इतर

तक्रार ( कविता)

कोणाची करावी आणि का करावी तक्रार? कोणाकडे करावी आणि किती वेळेस करावी तक्रार? स्वतःचीच स्वतःकडे करावी का तक्रार? सगळ्यांचीच सगळ्यांकडे करावी तक्रार? किती किती असतात तक्रारी ! संपता संपत नाही या तक्रारी ! प्रत्येक नात्यात असतात एकमेकांविषयी तक्रारी छोट्या छोट्या किंवा मोठ मोठ्या असतात तक्रारी समुहा समुहात आमच्या तुमच्यात गावा गावात शहरा शहरात माणसा माणसात फक्त एकच सूर तक्रार.. स्वभावच झाला आहे आमचा.., आम्ही काम कमी आणि तक्रारी जास्त, प्रेम कमी आणि तक्रारी जास्त विश्वास कमी आणि तक्रारी जास्त बंद करा जीवनातल्या तक्रारींवर चर्चा काम करा, प्रेम करा.. हसत खेळत जगत तक्रार शून्य आयुष्य जगा...!!! कवी - क.दि.रेगे

स्थानमः महात्म्य प्रमानमः

मृत्यूपूर्वी वडिल आपल्या मुलाला म्हणाले, "माझ्या आजोबांनी मला दिलेले हे *घड्याळ* आहे. हे जवळजवळ *२०० वर्षे जुने* आहे. मी ते तुला देतो, तु *दागिन्यांच्या दुकानात* जा. त्यांना सांग की मला ते विकायचे आहे आणि ते आपल्याला किती ऑफर देतायत ते पहा. "मुलगा दागिन्याचा दुकानदाराकडे गेला आणि परत वडिलांकडे गेला, आणि म्हणाला, "त्यांनी *१५० रू* ऑफर केले कारण, ते फारच जुने आहे." वडिल म्हणाले, "आता *भंगाराच्या दुकानात* जा." मुलगा भंगाराच्या दुकानात गेला आणि परत वडिलांकडे येवून म्हणाला, "त्यांनी *२० रू* अॉफर केले कारण, ते खूप खराब आहे."वडिलांनी मुलाला घड्याळ घेऊन *संग्रहालयात* जायला सांगितलं. तो संग्रहालयात गेला आणि येताना आनंदाने घरी आला. "बाबा, क्युरेटरने या दुर्मिळ तुकड्यास त्याच्या *मौल्यवान वस्तूंच्या संग्रहालयात* समाविष्ट करण्यासाठी *५ लाख* ची ऑफर दिली." *वडिल शांतपणे स्मितहास्य* करत म्हणाले, मला तुला हेच सांगायचे होते की *योग्य ठिकाणीच* तुमच *योग्य मूल्य* आहे. स्वतःला *चूकीच्या जागी शोधू* नका आणि तुमचे *मूल्य* नसल्यास रागावू नका. ज्यांना आपले *मूल्य* माहित आहे, तेच आपली प्रशंसा करतात.आपली *किंमत जाणून घ्या..* म्हणजे अशा व्यक्ती पासून दुर रहा, ज्याना आपली *किंमत नाही....!* सर्व मित्रांना समर्पित... 🙏🏻🙏🏻👍🏻👍🏻

स्मुतीगंध…. ट्रेक क्रमांक १ रायरेश्वर

स्मृतीगंध.... वाट भूतकाळाची....प्रवास भविष्याचा......स्वप्न उद्याची....पण...नाद इतिहासाचा... ट्रेक नंबर १ रायरेश्वर आज खऱ्या अर्थाने सुरुवात झाली इतिहासाच्या वाटांवर चालण्याची...गेली २ आठवडे केलेलं नियोजन ह्या ना त्या कारणाने मोडत होते.म्हणतात ना बऱ्याचदा चांगल्या कामाला विघ्न ही येतातच.अगदी तसेच झालं असं समजा.....आज मंगळवार .....कामाला सुट्टी न्हवतीच.पण माझे बंधू गुरुनाथ(भाऊ), आमचे मेणवली गावचे मित्र सागर आणि नव्याने ओळख झालेला मित्र अथर्व आम्ही अचानक नियोजन केले की रायरेश्वर पहायचाच. मग काय तर सोबत यायला माझा ८ वर्षाचा पुतण्या पण लगेच तयार. म्हणतात ना आपण ज्या प्रकारे संस्कार करू तशीच ओढ लहानग्यांना लागणार.नियोजन पूर्ण झालेच न्हवतेच तोपर्यंत पुतण्याने म्हणजेच आमच्या दिव्यांशने इतिहास सांगायला केली ना सुरुवात.....काका मला माहितेय तिथे शिवाