्स. सतत सरप्राईज-गिफ्ट देणं, कुठेतरी फिरायला जाण हे म्हणजे प्रेम आणि समजा असं काही झालं नाही तर एका क्षणात ब्रेकअप. प्रेम म्हणजे विश्वास, त्याग, सहनशीलता, संयम! प्रेम म्हणजे आनंद देणं, जोडीदाराला सुखात ठेवणं, त्याची काळजी घेणं, प्रसंगी त्याला मानसिक आधार देणं, ह्याची जाणीव ह्या न्यू जनरेशनला करून दिली जाते का? शिक्षण, करियर, पैसा एवढीच स्वप्नं लहानपणापासून दाखवण म्हणजेच पालकत्व समजल जात का? मग आजकालच्या पिढीला आदर, माया, प्रेम उरलच नाही म्हणत, त्यांना दोष देत, त्यांच्यावर खापर फोडण्यातच तर आपण धन्यता मानत नाही ना? इंटरनेटच्या मायापाशात नव्या पिढीचं आयुष्य गुरफटत चाललं आहे मग बाकीची नाती, मैत्री, प्रेम ह्या भावना जपायला त्यांना वेळ तरी आहे का? सतत आभासी दुनियेत राहायची सवय लागल्यावर नवरा-बायकोच्या नात्यातले प्रेमाचे रंग तरी किती दिवस टिकतात? पण म्हणून काही प्रेम संपत नाही. मनात साचलेल प्रेम कधी फ्लर्टिंग, फ्रेंडशिप, तर कधी रिलेशनशिपच्या माध्यमातून उफाळून येतेच. कारण किती ही व्यस्त आयुष्य असले तरी प्रेम फुलायला वेळ काढायला हवा. नकळत हळूवार फुलत जाणार प्रेम आज सोशल मीडियाच्या वलयात, सेल्फी काढत-काढत सेल्फीश कधी झाल हे समजलच नाही. कारण सध्या वाढलेले घटस्फोटाचे प्रमाण, लिव्ह-इनची वाढती क्रेज, तसेच सिंगल राहणाऱ्यांच वाढलेले प्रमाण हे सगळे कशाचे परिणाम आहेत? आजकाल लग्नाचा निर्णय लांबवताना सतत दिली जाणारी करियरची कारणं हे कश्याच घोतक आहे? सोशल मीडियाच्या विळख्यात अडकलेली आत्ताची जनरेशन ऑनलाईन प्रेमाच्या रंगीन दुनियेत हरवलेली असते ह्या बद्दल फ़क्त ताशेरे ओढत मुलांना दोष देऊन समस्या सुटणार आहे का? खरं तर टाईमपास करत करत इंटरनेटच्या जाळ्यात फसलेल त्यांचं प्रेम किती सुख देत, हा प्रश्नच आहे. ह्या जनरेशनला सहवासात फुलत गेलेलं खरं प्रेम कधी अनुभवायला मिळेल का, याचीच खंत वाटते. मग व्हॅलेंटाईन-डे च्या निमित्ताने ऑनलाईन प्रेमाच्या मृगजळात गुरफटलेल्या न्यू जनरेशनला आपला अमूल्य वेळ देऊन संयम व सहवासाने फुलणाऱ्या प्रेमाचं गुपीत सांगूयात. सायली दिवाकर,

स्मृतीगंध……ट्रेक नंबर ३……चकदेव.

स्मृतीगंध… प्रवास नेहमीच नवी ऊर्जा देत असतो….जगण्याची…आणि आयुष्य पुन्हा नव्याने बघण्याची. ट्रेक नंबर ३ चकदेव.. नमस्कार आज पुन्हा आपल्या सगळ्यांशी काही नवीन अनुभव सांगण्याचा योग आला.काल रविवार ….म्हणजे सुट्टीचा दिवस….सुट्टीचा दिवस…आणि निसर्गाच्या प्रेमात पडलो म्हणजे त्यासोबत वेळ घालवणे हे आलेच…. दीड महिन्यापूर्वी जेव्हा वासोटा पाहणे ठरले….आणि घडले.तेव्हाच एक वेगळी ऊर्जा मनाला मिळाली होती.त्याच कोयनेच्या पाण्यातून बोटीने जेव्हा परतीचा प्रवास सुरू झाला तेव्हाच चकदेव ने मनाला साद घातली होती. त्या सादेला प्रतिसाद देण्याचा योग काल आला……मग असा सुंदर अनुभव अनुभवता यावा हे स्वप्न थोडी माझ्या एकट्याचे असणार…….सोबतीला असणारे निसर्ग वेडे….त्यांनी कालचा दिवस अगदी अविस्मरणीय बनवला….. एखादी गोष्ट करायची म्हणजे…नियोजन आलेच….पण फसलेल्या नियोजनातून देखील जेव्हा तुम्ही तुमचा हेतू साध्य करता तेव्हा चेहऱ्यावर उमटणाऱ्या आनंदाला शब्दात बांधणे म्हणजे कठीणच. सोबती कोण येणार …..कोण नाही येणार ….ह्याचे येणे रद्द….तो येवू इच्छितो…. अशा सगळ्या घडामोडीत ठरलेले नियोजन कसे बिघडत होते कसे ठरत होते हे सांगणे अवघडच….पण जेव्हा काही अविस्मरणीय गोष्टी आयुष्यात सुख आणि समाधान घेवून येणार असतील तर अशा गोष्टी त्यापुढे अगदी नगण्य होवून जातात. चकदेव…..ह्या ठिकाणी जायचे म्हणजे आधी एक दिवस तुम्हाला बामणोली बोटिंग जवळ सांगावे लागते.कारण सकाळी ७ वाजता तिथून बोट निघणार असते.वासोटा जाणाऱ्या बोटी ८ नंतर सुरू होत असतात……मग काय आधी न कळवणे थोडे महागात पडले होते.काही जाणकार तर म्हणाले जर ८ ना नंतर जाणार म्हणजे होवूच शकत नाही……नियोजन रद्द करा…आणि पुन्हा कधी तरी जाण्याचे ठरवू…..पण ज्या प्रकारे म्हणतो ना आपण एखादी भेटीची वेळ आणि दिवस ठरवतो…मग तो कामासाठी दिलेला वेळ असो नाहीतर प्रेयसीला दिलेला….तो पाळणे हेच त्या नात्यातील गोडवा वाढवायला पूरक असते…..मग काय तर काही झाले तरी जायचे आणि जो १- २ तासाचा उशिरा जाण्याचा फरक पडतो तो फरक गतीने चालून पूर्ण करायचा हेच सर्वांनी मनाशी ठरवून सकाळी ८ वाजून १०मिनिटांनी बोटीने प्रवासाला सुरुवात झाली. चकदेव बद्दल जे थोडे बहुत वाचले होते त्यातून एकच समज होता मनात की खूप मोठा प्रवास आहे…चालावे खूप लागते….. बस एवढीच माहिती डोक्यात घेवून निघालो होतो. बोट चे चालक हेच गाईड म्हणून सोबत येणार पण त्यांना देखील जास्त माहिती न्हवती.पण आमचे नशीब पण एवढे चांगले की आरव मध्ये बोट थांबल्या नंतर तिथे वास्तव्यास असणारे श्री कोंडीबा माने यांनी आम्हाला सोबत द्यायचे ठरवले.मग काय तर त्याच मातीत लहानाचा मोठा झालेला ५६ वर्षाचा हा तरुण आमच्या सोबत चालू लागला.त्यांनी तिथल्या अगदी लहान लहान गोष्टींपासून सारे सांगायला सुरुवात केली.त्यांचे वडील वयाची शंभरी पार केली तरी अजुन ही ठणठणीत बरे आहेत.गेल्या कित्येक वर्षात तिथे जेवढ्या बाळांनी जन्म घेतला त्यांच्या आईची अगदी नॉर्मल डिलिव्हरी झाली आहेत.ना कसली औषधे ना कसले डाएट……क्वचित तसा प्रसंग आलाच तर त्या पेशंटला पायी चालत घेवून ४०किमी प्रवास करत खेड गाठणे…हे ऐकल्यावर मन सुन्न झाले. खरे…..आपण आज म्हणत आहोत २१ वे शतक…..एवढी प्रगती केली….. पण ह्या लोकांना आजही ४० वर्ष मागे असणारी सगळी परिस्थिती जगत दिवस काढावे लागत आहेत…..पण एक विशेष असे पण की…..ह्यांना त्याचे वाईट ही वाटत नसावे हेच नवल…..अगदी मजेत…. हसत जगणारी ह्या लोकांची जीवनशैली पाहिली की आपलीच आपल्याला लाज वाटल्या शिवाय राहत नाही……माझ्याजवळ हे नाही …ते नाही…ह्याने हे घेतले….ते घेतले…मलाच देव त्रास देतो…..मला कसले सुख नाही….एवढे कष्ट करून नशिबी निराशा…..ह्या सगळ्या भ्रमातून क्षणात बाहेर काढणारा हा प्रवास नक्कीच जीवनाला वेगळी कलाटणी देवून गेला. मनात प्रश्न आला आणि त्यांना विचारले……तात्या…आम्ही त्यांना तात्या हेच नाव दिले आणि तशी बोलायला सुरुवात केली….तुम्ही सगळे ह्या गोष्टी स्वीकारून जगत आहात मान्य आहे….पण नव्या पिढीचे…मुलांचे काय…त्यांची शिक्षणं…..तेव्हा त्यांनी सांगितले गावात शाळा होती पण बंद पडली…..मग लगेच त्यांना पुढचा प्रश्न केला… मग आता…? अगदी रांगड्या भाषेत त्यांनी सांगितले ….. आणला की एक गुरजी धरून…..तो काय करतो इथली पोरं शिकवतो….आणि ती मोठी पोरं….पुन्हा बारक्या पोरांना शिकावत्यात…..मग आम्हाला पण नक्की हे जाणून घ्यायचं होत नक्की काय आहे हे गणित…. तेव्हा समजले तिथे शाळा बंद पडली…..तेव्हा तिथल्या वलवण, शिंदी,चकदेव,आरव,मोरणी,म्हाळुंगे ह्या सहा गावांनी एकत्र येवून विचार केला आत्ता जर इथून शाळा गेल्या तर पुन्हा आपल्या पोरांना शिकण्याचे मार्ग बंद होतील…आणि बघा ना…गावांची एकी….आणि त्यांच्या मदतीला धावून आलेले एक वेगळेच व्यक्तिमत्त्व…..महाराष्ट्राच्या जिल्हा परिषद शाळांना ज्यांनी सेमी इंग्लिश प्रोजेक्ट जोडून दिला…..आणि तब्बल ५२८ शाळांमध्ये तो सुरू ही करण्यात आला….सर्वात जास्त पदव्या (१२ पदव्या त्यात वकिलीची सनद देखील समाविष्ट) असणारे एकमेव प्राथमिक शिक्षक…..ज्यांनी २८००० शिक्षकांना इंग्लिश आणि गणित कशाप्रकारे ह्या शाळांमधून शिकवावे…ह्याचे प्रशिक्षण मोफत दिले…..ज्यांनी आय कॅन स्पीक इंग्लिश नावाचे पुस्तक लिहून ग्रामीण भागातील मुलांमध्ये इंग्लिशची भीती घालवून त्यांचा आत्मविश्वास कसा वाढेल हे प्रयत्न केले…कसल्या ही फायद्याचा विचार न करता करणारे….श्री विजय सावंत सर ह्यांचे अगदी मनापासून आभार….. खरचं त्यांनी फक्त शाळा उभीच केली नाही तर….तिथे सोबत काम करणारे…श्री मनोज सावंत आणि श्री राजेन्द्र जाधव…..ही फक्त २१ -२२ वयाची मुलं….अगदी मनापासून तिथं ज्ञानदानाचे काम करत आहेत….त्यांना थोडा मासिक भत्ता हा देखील ह्याच ६ गावातील ग्रामस्थ मिळून देत आहेत……मिळणारे वेतन तुटपुंजे असेल तरी दिवस रात्र मेहनत करण्याची ह्या सर्वांची तयारी जर बघितली तर लक्षात येत आपण साधे गूगल पेमेंट केले तरी किती बक्षीस मिळालं हे जेवढ्या उत्सुकतेनं पाहतो….मिळालं तर खुश नाहीतर तेवढेच नाराज होणारे आपण….काय लायकी आपली ह्या लोकांपुढे…ह्या ३ शिक्षकांसोबत… माळी मॅडम देखील आहेत….काल आम्ही गेलो तो वार रविवार….म्हणजे शाळेच्या सुट्टीचा दिवस….पण तरीही शाळा सुरू…..पाहून आश्चर्य वाटलं….अगदी उघड्यावर….९ विद्यार्थी…आणि शिक्षक शिकवत होते….तसे ५ वी ते ९वी ची आणि ही १०ची मुलं असे एकूण २९ विद्यार्थी आहेत. ही १०वी ची मुलं आहेत…ह्यांच्या परीक्षा होणार बीड ला…मी उत्सुकतेने राजेंद्र सरांना विचारले…. जर खेड जवळ आहे….सातारा जवळ आहे….मग बीड कडे का न्यायचे ह्यांना…..?तेव्हा जे उत्तर मिळाले त्यावरून दूरदृष्टी काय असते ह्याचा परिचय आला….. त्यांनी सांगितले….ह्यांना बीड कडे परीक्षेला घेवून गेलो की तिथली लोकं १ – २ महिने पूर्ण काळजी घेतात मुलांची…राहणे खाणे…सर्व….आणि तिथं जी ऊस तोडी करणारी….आणि इतर गरीब लोकं आहेत…जी शिक्षण आणि सुविधा ह्यापासून वंचित आहेत…..त्यांना ह्या मुलांना पाहून आनंद होईल…आत्मविश्वास निर्माण होईल आणि ती त्यांची मुलं….अगदी विश्वासाने आमच्याकडे पाठवतील…. पुन्हा बाहेर आलो तर भाज्यांची शेती केलेली पाहिली…त्यावर विचारले हे कशासाठी…? ही मुलं तर इथचं राहणारी मग ह्या भाजी कोणासाठी…? त्यावर ते बोलले …आमचं नियोजन हे आहे की बीड ची मुलं इथे आता शिकायला येणार…इथे राहणार…मग त्यांच्या जेवणाला लागणाऱ्या भाज्या आपण स्वतः इथेच पिकवणार आहोत…खरंच ते ऐकून आठवण आली ती कर्मवीर भाऊराव पाटील यांची….माझे शिकणं साताऱ्यातील महाराजा सयाजीराव विद्यालय इथेच झाले…..तेव्हा तिथेच समाधी परिसर पाहताना विचार यायचा….त्याकाळी मुले कशी काम करून शिकली असतील….काम करा आणि वर मार खा… शिका….कशाला एवढे व्याप केले असतील….?पण खरच आता कळतेय…कर्मवीर अण्णांनी किती प्रेमाने शिकवून किती सुरेख संस्कार दिले असतील..तरच आणि त्यामुळेच आज रयतचा हा वटवृक्ष एवढा बहरलेला दिसतो…. आपण कायम ह्याच कथा वाचत राहतो…की मोठ्या लोकांनी काय केलं…कसे मोठे झाले..पण मी असे म्हणेन की अशा धाडसी आणि वयाने कमी असणाऱ्या व्यक्तींना भेटून पण जो आत्मविश्वास तुमच्या मध्ये येईल तो इतर स्फूर्तिस्थान आणि मोठ्या व्यक्तींना वाचून… भेटून मिळेल तेवढाच किंवा त्याहून नक्कीच जास्त असेल… खरं तर हेच ते सुख जे अनपेक्षितपणे आम्हा सर्वांना मिळाले.ह्याच आठवणी आणि विचार घेवून आम्ही पुढचा प्रवास सुरू केला.मनात हाच विचार येतोय ह्या ध्येयवेड्या शिक्षक,अडाणी गावकरी,उद्याची स्वप्न पाहणारी मुलं,ह्यांच्यात आणि आपल्यात काय तुलना….कायम साऱ्या सुविधा मिळून असमाधानी आपण…आणि कसल्याही सुखसुविधा शिवाय आनंदी आयुष्य जगणारी ही सारी मंडळी… पुढचा प्रवास करत आम्ही गाठले श्री शैल्य चौकेश्वर मंदिर…साधरण २ ते ३ किमी डोंगर प्रवास करुन त्या मंदिरात प्रवेश केल्यावर मनाचा आणि शरीराचा थकवा कसा क्षणात दूर झाला कळले नाही.तिथे पुजारी असणारे श्री शंकर जंगम काका …. वय ६६ पण पाहून वाटणार नाही असे तेज होते त्यांच्या चेहऱ्यावर…..त्यांनी पुढे खेड कडे उतरणारा शिडी मार्ग पाहायला मिळेल हे सांगितले…. आणि तो पाहायला आणि अनुभव घ्यायला आम्ही पुढे गेलो.तेव्हा पाहिले एका खाली एक अशा ३ शिड्या होत्या तिथे पहिली शिडी थोडी लहान आहे ….पण त्यांनतर असणाऱ्या २ शिड्या काळजाचा ठोका चुकावतात.साधारण १०० फूट दरी मध्ये उतरत जाण्याचा हा अनुभव नक्कीच मनाला आनंद आणि थरार देवून गेला. आज एवढे सांगण्याचं कारण म्हणजे एकच….ज्या गोष्टीची, ठिकाणची माहिती असते तिथेच लोकांचे जाणे होत असते….आज मितीला पाहिले तर एकाच ठिकाणाहून सकाळी १०० पेक्षा जास्त बोटी वासोटा जातात तर फक्त आमची १ बोट चकदेव कडे जाते…..ह्याचा अर्थ हा नाही की लोकांना तिकडे जाणे आवडणार नाही…..याचा अर्थ एकच की कोणत्याही मीडिया वरून…ह्याची जास्त माहिती प्रसिद्ध झालेली दिसत नाही. पण माझे मत हेच राहील की….जर ट्रेक चा एक वेगळा अनुभव आणि मनात काही अविस्मरणीय आठवणी साठवून घ्यायच्या असतील तर नक्कीच हा प्रवास करावा….. आम्ही निवडलेला मार्ग हा बोटीतून होता..पण त्यातून हे पण समजले जर कमी वेळात…हा ट्रेक करावा वाटत असेल तर सातारा ते तेटले मार्गे जावून तिथून तरफ्यातून तुमची वाहने पलीकडे तापोळ्यात घेवून जावू शकता….तिथून सरळ…आरव…आणि मग वलवण…तिथे गाडी लावून ट्रेक ला सुरुवात करू शकता….. जर राहण्याचे नियोजन असेल तर आरव मध्ये श्री कोंडीबा माने उर्फ तात्या (आमचे सर्वात मनमिळावू मार्गदर्शक मोबाईल – ९४२३९३६७८२) चकदेव चे पुजारी श्री शंकर जंगम काका(मोबाइल -९९६९६१३८०२ / ९१३६५६४८७८) सरते शेवटी आम्ही ही परतीचा प्रवास केला आणि वाटेत दिसली ती नागाची कात….मग काय आयुष्यात पुढे जाण्यासाठी….जसे जुनी मरगळ सोडून उमेदीने साप देखील प्रवास करतात…तसेच काही नकारात्मक विचारांना मनातून काढून आम्ही नव्या उमेदीने माघारी परतलो. शब्दसारथी निलेश बाबर

प्रेम

ज्ञानसूर्य

ज्ञानसूर्य तू .. ज्ञानाच्या अथांग आकाशातला ज्ञानसूर्य तू। ज्ञानाच्या आकाशगंगेत मुक्त विहार करणारा रवी तू। जनसामान्याच्या आयुष्यातला अविरत ज्ञानप्रकाश वाटणारा भास्कर तू। स्वतः तळपून मायेची ऊब वाटणारा दलितांचा आदित्य तू। ज्ञानमहासागरासही तापवणारा तेजस्वी असा मित्र तू। भारतमातेच्या पारतंत्र्याच्या बेड्या वितळवणारा खग तू। कठीण परिस्थितीवर मात करून दिन-दलितांना वाट दाखवणारा मरीच तू। शिक्षणाचा अधिकार मिळवून दिले हे हिरण्यगर्भ तू। संविधान या भारताचे लिहिणारा हे भानवा तू। मातेचा या भूमीचा महामानवा सवित्र तू। महान भारतीय संस्कृतीत रोवला गेलेला अर्काय तू। एकच परी तू भारतरत्न वंदन तुला करतो हर एक मानव असा पूष्णेः तू। ही बारा नावे सूर्याची शोभतील तुलाच.. ...... असा तू ज्ञानसूर्य .....असा तू ज्ञानसूर्य कवी - कपिल रेगे . नाशिक

तुम न जाने किस जहाँ में खो गये…

तुम न जाने किस जहाँ में खों गये हम अकेले तन्हा रहे गयें... समोर असणारी माणसें हरवतात, काही तात्पुरती काही कायमचं जातात का? जें जायला पाहिजे ते जात नाहीत. छळणारेंच छळतअसतात. तेच छळंतच राहतात. सगळ्यांच्या जाण्याने पोकळी निर्माण होत नाही. माणसे जातात म्हणजे आपल्याला आत्मनिर्भर करून जातात. अस्तित्वासाठी कात टाकल्या प्रमाणे माणसांना सोडावं लागतं. तेरा जना दिल कें अर्मानोंका लुट जानांच अस्तं. थांब माझ्या लेकराला न्हाऊं घालू दें म्हणंत अनेकांनी आपलं पोषण केलेलं असतं. माणसें ठसा उमटवून जातात माणसे वसा देऊन जातात. माणसें पाऊल वाट निर्माण करतात. माणसें प्रेम करतात, माणसें द्वेष करतात. माणसे जाळतात, माणसे जळतांत. माणसे अनंत असतात, अनंत स्वभावाची असतात, शेवटी अनंतातच विलीन होतात. एखाद्याचं काही जणांच्या असण्यानें जीवन समृद्ध होतं. भरलेलं वाटतं.त्यांच जाणं सहनंच होत नाही. मिनाकुमारी गेलीं की दर्द भरी दास्तां आठवतें. विजय तेंडुलकर गेले की जीवनातलं नाट्य आठवतं. दिवाकर गेले की नाट्यछटा आठवतात. पुलं की विनोद आठवतो. वपू गेले की वपुर्झा आठवतो. दुर्बोध कविता हल्ली दुर्मिळ झाली. त्यामुळे कवितेतच ग्रेस राहिला नाही. प्रत्येकाच्या एक पाऊस असतो, त्यांनी आपल्याला कधी ना कधी भिजवलेलं असतं. ज्या आठवणीत आपण भिजतों त्याच लक्षात राहतात. आठवणीच आपल्या लाला अंकुरित करतात, स्वतःतून उमलाला भाग पाडतात. माणसांचे फुलासारखं आहे़. उमललीं नाही की कोमेजून जातात. ऊमलण्याचे प्रसंग असतील तरच फुलें कोमेजत नाहीत. माणसांचेही असंच आहे. अनेकांच्या आठवणीनेच माणसें उमलतात,बहरतात. बाबा सारखा कल्पवृक्ष अनेकांनी आपल्या अंगणात लावलेला असतों. एखाद्याच्या जाण्याने जीवनातलं नाट्य संपतं, जीवनातलं संगीत सपतं, जीवनातला संवाद सपतो. ति येते आणिक जातें याच्यातच जीवनाचा सर्व आवाका असतो का? समोर असणारी माणसें सापडत नाहीत.ओळखू येत नाहीत. ओळख दाखवत नाहीत. कुठे गेलीं लताची दर्द भरी गाणीं. तलत,के.एल सैगल दुःख देऊन हस्ते जखम देऊन गेले. जमा ईलाही हे सुगंधी जखमा देऊन गेले. सुरेश भटांनी जगण्यातलं छळणंअधोरेखित केलं. सरणावर सुटका होते हे जाणवून दिलं. कळतं सगळं पण वळण्यासाठी कुणीतरी हवं असतं. सगळेच हरवलें, हरवत चाललेत. त्यांच्या पावलावर पाऊल टाकायचे आहे. पावलावर पाऊल टाकले की रस्ता सुकर होतो. जाणाऱ्याने पाऊलवाट निर्माण करायची असतें. सामान्यांनी पाऊलवाटेवरून चालायच असतं. म्हणजे रस्ता चुकत नाही. गालीबचं दालन अजून आम्ही पूर्ण कुठें उघडलं आहे? आपल्याकडे समृद्ध वारसा आहे याचा एक अभिमान असतो,तोच जगण्यासाठी पुरेसा असतो. कुणी न कुणी कोणासाठी तरी निमित्त असतं, जगण्यासाठी. माणसे गेली तरीही घडवून जातात. आत्मनिर्भर करून जातात. काही पुस्तके नुस्तीच वाचायची काही नुसतिच करमणुकीसाठी, काही विरंगुळ्यासाठी काही, अभ्यासासाठी, काही निष्कर्षा साठी, काही चिंतन, मनन करण्यासाठी, काही पारायण करण्यासाठी. पुस्तकांची आणि माणसांची उपयुक्तता कधीच संपत नाही. पुस्तकें आणि माणसें सारखी सारखी वाचलीं पाहिजेत, नव्या संदर्भात. वाचाल तरंच घडांल एकलव्य व्हायची तयारी असली की द्रोणाचार्य भेटतांतच. अनुकरणानेच माणसें शिकतात. आपण निसर्गाचे अनुकरण करतों पैसे कुठे द्यावे लागतात? दुसऱ्यांच्या विचारावर आचारांवर आपले पालनपोषण होते, पैसे कुठे द्यावे लागतात. मुळांसारखं गाभ्या पर्यंत जाता यायला हवं. खूप लोक गेलें. कुणी नक्षत्राचे चांदणं देऊन गेले, कुणी शरदाचे चांदणे देऊन गेले. प्रत्येकाचं देणंआपलं संचित असतं. वारसां नावाचा आरसांच आपल्याला जिवंत ठेवतो. आपला स्वयंमूल्यमापन करतो, आपल्याला प्रेरणा देतो. तुम्ही गेल्यावरच कळालें, आम्ही कुणाकडून शिकलो? कसे शिकलो? कोणी आम्हाला वाढविलें, आमचे अस्तित्व दखलपात्र तुम्हीच केलें, तुम्हीच आम्हालाओळख दिली. तुम्ही आणि तुमच्यासारखें दृष्य,अदृष्य ज्यांनी आम्हाला घडविलें. तुम्ही आज नसलां तरीही, सोहळा वैभव आहे, ते तुमचंच आहे. रक्तातून तर फार प्रचंड वाहतंच. अनुवंशिकतेचे झरे कधीच आटत नाहीत. त्यांना जिवंत ठेवणं आपलं काम आहे. निरीक्षणातूनही फार प्रचंड आपल्याला मिळतं. पूर्वजांचे हावभाव, हेवेदावें हातवारे, वागण्याची पद्धत, आवाज, विचार हे सगळं आपल्याला वारसा म्हणून मिळालेला असतं. वारसा समृद्ध असला तरीही आरसा प्रमाण मानायचा.सोडून गेलेल्यांच्या भांडवलावरंच आपण जगतों. अनेकांचा ठेवां आम्हाला अजून माहीतच नाही. समृद्ध संस्कृतीची अजून आमची ओळख तरी कुठें झाली आहे? म्हणून तर miles to go before I sleep प्रत्येकाचं स्वप्न असतं. आपली ही मूर्ती कोणाच्या तरी मन मंदिरात वास्तव्यं करावी अशी आपलीही इच्छा असते. हे सगळें ऋणानुबंधच तन्हां पासून आपल्या ला वाचतात.मग काळजी कशाला करायची? डॉ.अनिल कुलकर्णी ंंंंंंंंं ंंंंंंंंं

या मनांवर शतदा प्रेम करावे:डॉ. अनिल कुलकर्णी

या मनांवर शतदा प्रेम करावे... डॉ.अनिल कुलकर्णी. मनाचा खेळ कधी कुणाला समजलेंत. स्वतःच्या मनाचे खेळ सुद्धा स्वतःला समजत नाहीत. आत्महत्या करणाऱ्या च्या हातातच असतो मनाचे खेळ थांबवण्याचा लगाम. कधी कधी परिस्थिती प्रवृत्त करते, कधी कधी मनंच मनांला प्रवृत्त करतं. कॅनव्हास वर मनसोक्त रंगाची उधळण करत सुंदर चित्र काढता येतं. सुंदर क्षणांची उधळण करुन वेगळे वेगळे क्षण सभोवताली गोळा करता येतात. क्षणांची रांगोळी काढून, मनासारखे रंग भरता यायला हवेंत. चित्र पुसता येतें, रांगोळी ही पुसता येतें. क्षणांना पुसलं कीआयुष्य संपतं. सुखाचा इंद्रधनू पाहायचा असतो, अनुभवायचा असतो, बघायचा असतो, तो ओरबडायचां नसतो. सुख ही अनेकरंगी असतं. प्रत्येक रंग माणसाला ओरबाडून हवां आहे. सत्ता, कीर्ती, पैसा वासना, प्रेम,समाधान, यश हे सगळं यशाच्या इंद्रधनूंत असतं. एका वेळेस एकच मिळेल व ते भोगावं. आत्महत्या करणारे कोणत्या ना कोणत्या क्षेत्रात यशस्वी असतांतच. यशानंतर दोन रस्ते असतात,समाधान व नैराश्य. नैराश्याच्या रस्त्यावर आत्महत्या भेटतें. यशोशिखरावर असणारे जेव्हा आत्महत्या करतात तेव्हा खरंच समाजामध्ये संभ्रमावस्था निर्माण होते. मन ही आवाक्यात न राहाणारी गोष्ट आहे. माणसे उन्मत्त होई पर्यंत मनाचं ऐकत राहतात. मनाच्या खेळावर ज्याचं नियंत्रण आहे, तोच उत्तम आणि यशस्वी जीवन जगू शकतो. मन आवाक्यात नसलें की मनात अनेक समस्या घर करतात. मनाला कळणं आणि वळणं याचा सुवर्णमध्य साधता आला पाहिजे. कुणाचं मन कुणावर जडेल याचे काही ठोकताळे नाहीत.प्रत्येक क्षण विविध रंगात न्हाऊन निघालेला असतों आणि तोच मनाचं अस्तित्व टिकवून ठेवतो. 'दुखी मन मेरे जहा नही चैना वहा नही रहेना' असं म्हणलंच आहे. क्षणांना जिंकलं की आयुष्य आपलंच असतं.क्षणांना जिंकता यायला हवं. तुमचा अखेरचा श्वास ठरवतो क्षणंच. मनातल्या तरंगावर आपलं नियंत्रण नसतं. तरंग आपले नसले तरीही अंतरंग आपलंच असतं.आपल्या अंतरंगात आपण कधी डोकावतंच नाही, आपण नेहमी दुसऱ्याच्या अंतरंगात डोकावून तुलना करत बसतो. तुलना तुमच्या मनाला जाळतें तुमच्या मनाची राख करतें. सारखंआरशात पाहून चित्र बदलत नाही. वारसा आणि कर्तुत्व हातात हात घालून आले तर तरच आरसा दखल घेतो.मनाचा थांगपत्ता लागू न देण्यात माणसा सारखा माणसाचा हात कोणीच धरू शकत नाही.चेहरे व मुखवट यांचे नियोजन कधीच एकमेकांना पूरक नसतं. मुखवट्याची ब्लु प्रिंट चेहरा कधीही बदलू शकतो. चेहऱ्याचा नियोजन मुखवट्या शिवाय अंमलात येऊच शकत नाही. खरा चेहरा उघडकीला येऊ नये म्हणून मुखवटे तारे वरची कसरत करतात. माणसं सगळं उघड़ करतील, पण मन उघड करण्याची लक्ष्मण रेषा कधीच ओलांडत नाहीत. मृत्यूनंतरही माणसाच्या मनातलं कळत नाही. शरीराने जवळ येणारे मनाने रत होतांतच असं नाही. मन खुंटीला टांगलं की माणसं मनां सारखं वागायला लागतात. मनाला विसावण्यासाठी आश्वासक खांद्याची गरज असतें. पाय धरणारे व्यक्तिमत्व व विश्वासाने विसावणारे खांदे आज दुर्मिळ झाले आहेत. मानवी संबंधाचा सगळा इतिहास मनातलं ओठावर न आल्यामुळे झाला आहे. मनानें ठरवलं तर काही होऊ शकतं.आपल्याच मनाचं विश्लेषण आपल्याला करता येत नाही. आपण दुसऱ्याच्या मनातलें विश्लेष,ण करू शकतों कां?माणसे स्वतःच्या मनावर प्रेम करतच नाहीत, स्वतःच्या मनाला गोंजारततच नाहीत. स्वतःच्या मनाला वेळ देत नाहीत नेहमी उपेक्षेने, तिरस्काराने मनाचे खच्चिकरण झाल्यावर नैराश्य येणार नाही तर काय? मनाला वेळ देण्यासाठी स्वतःला वेळ काढला पाहिजे. सगळ्यांना जगाची चिंता, मालिकेतल्या पात्रांची चिंता पण घरातल्यांची व स्वतःच्या मनाची चिंता नाही.आई कुठे काय करते ऐवजी स्वतः आपण काय करतो, स्वतःसाठी, मित्रांसाठी हे मनात डोकावून पाहणे गरजेचे आहे. जगायला माणसांना वेळ नाहीच. कुटुंबासाठी ते नाही नाही ते करतील, नको नको त्या गोष्टी घरात आणून ठेवतील. भौतिक समृद्धता आणण्यासाठी स्वतःच्या मनाचा कोंडमारा करतील.घरच्या माणसांना वेळ हवा, संवाद हवा आणि तेच नेमकं चुकतय. मुलांना खेळणी घेऊन देणारें पालक मुलांच्या मनाशी व मुलांशी किती खेळतात? बायकोला फ्लॅट घेण्याच्या नादात स्वतः फ्लॅट होतात. बायकोला हवा असतो फक्त गजरा व संवाद. मनं जिंकायची आयुधं फार वेगळी असतांत. मन प्रसन्न करां हे ठिक आहे, पण सभोवताली तसां निसर्ग हवां, तसं सौंदर्य हवं, तसं समाधान हवं. मन चांगलं ठेवां व चांगल्या मनाच्या माणसाच्या सोबत रहा, मनाचे काहीच प्रश्न राहणार नाहीत. कुणाचे मनाने वाईट चिंतू नका. माणसांची बरीच शक्ती जळण्यात जातें जळणं स्वतःला संपवतं ईतरा वर जळण्यांत स्वतःच्या मनाची स्मशानभूमी कधी होते हे माणसाच्या लक्षातंच येत नाही. मन पतंगासारखं भर करटतं, त्याला नियंत्रणात ठेवणें महत्त्वाचं असत. मनासारखे खांदे मिळणं हेच आयुष्याच संचित.शेवटचे चार खांदे तरी आपल्या कुठें हातातअसतात?्र््र्््र््र््र््र््र्र्र््र्््र््र््र््र््र्

माझा स्वाभिमान

मी कधीच न विकला माझा स्वाभिमान मी कधीच न दुखावला कोणाचाच स्वाभिमान माझे जीवन अन् जपतो मी सदैव माझा स्वाभिमान ठेच लागता वाहते रक्त, मला माझ्या रक्ताचा अभिमान गल्ली-बोळात नाही मिरवत मी रिकामी शान मला माझा, माझ्या अस्तित्वाचाच आहे स्वाभिमान आज-काल पैसाच झाला आहे प्रत्येकाचा अभिमान पैशानीच विक्री-खरेदी होतो प्रत्येकाचा स्वाभिमान जे स्वातंत्र्य म्हणून करतात चाकरी आजही जे स्वातंत्र्य मिळवून खातात लाचारीची भाकरी आजही जिथे नाही भेटत मान आणि खाली घालावी लागते मान.. तिथे का कोणी करावी चाकरी? आणि का विकावा पुन्हा पुन्हा स्वाभिमान। कवी -क.दि.रेगे नाशिक

अस्तित्वाच्या पाऊलखुणा: डॉ.अनिल कुलकर्णी

अस्तित्वाच्या पाउलखुणा: डॉ अनिल कुलकर्णी. प्रत्येकाला वाटतं आपल्या अस्तित्वाची कोणीतरी नोंद घ्यावी. जाणीव झाल्यापासून माणसं स्वतःला इतकी जपतात की आपल्याच विश्वात जगतात. अस्तित्व टिकवण्यासाठी व दाखवण्यासाठी माणसें काही ही करतात. अस्तित्वाला हादरें बसल्याशिवाय माणसें सुधारत नाहीत. पाण्याला सुद्धा वाटतं आपल्या तरंगाची दखल घ्यावी, तसंच मनाला ही वाटतं आपल्या विचारांची दखल कुणीतरी घ्यावी. बेदखल नैराश्य घेऊन येतं आणि दखल आशा घेऊन येतं.अस्तित्वं ठरवतं आपलं व्यक्तिमत्वं. नोंद नसेल तर अस्तित्वाला अर्थ नाहीं. रानफुलांची नोंद कोण घेतं? केवळ निर्माल्यां साठीच फुलायचं नसतं. निर्माल्य पर्यंतच्या प्रत्येक टप्प्यावर चा प्रवास ठरवतों अस्तित्व. फुलणं ते निर्माल्य होणें यामधील प्रवास म्हणजेच जीवन.फुलालां कुठे माहित असतं फुलल्यानंतर त्याला चुरगाळलं जातं कां एखाद्या सौंदर्यवतिच्या केसात माळलं जातं, कां चितेवर रवानगी केलं जातं. प्रत्येक टप्प्याचा अनुभव वेगळां पण तो घेण्यासाठीच फुल निर्माल्य होईपर्यंत तग धरतंच. आपल्या अस्तित्वाचं वलय विस्तारलं जावं असं प्रत्येकाला वाटतं. बिंदूला ही वाटतं वर्तुळ ही मोठं व्हावं,विशालव्हावं. अस्तित्वाचा प्रत्येक टप्पा सुखद करण्यासाठी माणूस धडपडत असतो. अस्तित्व श्वासाबरोबर येतं आणि श्वासाबरोबर जातं, पण अस्तित्वाच्या खुणा मृत्यूनंतर ही शिल्लकराहतात. पृथ्वीवरच्या माणसांना चंद्राच्या साक्षीचं अप्रूप असतं आणि म्हणून पृथ्वीवरच्या माणसांनी चंद्रावर आपल्या पाऊलखुणा उमटवल्या. माणसें जिवंतपणीच अस्तित्वा साठीच धडपडत नाहीत तर मृत्यूनंतरही आपलं अस्तित्व कायम राहावं म्हणून धडपडत असतात. प्रत्येकाचं अस्तित्व ठरलेलं असतं, तेवढ्या काळात जगायचं आणि जगवायचं. प्रत्येक क्षणाला अस्तित्व असतं. प्रत्येक क्षण माणूस अस्तित्वासाठी जगतो.क्षणांची मालिका ठरवते अस्तित्व. आपलं अस्तित्व तर केवळ आपल्या हातात असतं असं नाही तर ते दुसऱ्यांच्या ही हातात असतं. अस्तित्वाला आव्हान दिलं की अस्तित्व तावून सुलाखून निघतं. कुणाच्या तरी मनात आपल्याला, आपल्या अस्तित्वाला स्थान असावं असं प्रत्येकाला वाटतं. आपल्याच अस्तित्त्वाची आपल्याला जाणीव नसतें. प्रसंगानुरुप काही गोष्टी अस्तित्व सिद्ध करतात. अस्तित्व हे अनुवंशिकतेंच देणंआहेच, पण अंगावरच्या दागिन्या प्रमाणे स्वतःचं अस्तित्व समृद्ध ही करायचं असतं. आनुवंशिकतेतून गोड गळा मिळेल पण रियाज करून अस्तित्व टिकवावं लागतं. संधी मिळाली की अस्तित्व बहरतं. कापलेल्या वृक्षातूनही अंकुर आपले अस्तित्व दाखवंत. खडकातही बिज अंकुरतं. अस्तित्वाच्या पाऊलखुणांची पाऊलवाटच ठरवतें तुमचंं अस्तित्व. डॉ.अनिल कुलकर्णी.

दिल-विल,प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे?

दिल-विल, प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे? का कळेना कोणत्या क्षणी हरवते मन कसे? उमलती कश्या धुंद भावना, अल्लड वाटे कसे? 'प्रेम' ही अशी भावना आहे की कोणत्या क्षणी मन हरवून जाईल हे सांगता येत नाही. आयुष्यात कोणत्या ना कोणत्या वळणावर प्रेमाची धुंद भावना मनाला भुरळ घालतच असते. पण आजकालचे प्रेम 'दिल-विल, प्यार-व्यार मैं क्या जानूँ रे'? अश्या स्वरूपात पहावयास मिळते कारण इश्क, मोहब्बतची शायरी करत करत, एकतर्फी प्रेमाच्या नशेत देवदास बनणारी जनरेशन "तूम मेरी नहीं तो और किसीं की भी नहीं" म्हणत 'लव-लोचा' पर्यंत कधी पोहचली हे लक्षात ही आले नाही. एक काळ असा होता की नुसत्या नजरेनं फुलणाऱ्या गुलाबी प्रेमातही मजा वाटत होती. नुसत्या नजरेच्या इशाऱ्याने तिला चोरून खुणवणे, त्याच्याशी नजरानजर होताच तिचं ते चोरून लाजणं किंवा मनातल्या मनातच तिच्यावर प्रेम करणे, हे सारचं प्रत्येकाला सुखावणार वाटायचं. पण काळ बदलला आणि प्रेम व्यक्त करण्याची भाषा ही बदलली. गुलाबी प्रेमाच्या नजरेची भाषा आता मोबाईलमधल्या स्माईलज् व ईमोजीने तर घेतलीच आहे शिवाय नकळत फुलणाऱ्या प्रेमाचे अनेक नवीन प्रकार ही सध्या पाहायला मिळतायत जसे- जस्ट फ्रेंडस्, हेल्दी फ्लर्टिंग, ऑनलाईन डेटिंग, कमिटेड रिलेशनशिप, लाँगडिस्टन्स रिलेशनशिप, फ्रेंडस् विथ बेनिफिट्स, हूकअपस्, वन नाईट स्टँड, लिव-इन रिलेशनशिप अशी भली मोठी न संपणारी लिस्ट ऐकूनच चकित व्हायला होते. सतत व्हाट्सएप, फेसबुक, इंस्टाग्राम, स्नॅपचॅट, टिंडर सारख्या डेंटिग एपच्या माध्यमातून स्माईलीज् , ईमोजी, मीम्स् पाठवत, आजकालच्या प्रेमाच्या भावना कृत्रिम तर झाल्या नाहीत ना? पण ह्या सगळ्या प्रकारातून खरं प्रेम अनुभवायला मिळते का? प्रेम म्हणजे फक्त दिवस-रात्र संपर्कात राहणं, सतत मेसेजेस्, फोन कॉल्स, व्हिडीओ कॉल्स. सतत सरप्राईज-गिफ्ट देणं, कुठेतरी फिरायला जाण हे म्हणजे प्रेम आणि समजा असं काही झालं नाही तर एका क्षणात ब्रेकअप. प्रेम म्हणजे विश्वास, त्याग, सहनशीलता, संयम! प्रेम म्हणजे आनंद देणं, जोडीदाराला सुखात ठेवणं, त्याची काळजी घेणं, प्रसंगी त्याला मानसिक आधार देणं, ह्याची जाणीव ह्या न्यू जनरेशनला करून दिली जाते का? शिक्षण, करियर, पैसा एवढीच स्वप्नं लहानपणापासून दाखवण म्हणजेच पालकत्व समजल जात का? मग आजकालच्या पिढीला आदर, माया, प्रेम उरलच नाही म्हणत, त्यांना दोष देत, त्यांच्यावर खापर फोडण्यातच तर आपण धन्यता मानत नाही ना? इंटरनेटच्या मायापाशात नव्या पिढीचं आयुष्य गुरफटत चाललं आहे मग बाकीची नाती, मैत्री, प्रेम ह्या भावना जपायला त्यांना वेळ तरी आहे का? सतत आभासी दुनियेत राहायची सवय लागल्यावर नवरा-बायकोच्या नात्यातले प्रेमाचे रंग तरी किती दिवस टिकतात? पण म्हणून काही प्रेम संपत नाही. मनात साचलेल प्रेम कधी फ्लर्टिंग, फ्रेंडशिप, तर कधी रिलेशनशिपच्या माध्यमातून उफाळून येतेच. कारण किती ही व्यस्त आयुष्य असले तरी प्रेम फुलायला वेळ काढायला हवा. नकळत हळूवार फुलत जाणार प्रेम आज सोशल मीडियाच्या वलयात, सेल्फी काढत-काढत सेल्फीश कधी झाल हे समजलच नाही. कारण सध्या वाढलेले घटस्फोटाचे प्रमाण, लिव्ह-इनची वाढती क्रेज, तसेच सिंगल राहणाऱ्यांच वाढलेले प्रमाण हे सगळे कशाचे परिणाम आहेत? आजकाल लग्नाचा निर्णय लांबवताना सतत दिली जाणारी करियरची कारणं हे कश्याच घोतक आहे? सोशल मीडियाच्या विळख्यात अडकलेली आत्ताची जनरेशन ऑनलाईन प्रेमाच्या रंगीन दुनियेत हरवलेली असते ह्या बद्दल फ़क्त ताशेरे ओढत मुलांना दोष देऊन समस्या सुटणार आहे का? खरं तर टाईमपास करत करत इंटरनेटच्या जाळ्यात फसलेल त्यांचं प्रेम किती सुख देत, हा प्रश्नच आहे. ह्या जनरेशनला सहवासात फुलत गेलेलं खरं प्रेम कधी अनुभवायला मिळेल का, याचीच खंत वाटते. मग व्हॅलेंटाईन-डे च्या निमित्ताने ऑनलाईन प्रेमाच्या मृगजळात गुरफटलेल्या न्यू जनरेशनला आपला अमूल्य वेळ देऊन संयम व सहवासाने फुलणाऱ्या प्रेमाचं गुपीत सांगूयात. सायली दिवाकर,

आई होणार मी

मज डोहाळे लागले चिमुकल्याच्या आगमनाचे मज डोहाळे लागले स्त्रीत्वाची ओळख खरी माझी मला पटली मातृत्वाची सुंदर देणगी निसर्गाने मला दिली नऊ महिने नऊ दिवस वाट मी पाहते मज बाळाची वेदना संवेदना भावना माझ्या जपते, होणार आई मी बाळाची बाळाच्या बाबांनी दिली मज ही भेट प्रेमाने बाबा बाळाचे मिरवतात फुशारकी अभिमानाने डोहाळे आजी-आजोबांनाही लागले म्हातारपनीची काठी अन् बोबडे बोल ऐकू येऊ लागले नवनवीन नाते घेऊन येणार बाळ माझे मज डोहाळे लागले चिमुकल्याच्या आगमनाचे मज डोहाळे लागले। कवी - क.दि.रेगे नाशिक

तक्रार ( कविता)

कोणाची करावी आणि का करावी तक्रार? कोणाकडे करावी आणि किती वेळेस करावी तक्रार? स्वतःचीच स्वतःकडे करावी का तक्रार? सगळ्यांचीच सगळ्यांकडे करावी तक्रार? किती किती असतात तक्रारी ! संपता संपत नाही या तक्रारी ! प्रत्येक नात्यात असतात एकमेकांविषयी तक्रारी छोट्या छोट्या किंवा मोठ मोठ्या असतात तक्रारी समुहा समुहात आमच्या तुमच्यात गावा गावात शहरा शहरात माणसा माणसात फक्त एकच सूर तक्रार.. स्वभावच झाला आहे आमचा.., आम्ही काम कमी आणि तक्रारी जास्त, प्रेम कमी आणि तक्रारी जास्त विश्वास कमी आणि तक्रारी जास्त बंद करा जीवनातल्या तक्रारींवर चर्चा काम करा, प्रेम करा.. हसत खेळत जगत तक्रार शून्य आयुष्य जगा...!!! कवी - क.दि.रेगे

प्रेमाची व्याख्या

प्रेमाची व्याख्या प्रेम हे एका शब्दापुरती मर्यादित नसतं तर प्रेमाची व्याख्या ही अमर्यादित असते.प्रेम म्हणजे फक्त प्रियकर आणि प्रेयसीमधलच नसतं.प्रेम हे सगळ्याच नात्यांचा आधार असतो.प्रेम हे साय्राच नात्यांची सुरूवात असते.प्रेमामुळे नाती घडतातही आणि टिकतातही.प्रेम म्हणजे जिव्हाळा,आपुलकी,विश्वास आणि माणुसकी असते.माणुसकी ही तर प्रेमाची अनुभुती असते.प्रेमामुळे मन जिंकता येतं,ह्रदय जिंकता येतं आणि सारं जगही जिंकता येतं.प्रेम हे फक्त माणसांपुरतीच मर्यादित नसतं.प्रेम हे प्रत्येक प्राणिमात्रांवरचं,निसर्गावरचं,गोष्टींवरचं,वस्तूंवरचं पण तितकच महत्वाचं असतं.प्रेम हे चिरकाल असतं.प्रेमाला मर्यादा नसते.प्रेम हे अमर्याद असते.जीवनात प्रेम हे महत्वाचे असते.प्रत्येकाने प्रत्येकाने प्रेमाने वागले पाहिजे. प्रेमाने मन फुलते आणि जीवन बहरते. -सुप्रिया तेंडुलकर-

मन

"मन"... माणसाचं माणूसपण जपणारं मनं,भावनांनी ओथंबून वाहणारं मनं,भावनेच्या आहारी जाऊन वेडेपणा करायला लावणारं मनं,आणि एखाद्या निवांतक्षणी त्या वेडेपणावर हसणारही मनचं. का हे मन असे करतं....? का या मनाला एवढे कंगोरे असतात....?,मन एवढं गोड का असतं....? खरंच प्रश्न विचारणारही मन आणि त्याचं उत्तर शोधणारही मनचं. आज हे मन एकाला शोधतयं अगदी स्वतःला हरवून तो चेहरा खूप जुनी ओळख सांगतोय,ते डोळे जन्मोजन्मीचे ऋणानुबंध जपणारे,ते ओठांवरील हास्य तू माझाच आहेस हे पटवून देणारं... का आज असं मन भरकटतेय....?कुठं चाललयं आज मन....? काय आहे आज मनाच्या मनात....? खरचं ह्या तुफानात स्वतःची ओळख हरवणारही मन,आणि स्वतःची ओळख जपण्यासाठी धडपडणारही मनचं...! आज एक स्वप्न पाहिलं त्या स्वप्नातही फक्त तूच माझ्याजवळ असल्यासारखी वाटलीस.पण स्वप्नच ते ....कधी तरी भंगणारच....तरीही अवतीभवती कुठेतरी तू आहेस हे सांगणारही मनचं ,का हे मन अशी स्वप्न दाखवत....? का ह्या स्वप्नांच्या मागे मागे पळतं....? आणि का हे मन त्या स्वप्नांचे तुकडे तुकडे करतं....? खरंच मन तोडणारही मन आणि मनाचे तुकडे झाल्यावर मनाची समजूत घालणारही मनचं..! खूप काही सांगायचं आहे तुला पण हे बोल ओठांवर येतच नाहीत.छळत राहतात मनातल्या मनात...उगाचच...या वेड्या मनाला...!मला माहित आहे माझीच आहेस तू.पण का कोणास ठाऊक दोघांमध्ये एक अंतर आहे कधीही पार न करता येण्यासारखं.का भास निर्माण होतात हे...? का ह्या मृगजळामागे धावतं हे मन....? तु माझी आहेस हा भास निर्माण करणारही मन आणि त्या भासातून भानावर आणणारं देखील मनचं.....! शब्दसारथी निलेश बाबर

हाच तो महाराष्ट्र धर्म

हाच तो महाराष्ट्र धर्म किशोर बोराटे @ कोकणातील नाणार प्रकल्पाबाबत आत्तापर्यंत खूप चर्चा झाली. काल मनसेप्रमुख राजसाहेब ठाकरे यांनी राज्यातील प्रमुख नेत्यांना पत्र लिहून राज्याच्या हितासाठी नाणार प्रकल्पाबाबत सकारात्मक निर्णय घेऊन तातडीने प्रकल्पाचे काम चालू करण्याचे आवाहन केले. देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री असताना हा प्रकल्प करण्याचे ठरले. पण स्थानिकांचा या प्रकल्पाला विरोध होता. शिवसेना भाजपाचा सहकारी पक्ष सत्तेत सामील होता. पण नाणारचा विषय यायचा त्यावेळी सेनेची भूमिका नाणार बाबत दुटप्पी होती. भाजपा नाणारबाबत ठाम होती. पण सेना मात्र मंत्रालयात एक भूमिका घ्यायची आणि कोकणातील स्थानिकांच्या समोर वेगळी भूमिका घ्यायची. त्यावेळी पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे स्थानिक कोकणवासीयांना भेटले, त्यावेळी त्यांनी या प्रकल्पाला विरोध केला आणि त्यांचे मंत्री मात्र मंत्रालयात फडणवीस यांच्यासमोर नांगी टाकून बसायचे. अनेक महिने हे असेच चालू होते. अखेर हे सर्व प्रकरण राजदरबारी पोहोचले. त्यानंतर राज यांनी कोकण दौरा केला स्थानिकांच्या समस्या ऐकून घेतल्या आणि त्यानंतर त्यांनी तिथेच घोषणा केली की स्थानिकांच्या समस्यांचे जोपर्यंत निराकरण होत नाही, तोपर्यंत हा प्रकल्प होणार नाही. सरकारने कोकणातील जनतेला विश्वासात घेऊन त्यांच्या ज्या काही शंका आहेत, त्याचे निराकरण करायला हवे. त्यानंतर तूर्तास तो विषय थांबला. काँग्रेस-राष्ट्रवादीने त्यावेळी नेहमीप्रमाणे कोणतीही उघड भूमिका घेतली नाही. तद्नंतर निवडणूका झाल्या. राज्यात बरीच राजकीय उलथापालथ झाली. गेले संपूर्ण वर्ष कोरोना आणि लॉकडाऊनमध्ये गेले. लोकांचे ना व्यवसाय चालू होते, ना नोकऱ्या. सगळं जग थांबलं होतं. ज्यांची हातावर पोटं आहेत, त्यांचे तर खूप हाल झाले. मध्यमवर्गीयांनी जी काही थोडी बचत केली होती, त्यावर कशीतरी वेळ मारून नेली. एका बाजूने आर्थिक संकटाचा सामना करत, राज्य सरकारला दुसऱ्या बाजूने कोरोनाशी दोन हात करावे लागत होते. दरम्यानच्या काळात कोरोनाने अल्पविश्राम घेतला आणि हळूहळू परिस्थिती पूर्ववत होतेय असे वाटत असतानाच कोरोनाने आता परत एकदा आपले रौद्ररूप धारण केले आणि महाराष्ट्रातील जनता संकटात सापडली. आता परत एकदा कोरोनाने राज्याला विळखा घालायला सुरुवात केली असतानाच राज्यासमोर आर्थिक तसेच बेरोजगारीचे संकट पाय रोवून उभे राहिले आहे. गाडीच्या काचेवर जसे धुके साठून राहिल्यानंतर गाडी चालकाला समोरच रस्ता दिसत नाही. तशी अवस्था राज्याचे मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांची झाली आहे. अशातच थोडी दूरदृष्टी दाखवून मनसेप्रमुखांनी काचेवरील धुके पुसून नाणार प्रकल्पाबाबत सकारात्मक भूमिका घेऊन एका तासातच राज्यातील राजकारणाला वेगळी दिशा दिली. राज यांनी प्रमुख पक्षाच्या नेत्यांना साद घातली आहे. मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे, राष्ट्रवादी अध्यक्ष शरद पवार, भाजपा नेते माजी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांना पत्र लिहून राज्यावरील आर्थिक संकट, बेरोजगारी यावर मात करण्यासाठी म्हणून कोकणच्या पर्यावरणाला धक्का न लागता राज्याच्या हितासाठी नाणार प्रकल्प त्वरित चालू करावा यासाठी राज यांनी पुढाकार घेतला आहे. संबंधित नेत्यांना लिहिलेल्या पत्रात त्यांनी म्हटले आहे की गेल्या काही दिवसांत नाणारवासीयांचा या प्रकल्पाला जो विरोध आहे. त्याची कारणे जाणून त्यांच्या मनातील भीती किती वास्तव आहे आणि या प्रकल्पाचा खरोखरच कोकणच्या पर्यावरणाला काही त्रास होऊ शकतो का? याबाबत प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ अनिल काकोडकर यांच्याशी प्रदीर्घ चर्चा करून शंका निरसन करून घेतले आहे. तसेच अजूनही काही तज्ञ लोकांशी यासंदर्भात चर्चा झाली आहे. त्यांनी प्रकल्पामुळे कोकणच्या सौंदर्याला, पर्यावरणाला कोणतीही बाधा होणार नाही असे सांगितले आहे. त्यामुळे शासनाने वेळ न दवडता ताबडतोब प्रकल्प चालू करावा. नाणारवासियांशी मी स्वतः बोलेन. तिथे होणाऱ्या प्रकल्पात स्थानिक कोकणवासियांना व मराठी माणसांना प्रथम रोजगार, नोकऱ्या उपलब्ध व्हायला हव्यात हे मात्र त्यांनी ठामपणे सांगितले. तसेच विनाकारण विरोध करणारांना धडा शिकवला जाईल असाही इशारा राज यांनी आपल्या पत्रातून दिला आहे. आज प्रत्येक राज्य आपापल्या राज्यात उद्योग यावेत यासाठी धडपडत असताना, महाराष्ट्राने गाफील राहून चालणार नाही. एवढा मोठा प्रकल्प राज्याच्या हातून गेला तर कधीही भरून न येणारे नुकसान होईल आणि कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर आपल्याला हे परवडणारे नाही अशी भूमिका राज यांनी व्यक्त केली आहे. राज यांच्या भूमिकेला भाजपाने तातडीने समर्थन दिले आहे. माजी मुख्यमंत्री आणि भाजपा नेते देवेंद्र फडणवीस यांनी राज यांच्या भूमिकेचे स्वागत करून सहकार्याची तयारी दर्शवली आहे. राज यांच्या पत्रानंतर राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष शरद पवार यांनी स्वतः राज यांच्याशी फोनवर चर्चा करून प्रकल्पाबाबत अनुकूलता दर्शवली आहे. चारी बाजूंनी राज्य सरकार अडचणीत असताना राज्याच्या हितासाठी राजकारण बाजूला ठेवून राज यांनी दूरदृष्टीने नाणार प्रकल्पासाठी सर्वांना एकत्र येण्यासाठी जे आवाहन केले आहे यालाच खरा महाराष्ट्र धर्म म्हणतात. संकटाने हातपाय गाळून बसण्यापेक्षा त्यातून मार्ग कसा काढायचा याचे राज यांनी फक्त उदा. घालून दिले नाही तर, त्यासाठी त्यांनी पुढाकार देखिल घेतला आहे. याबाबत मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी अद्यापही काही प्रतिक्रिया दिलेली नाही. ते राज यांच्या भूमिकेला किती प्रतिसाद देतात हे पाहावे लागेल. पण राजसाहेब महाराष्ट्र धर्माला जागले असेच म्हणावे लागेल. आता चेंडू उद्धव यांच्या कोर्टात आहे. सत्तेत ते आहेत. मुख्यमंत्री ते स्वतः आहेत. ते काय प्रतिसाद देतात हे पाहावे लागेल. राज्याच्या हितासाठी जसे राज पुढे आले, तसे उद्धव येतील काय? -किशोर बोराटे

अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी

*अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी* किशोर बोराटे@ *शरद पवार* या सहा अक्षरी शब्दाची जादू फक्त महाराष्ट्रच नाही तर, संपूर्ण भारतभर गेली *५९ वर्षे* पसरली आहे. आतापर्यंत अनेक लोकसभा निवडणुकीत पंतप्रधान पदाच्या इच्छुक यादीत पवारसाहेबांचे नाव १००% असायचेच. तशी राजकीय परिस्थिती त्यांच्या बाजूने कधी नव्हती किंवा त्यांना पंतप्रधान करावे अशी परिस्थितीही कधी निर्माण झाली नाही. मुत्सद्दीपणा दाखवून तशी परिस्थिती निर्माण व्हावी म्हणून त्यांनी कायम पडद्यामागे राहून प्रयत्न केले असतील पण त्यात त्यांना यश आले नाही. पवारसाहेबांनी काँग्रेस सोडल्यानंतर तर ही शक्यता तशी धुसरच झाली. कारण राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष आणि त्याचा आवाका पाहता हे कदापि शक्य नव्हते आणि इथून पुढेही नसेल. *तरीही आपल्या भारत या देशाचा इतिहास चमत्कारांनी भरलेला आहे आणि इथली जनताही चमत्काराला नमस्कार करणारी आहे.* तसे शरद पवारसाहेब पंतप्रधान व्हावेत अशी इच्छा बाळगणारे लोकंही प्रचंड संख्येने आहेत. तरीही पात्रता असूनही त्यांना पंतप्रधान पद काही मिळाले नाही. देवेगौडा यांना पंतप्रधान पदाची तशी लॉटरीच लागली असे म्हणावे लागेल. देवेगौडा पंतप्रधान होऊ शकतात तर मग शरद पवार का नाही? त्यानंतर शरद पवार समर्थकांच्या आशा वाढल्या होत्या. खुद्द पवारसाहेबांनाही तसे वाटत होते. पण तसे काही घडले नाही. म्हणूनच दुर्दैवाने का होईना पण *अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी* असेच त्यांच्याबाबतीत झालेले आपल्याला पाहायला मिळते. पवारसाहेबांचे कट्टर राजकीय विरोधक आणि त्यांचे वैयक्तिक जीवनातील मित्र मा. बाळासाहेब ठाकरे हे ही त्यांच्या पंतप्रधान पदाचे समर्थक होते. त्यांनी अनेकदा शरद पवारांनी पंतप्रधान व्हावे ही इच्छा व्यक्त केली होती. त्यासाठी गरज पडली तर शिवसेना त्यांना पाठिंबा ही देईल असे ही बोलायला ते विसरले नव्हते. त्याला कारण ही तसेच होते ते म्हणजे बाळासाहेबांचे महाराष्ट्र प्रेम. मराठी माणूस पंतप्रधान होत असेल तर मा. बाळासाहेब राजकीय वैर आणि आपली तत्त्वे बाजूला सारून त्यांना पंतप्रधान पदासाठी पाठिंबा द्यायला तयार होते. बाळासाहेब म्हणजे शब्दाचे पक्के, त्यांनी प्रतिभाताई पाटील यांनाही भाजपाच्या विरोधात जाऊन राष्ट्रपतीपदासाठी मदत केली. *स्वर्गीय यशवंतराव चव्हाण साहेब यांच्यानंतर दिल्लीत महाराष्ट्र जिवंत राहिला, तो फक्त शरद पवारसाहेबांच्या मुळेच हे बाळासाहेब ही मान्य करत होते आणि पवारसाहेबांचे इतर राजकीय विरोधक ही मान्य करतात.* पवारसाहेब जरी काँग्रेसी विचारसरणीचे असले तरी त्यांच्या घरातील वातावरण हे शेकापच्या बाजूने होते. पवारसाहेबांचे वडील शेकापचे समर्थक होते. त्यांचे थोरले भाऊ वसंतराव यांनी वकीलीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर पूर्ण वेळ शेकापचे काम केले. यशवंतराव चव्हाण यांच्यामुळे काँग्रेसमध्ये आलेल्या शरद पवार यांनी काँग्रेस मध्ये येण्या अगोदर काँग्रेसच्या विरोधात काम करून बारामतीत काँग्रेसला पराभूत केले होते. *१९५३ साली फाजल अली यांच्या अध्यक्षतेखाली राज्य पुनर्रचना आयोगाची स्थापना झाली. पंडित नेहरू यांनी सौराष्ट्रसह गुजरात, विदर्भासह महाराष्ट्र आणि स्वतंत्र मुंबई अशी त्रिराज्य योजना जाहीर केली आणि पंडित नेहरू व राज्य पुनर्रचना आयोगाच्या विरोधात त्यावेळी महाराष्ट्रात प्रचंड भडका उडाला. त्यावेळी पवारसाहेबांच्या घरातून संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला पाठबळ मिळाले व शेकापच्या माध्यमातून त्यांनी नेहरू आणि काँग्रेसला उघडपणे विरोध केला. त्यानंतर झालेल्या निवडणुकीत पवारसाहेबांनी सायकलवर फिरून काँग्रेस विरोधी प्रचार करून बारामतीत काँग्रेसचा पराभव केला.* त्यांची जडण-घडण जरी काँग्रेसी विचारांची असली तरी जशी वेळ येईल, तसे त्यांनी आपले विचार आणि आचार बदलले. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व हे तसे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व आहे. त्याचा अनुभव वेळोवेळी देशाने घेतला आहे. *समस्या कोणतीही असो तिच्याकडे तटस्थपणे पाहून तिच्या मुळाशी जाऊन चौफेर विचार करून त्यातील फायदे-तोटे जाणून घेऊन मग निर्णय घेणे आणि घेतलेला निर्णय लोकांच्या गळी उतरवणे ही हातोटी त्यांच्याकडे उत्तम आहे.* सुरुवातीच्या काळात ते राजकारणात उतरले त्यावेळी पासून त्यांनी आपला दृष्टिकोन व्यापक ठेवला. बाळासाहेबांच्या सारखी फक्त हिंदूत्वाचीं कास धरली नाही. त्यापलीकडे त्यांनी शाहू, फुले, आंबेडकर यांचे नाव घेऊन बहुजन वर्गाला साद घातली. ते करत असताना आपली *मराठा नेता* इमेज ही सांभाळली. त्याबरोबरच ब्राम्हण समाज दूर जाऊ नये यासाठी पुरेशी काळजी घेतली. धार्मिक विचारांचा पगडा त्यांचेवर कधीच नव्हता. शरद पवारसाहेबांची राजकीय कारकीर्द तशी उतार-चढावांची राहिली आहे. त्यांना जेवढे समर्थन मिळत गेले, तेवढाच त्यांना विरोधही झाला. *भ्रष्टाचाराचे, जमिनी खरेदीचे, दाऊद बरोबर संबंध असल्याचे शेकडो आरोप त्यांच्यावर झाले. पण यासंदर्भात आजपर्यंत त्यांच्यावर एकही आरोप सिद्ध झाला नाही किंवा साधा गुन्हा सुद्धा दाखल झाला नाही.* एवढा मोठा आवाका ज्याला राजकारण, शिक्षण, कृषी, सहकार, खेळ, प्रशासन, उद्योगधंदे, शेती सर्व बाजूचे ज्ञान असताना प्रचंड जनसंपर्क असताना गाढा राजकीय अभ्यास महाराष्ट्राची इत्यंभूत माहिती असताना देखील या सर्व यशाला एक अपयशाची किनार होती ती म्हणजे त्यांना राष्ट्रवादीच्या निर्मितीपासून कधीही महाराष्ट्रात स्वबळावर सत्ता आणता आली नाही. *जे चंद्राबाबूंनी आंध्रमध्ये, मनोहर पर्रिकरांनी गोव्यात, जयललिता आणि करुणानिधी यांनी तामिळनाडूत, मोदींनी गुजरातमध्ये, माया-मुलायम यांनी उत्तरप्रदेशात तर लालू-नितीश यांनी बिहारमध्ये केले ते पवारसाहेबांना महाराष्ट्रात करता आले नाही.* पवारसाहेबांनी राजकीय मित्र कमावले त्यापेक्षा जास्त त्यांना राजकीय विरोधक मिळाले. *काँग्रेसमध्ये असतानाही दिल्लीच्या दरबारी पवार विरोधी लॉबी सक्रिय होती त्याचे नेतृत्त्व वेळोवेळी विठ्ठलराव गाडगीळ, शंकरराव चव्हाण, प्रतापराव भोसले, बाळासाहेब विखे, विलासराव, पृथ्वीराज चव्हाण, पतंगराव यांनी केले. हयात गेली यांची शरद पवारांच्या पायात पाय घालण्यात.* तसे पहिले तर महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात शरद पवारांना ५-१० अशा संख्येने प्रबळ विरोधक आहेत. जे फक्त त्या जिल्ह्याच्याच नाहीतर राज्याच्याही राजकारणावर प्रभाव पाडू शकतात. त्यामुळे त्यांच्या राजकीय महत्त्वकांक्षेस मर्यादा पडत गेल्या. राजकीय वर्तुळात मा. पवारसाहेबांचे व्यक्तिमत्त्व कालही विश्वासू नव्हते आणि आजही नाही. बेभरवशी आणि उपद्रवी राजकारणाचा शिक्का त्यामुळेच त्यांच्यावर बसला आहे. कालपर्यंत जनतेचा विश्वास त्यांनी संपादन केला पण आपल्या राजकीय वर्तुळातील लोकांचा विश्वास ते संपादन करू शकले नाहीत. त्यांच्या विश्वासघातकी राजकारणामुळे सर्वजण त्यांच्यापासून चार हात दूर राहणेच पसंद करत होते आजही तेच चालू आहे. यशवंतराव चव्हाण यांच्यापासून ते भुजबळ यांच्यापर्यंत पवारांनी पाठीत *खंजीर* खुपसला असे म्हणणाऱ्यांची यादी मोठी आहे. *राज ठाकरे यांना एकदा पत्रकारांनी विचारले की अलीकडे पवारसाहेब तुमची सारखी स्तुती का करत असतात? त्यावेळी त्यांनी अतिशय मार्मिक पण गंभीर उत्तर दिले की त्यांनी एकवेळ टीका केली तर समजू शकतो पण स्तुती केली की समजावे काहीतरी घोळ आहे.* मा. शरद पवारसाहेबांनी त्यांच्या संपूर्ण राजकीय जीवनात सर्वसामान्य माणसाशी नाळ जी जोडली होती ती कधी तुटून दिली नाही. प्रशासनावर वचक, अफाट स्मरणशक्ती तसेच त्यांचा गाढा प्रशासकीय अभ्यास, नाविन्याची ओढ याचा त्यांना त्यांच्या राजकीय जीवनात नेहमीच फायदा झाला. त्यांचे संबंध राजकारणापुरतेच मर्यादित नव्हते. राजकारणा बरोबरच ते खेळ, कला, साहित्य, शिक्षण, उद्योग, शेती, समाजकारण, पाणी, सहकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था अशा वेगवेगळ्या क्षेत्रात त्यांनी ठसा उमटवला. महाराष्ट्रात सहकार खऱ्या अर्थाने त्यांनी रुजवला. विकासाच्या बाबतीत पश्चिम महाराष्ट्र जो आज एवढा विकसित दिसतोय त्यात पवारसाहेबांचे योगदान मोठे आहे हे अजून माझ्या वयाच्या तरुण पिढीला किंवा माझ्यानंतरच्या पिढीला अजून माहित नाही. सतत अभ्यास करून, महाराष्ट्राच्या, देशाच्या कानाकोपऱ्यात फिरणे, शेतकऱ्यांच्या, व्यावसायिकांच्या अडचणी समजून घेणे, जगात होणारे बदल त्याची माहिती करून घेणे अशाप्रकारे त्यांनी आपले नॉलेज वाढवले. जे ज्ञान मिळेल ते घेत गेले. त्यामुळेच आज दिल्लीत किंवा राज्यात सरकार कोणाचेही सत्तेत असो अचानक काही समस्या निर्माण झाली ते सरकारला लगेच पवारसाहेबांची आठवण येते. पवारसाहेबांच्या तुलनेत विचार केला तर आताच्या राजकीय नेत्यांचा अभ्यास कमी पडतोय. ही खंत त्यांनीही अनेकदा बोलून दाखवली आहे. याचा विचार व्हायला हवा. मा. शरद पवारसाहेबांनी कुणी कितीही आरोप केले तरी कुणाविषयीही मनात द्वेष ठेवला नाही. जे येईल त्याला आपले करत गेले. जे अगदीच नडले त्यांना त्यांनी तितक्याच संयमाने योग्य वेळ पाहून कात्रजचा घाट दाखवला. आता काळ बदलला, नेते बदलले, पण देशापुढचे व राज्यापुढचे प्रश्न पूर्वीचे आहेत काही नवीन निर्माण होत आहेत. आताची तरुण पिढी शिकली, सुशिक्षित झाली. आधुनिकीकरण झाले इंटरनेट आले. सोशल मिडीयाच्या माध्यमातून आज लोकांना घरबसल्या जगाची माहिती समजू लागली. तरुण पिढीचा तरुण देश म्हणून भारताची गणना होऊ लागली. *आताच्या पिढीला आक्रमक राजकीय नेते आवडू लागले. एवढ्या वर्षाच्या काँग्रेस भ्रष्टाचारी राजवटीला जनता किकली होती. त्यांना काँग्रेसच्या दरबारी आणि बोटचेप्या राजकारणाचा वीट आला होता. त्यामुळे त्यांनी भाजपाकडे मोर्चा वळवला. काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस तसेच त्यांच्या सहकारी पक्षांचे मुस्लिम प्रेम आणि हिंदुविरोधी धोरण याचा फटकाही काँग्रेसला तसेच त्यांच्या धोरणावर चालणाऱ्या पवारसाहेबांना बसला. आताची पिढी आणि पवारसाहेब यांच्यात एक मोठी वैचारिक दरी निर्माण झाली आहे.* ती दूर करणे तसेच स्वतःवर असलेले बेभरवशी, विश्वासघाती, उपद्रवी, भांडवलदारांना, भ्रष्टाचार्यांना पाठीशी घालणार नेता, गरजेनुसार माणसं वापरणे आणि काम झाले की त्यांना कात्रजचा घाट दाखवणे हे जे आरोप त्यांच्यावर सातत्याने होत आहेत त्यामुळे त्यांच्या विश्वासार्हतेला धोका पोहोचत आहे. जेवढी त्यांच्या गुणांविषयी चर्चा झाली तेवढीच कथित अवगुणांविषयीही झालीय आणि आजही होत आहे. कुणीही व्यक्ती परिपूर्ण नसते. पवारसाहेबांचे विरोधक सुद्धा त्यांना मान देतात तो त्यांच्या बुद्धिमतेला आहे. कुणी काही म्हणो मा. शरद पवारांना तुम्ही नावं ठेवली तरी त्यांचे नाव घेतल्याशिवाय तुम्हाला पुढे जात येणार नाही. त्यांच्या मुत्सद्दीपणाची झलक आपण आत्ता १०५ आमदार असूनही भाजपाला सत्तेपासून दूर ठेवून सेना आणि काँग्रेसला बरोबर घेऊन महाविकास आघाडीचे सरकार स्थापन करताना पाहिली आहे. आज महाराष्ट्रातल्या खेडी-पाड्यातल्या, वाडी-वस्तीवरील सर्वसामान्य कार्यकर्त्याला ते नावानिशी ओळखतात. कोणती व्यक्ती कुठे फिट होऊ शकते हे त्यांना बरोबर माहिती असते. *शरद पवारांना वजा करून तुम्ही दिल्लीत महाराष्ट्र शोधा नाही सापडणार. महाराष्ट्रात तुम्ही त्यांना वजा करूच शकत नाही केलं तर तुमचे गणित चुकलेच म्हणून समजा. हा पवारसाहेबांच्या धोरणांचाच परिणाम आहे.* आज अशा या मोठ्या थोर नेत्याचा वाढदिवस आहे. त्यांना वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा. त्यांच्या हातून महाराष्ट्र हिताचे राजकारण घडो आणि त्यात त्यांना ईश्वरी साथ मिळो हीच परमेश्वर चरणी प्रार्थना. ते ईश्वराला मानत नसले तरीही... धन्यवाद -किशोर बोराटे

कोरोना आणि अर्थचक्र

कोरोनानामक महामारीने जगासमोर पुन्हा एकदा काही गोष्टी सिद्ध़ केल्या आहेत. विकसित राष्ट्र आणि अविकसित राष्ट्र, श्रीमंत आणि गरीब ह्या दऱ्या अधिकाअधिक खोल होत चालल्या आहेत. पण महामारीला कसलाच भेदभाव ठाऊक नसतो, ती फक्त विद्ध़ंसक असते. खरंतर संकट गरीबी-श्रीमंती बघून येत नसतात पण पैसा असला की संकटांशी लढाई लढायला एक प्लस पॉईन्ट मात्र असतो. स्वच्छता, हाईजीन, सोशिअल डिस्टन्सिंग अशा बऱ्याच गोष्टी उच्चभ्रू लोक आणि विकसित देशातील उच्चभ्रूंना अंगवळणी पाडायला फारसे जड गेले नाही आणि खूप कमी वेळात ह्या सवयी अशा लोकांची लाईफस्टाईलच झाली असे म्हणता येईल. प्रश्न आहे तो एका मोठ्या लोकसंख्येचा जी विकसित किंवा उच्चभ्रू मधे मोडत नाही आणि तीच 90% आहे. याचा अर्थ असाच आहे की जगाचे मास पॉप्युलेशन हे मध्यम आणि दारिद्र्य रषेखाली आहे आणि हेच मास पॉप्युलेशन मोठ- मोठ्या कंपन्यांंचे ग्राहक आहेत. आता सगळ्यांना प्रश्न आहे बेसिक नीडस् चा, पण जेव्हा ह्या नीडस् मध्ये वाढ होते म्हणजे ती नीडस् निर्माण केली जाते आणि हळूहळू आपल्या बेसिक नीडस् ची लिस्ट नकळत वाढत जाते विकासाच्या आणि अर्बनायझेशनच्या नावाखाली तेव्हा निश्चितच मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्मिती होते खरी पण अनावश्यक अशा गरजा निर्माण होतात आणि पुन्हा सगळे भांडवलशाहीचे गुलाम होतात. किंबहुना हे 10% विकसित आणि उच्चभ्रू देश लोक 90% पॉप्युलेशनला कन्ट्रोल करतात. आणि अशा भयंकर महामारीमध्ये तर भांडवलशाही खूप वेगाने डोके वर काढत आपले साम्राज्य प्रस्थापित करून पूर्ण जगात इकोनॉमिक इन्स्टँबिलिटीस कारणीभूत ठरते. थोडक्यात जर हे टाळायचे असेल तर 'सहकार' धर्तीवर नवीन उद्योग खूप मोठ्या प्रमाणात उभारले गेले पाहिजे. क.दि.रेगे नाशिक

जग अणुयुद्धाच्या उंबरठ्यावर…?

आर्मेनिया आणि अजहर बैजान या देशांमध्ये अलीकडेच झालेला प्रत्यक्ष युद्धसंघर्ष भयंकर स्वरुपाचा होता. शीतयुद्धानंतर एवढे भयानक आणि अमानुष युद्ध जगाने कधीही पाहिले नव्हते. हा संघर्ष संपतो न संपतो तोच इथियोपिया आणि इरीट्रिया या दोन देशांत संघर्ष सुरू झाला आहे. कोरोना संकटाचा एकजुटीने सामना करण्याची गरज असताना जग परस्पर संघर्षामध्ये, वर्चस्ववादामध्ये, धार्मिक ध्रुवीकरणामध्ये विभागले आहे. बहुराष्ट्रीय संघटना, चर्र्चेची जागतिक व्यासपीठे क्षीण झाली आहेत. अशा अराजक परिस्थितीत एखाद्या संघर्षाप्रसंगी अण्वस्रांचा वापर केला जाण्याची दाट शक्यता दिसून येत आहे. ती लक्षात घेता मोठ्या राष्ट्रांनी परिपक्व भूमिका पार पाडणे गरजेचे आहे. गेल्या जवळपास 10 महिन्यांपासून कोरोना संसर्गाच्या विळख्यात संपूर्ण जग अडकले आहे. या महासंकटातून बाहेर पडण्यासाठी आणि कोरोनाच्या तीव्र आर्थिक झळांतून उभारी घेण्यासाठी सर्व स्तरावर प्रयत्न सुरु आहेत. संपूर्ण जगाने एकजुटीने या आव्हानावर मात करण्याची गरज असताना राष्ट्राराष्ट्रांमधील संघर्ष वाढताना दिसत आहेत. हे संघर्ष इतके वाढले आहेत की, पहिले महायुद्ध ते दुसरे महायुद्ध यांच्या दरम्यानच्या काळासारखी परिस्थिती आज निर्माण झालेली दिसत आहे. आजवर ज्या वादांवर तोडगा निघत नव्हता किंवा जे जुनाट वाद निवलेले होते, शांत होते ते आता नव्याने उफाळून वर येताहेत. दुसरीकडे पहिल्या आणि दुसर्‍या महायुद्धांदरम्यान ज्याप्रमाणे लहान-लहान संघर्षांमध्ये महासत्ता सामील होत होत्या आणि त्यामुळे त्याचे स्वरूप व्यापक बनत होते असे प्रकारही घडताना दिसत आहेत. अलीकडेच आर्मेनिया आणि अजहर बैजान या देशांमध्ये प्रत्यक्ष युद्धसंघर्ष घडून आला. गेल्या 20 वर्षांमध्ये किंबहुना शीतयुद्धानंतर एवढे भयानक आणि अमानुष युद्ध जगाने कधीही पाहिले नव्हते. या युद्धामध्ये कोणत्याही युद्धनियमांचे पालन करण्यात आले नाही. लहान मुले आणि महिला यांच्यासह अनेकांच्या कत्तली केल्या गेल्या. शेकडो जण ठार मारले गेले. क्षेपणास्त्रे, बॉम्ब यांचा सढळ वापर केला गेला. हा संघर्ष संपतो न संपतो तोच इथियोपिया आणि इरीट्रिया या दोन देशांत एक नवा संघर्ष सुरू झाला आहे. तिकडे उत्तर कोरियाचा क्रूरकर्मा हुकुमशहा किम जोंग उन याने पुन्हा एकदा नव्या जोमाने अण्वस्त्र चाचण्या करायला सुरूवात केली आहे. जगभरात अनेक देशांमधून तिथल्या सत्ताधीशांविरोधात आंदोलने होण्यास सुरूवात झाली आहे. चीनचा आक्रमकतावाद वाढतो आहे. चीन आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष आजही कायम आहे. चीनची नाकेबंदी करण्यासाठी अमेरिका सर्वतोपरी प्रयत्न करतो आहे. ब्लादीमिर पुतिन यांच्या नेतृत्वाखाली रशिया पुन्हा एकदा स्वतःचं नेतृत्व सिद्ध करण्यासाठी धडपडतो आहे. एकंदर, एक प्रकारच्या अराजकतेची स्थिती जागतिक पटलावर आहे. एका बाजूला असे वातावरण असताना संयुक्त राष्ट्र संघटनेची भूमिका पाहिल्यास कोरोना संसर्गकाळात ती जवळपास नगण्य राहिली आहे. जागतिक व्यापार संघटना कालबाह्य झाल्यासारखी स्थिती निर्माण झाली आहे. अमेरिकेने ट्रम्प यांच्या कारकीर्दीत अनेक करारांतून अंग काढून घेतल्यामुळे वैश्विक स्तरावर एक मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. ती भरून काढण्यासाठी अनेक देश प्रयत्नशील आहेत. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षितता अबाधित ठेवण्यासाठी प्रयत्न करण्याऐवजी मोेठे देश संघर्ष वाढवण्याच्या प्रयत्नात आहेत. दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात अशीच परिस्थिती होती. अनेक देशांना आपल्या छत्राखाली आणण्याचा हिटलरचा विस्तारवाद बोकाळला होता. आज चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग हिटलच्या वाटेनेच निघाले आहेत. हे सर्व कमी की काय म्हणून जगभरात धार्मिक तेढ वाढत चालली आहे. युरोपात अल्पसंख्यांक मुसलमानांविरोधात कमालीचा असंतोष पसरलेला आहे. याला खतपाणी घालण्याचे काम मूलतत्ववादी धार्मिक संघटना करताहेत. हे सर्व संघर्ष एकत्ररित्या पाहिल्यास केवळ अण्वस्त्रांचा वापर करणेच बाकी राहिल्याचे दिसते. अझरबैझान आणि आर्मेनिया संघर्षात अण्वस्त्रांचा वापर करणेच बाकी होते. भारत-चीन यांच्यातील संघर्षात चीनने तिबेटमध्ये अण्वस्त्रे तैनात केल्याचे उघड झाले आहे. डीएफ 70 सारखे क्षेपणास्त्रही तैनात केले आहे. भारताला धाक दाखवण्यासाठी ही चीनची चाल आहे, असे आज वाटत असले तरी भविष्यात चीन अण्वस्रांचा वापर करु शकतो, हे स्पष्ट होते. अमेरिकेने दुसर्‍या महायुद्धात जपानवर अण्वस्त्रे डागली होती; त्यानंतर जगात आजवर अण्वस्त्रांचा वापर करण्यात आलेला नाही. अनेक अभ्यासकांनी अण्वस्रांबाबत काही सिद्धांत मांडले आहेत. त्यानुसार, अण्वस्त्र हे केवळ धाक दाखवण्याचे साधन आहे. ती एक शोभेची वस्तू आहे. त्याचा वापर केला जाणार नाही. अण्वस्त्रे असल्याने देश संघर्ष करण्यासाठी घाबरतील, असा विचार मांडण्यात आला. थोडक्यात, दहशतीचा समतोल साधला गेल्याने अण्वस्रांमुळे युद्धे होणार नाहीत, अशी थिअरी मांडण्यात आली होती. असे अनेक सिद्धांत दुसर्‍या महायुद्धानंतर विकसित झाले. त्यातूनच एनपीटी आणि सीटीबीटीसारखे करार करण्यात आले. पण या करारांनाही काही अर्थ राहिलेला नाही. कारण आज उत्तर कोरिया, इराण यांसारख्या देशांचा अण्वस्त्र विकास कार्यक्रम सुरू आहे. सद्यस्थितीतील अराजकसदृश परिस्थिती अण्वस्त्र वापरण्यासाठी अत्यंत पोषक आहे, असे म्हणल्यास वावगे ठरणार नाही. कोरोनामुळे अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्था डबघाईला आलेल्या आहेत. त्यामुळे जनतेच्या शासनाविरोधातील असंतोष वाढला आहे. बेरोजगारी कमालीची वाढते आहे. उद्योगधंदे ठप्प झाले आहेत. जागतिक पुरवठा साखळीवर परिणाम झाला आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर परिणाम झाला आहे. सामान्य जनतेचा शासनावरचा दबाव वाढतो आहे. त्यामुळे अनेक सत्ताधीश भावनिक किंवा अतिरेकी राष्ट्रवादाला खतपाणी घालून जनतेचे लक्ष विचलित करताहेत. सार्वभौमत्वाचे, प्रखर राष्ट्रवादाचे प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. राष्ट्रा-राष्ट्रांमधील संघर्षादरम्यान अनेकदा अण्वस्त्रांचा वापर करण्याच्या प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष धमक्या दिल्या जाताहेत. पाकिस्तान, उत्तर कोरियासारखे देश उघडपणाने अशा धमक्या देताना जगाने पाहिले आहे. नुकतेच उत्तर कोरियाने अण्वस्त्र परीक्षण केले आहे आणि त्याचा वापर करू शकतो असे वक्तव्यही केले आहे. ही परिस्थिती निश्चितच चिंताजनक आहे. सुमारे 9 वर्षांपूर्वी म्हणजे 2011 मध्ये रशिया आणि अमेरिका या दोन देशांमध्ये प्रत्येक देशाने किती अण्वस्त्रे ठेवायची ती संख्या मर्यादित करण्याविषयीचा करार झाला होता. या कराराला न्यू स्टार्ट ट्रीटी म्हणजेच स्ट्रॅटेजिक आर्म रिडक्शन ट्रीटी (नवीन) असे म्हणतात. दहा वर्षांसाठी हा करार झाला होता. या करारानुसार नवी अण्वस्त्रे बनवायची नाहीत, नव्या चाचण्या करायच्या नाहीत असे निर्धारित करण्यात आले होते. 2021 मध्ये हा करार संपुष्टात येतो आहे. पण तो पुनर्जिवित करण्यासाठी किंवा त्याची मुदत वाढवण्यासाठी अमेरिका आणि रशिया या दोघांमध्ये परस्परसहमती होत नाहीये. ट्रम्प यांनी यापूर्वीच असे सांगितले आहे की याप्रकारच्या कोणत्याही कराराला अमेरिका बांधील राहाणार नाही. आम्ही नव्याने चाचण्या करणारच. हाच प्रकार रशियाकडूनही होतो आहे. या दोन्ही राष्ट्रांकडून अत्यंत अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांचे परीक्षण केले जात आहे. त्यामुळे परिस्थिती अधिक गंभीर बनली आहे. याबाबत सर्वाधिक चिंता आहे ती नॉन स्टेट अ‍ॅक्टर्सची. विशेषतः पाकिस्तानातील दहशतवादी संघटना या परिस्थितीचा फायदा घेऊ शकतात. आज पाकिस्तानात पंतप्रधान इम्रान खानच्या विरोधात प्रचंड असंतोष माजलेला आहे. अशा वेळी अनेक दहशतवादी संघटना अण्वस्त्रे ताब्यात घेऊ शकतात. आजवरचा इतिहास पाहिला तर, एखाद्या देशाने अण्वस्त्रांचा वापर करण्याची धमकी दिली तर त्याला नियंत्रित करण्यासाठी एकमत असणारी राष्ट्रे एकत्र येऊन त्याचा सामना करत असत. याला सामूहिक सुरक्षितता म्हटले जाते. सद्दाम हुसेन यांनी कुवेतवर हल्ला केला तेव्हा प्रतिआक्रमणासाठी अमेरिका आणि इतर देश एकत्र आले होते. परंतु आज परिस्थिती बदलली आहे. अमेरिका, चीन, रशिया यांच्यामध्ये एकमत नाही. जागतिक सुरक्षा परिषद राजकीय द़ृष्ट्या दुभंगलेली आहे. परिणामी, अण्वस्त्रांचा वापर करून जागतिक शांतता, सुरक्षा धोक्यात आणू शकणार्‍या देशांना वठणीवर आणणार कोण अशी स्थिती आज निर्माण झाली आहे. उदाहरणार्थ, उत्तर कोरियाने दक्षिण कोरियावर अण्वस्र हल्ला करण्याचा निर्णय घेतला, तर त्याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने प्रतिहल्ला केला तर रशिया आणि चीन हे उत्तर कोरियाला समर्थन देऊ शकतात. उत्तर कोरियावर संयुक्त राष्ट्राने आर्थिक निर्बंध लावूनही 10 वर्ष झाली आहेत. परंतु ते यशस्वी झालेले नाहीत. कारण चीन उत्तर कोरियाला सातत्याने मदत करत आहे. बहुराष्ट्रीय संघटनाही कमकुवत झाल्या आहेत. त्यामुळे भविष्यात शत्रू राष्ट्राचा विध्वंस करण्यासाठी अण्वस्रांचा वापर करण्यास एक प्रकारे मोकळे रान मिळाले आहे. परिणामी, अण्वस्त्रांबाबतची म्युचुअली अ‍ॅशुअर्ड डिस्ट्रक्शन (मॅड) ही थिअरी आता फोल ठरताना दिसत आहे. यानिमित्ताने आठवण होते ती क्युबन मिसाईल क्रायसिसची. 1962 सालातील ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यात हे संकट जगावर ओढवणार होते. शीतयुद्धाच्या काळात पहिल्यांदा अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती की जेव्हा रशिया आणि अमेरिका एकमेकांवर अण्वस्त्र हल्ले करणार होते. अमेरिका क्युबावर अण्वस्त्रांचा हल्ला कऱणार होता. 13 दिवस संघर्षाची परिस्थिती गंभीर होती. पण हा संघर्ष शमला; अन्यथा दुसरे अण्वस्त्र युद्ध होऊन जग बेचिराख झाले असते. म्हणूनच क्युबन मिसाईल क्रायसिस अत्यंत धोकादायक मानला जातो. या क्रायसिसला 58 वर्षे पूर्ण झाली. पण आज पुन्हा त्याच्या आठवणींना उजाळा देण्याची वेळ आली आहे. कोरोनामुळे राजनयावरही परिणाम झाला आहे. संयुक्त राष्ट्र संघटना, ब्रिक्स, जी-7 यांच्या बैठका नियमितपणे होत नाहीयेत. राजकीय संघर्ष सोडवण्यासाठीची व्यासपीठेही उपलब्ध नाहीयेत. अशा परिस्थितीत जगाला विशेषतः प्रगत महासत्तांना परिपक्वता दाखवावी लागणार आहे. अन्यथा महासंहारक युद्धाला जगाला सामोरे जावे लागू शकते. परराष्ट्र, संरक्षण धोरणातील, आंतरराष्ट्रीय संबंधातील सर्व चालूघडामोडींविषयी, कोरोना, भारत - चीन तणाव या विषयी मराठी व इंग्रजीतून माहिती व विश्लेषणासाठी. * Instagram - https://instagram.com/dr.shailendradeolankar?igshid=1dpe34b2p0ai2 * Twitter - https://twitter.com/skdeolankar?s=09

आत्मनिर्भर भारत : समज आणि गैरसमज

कोरोना महामारीमुळे देशभरात लागू करण्यात आलेल्या लॉकडाऊनचे ‘टाळे’ उघडताना केंद्र सरकारने 20 लाख कोटी रूपयांचे पॅकेज घोषित केले होते. हे पॅकेज देताना ‘आत्मनिर्भर भारत’...

सिटवे बंदर : भारताचा ‘मास्टरस्ट्रोक’

भारताच्या शेजारील राष्ट्रांमध्ये चीनचा वाढता प्रभाव कमी करण्यासाठी आणि या देशांबरोबरच्या संबंधांमध्ये निर्माण झालेली विश्वासतूट कमी करण्यासाठी केंद्र सरकार सातत्याने प्रयत्नशील आहे. या ‘नेबरहूड...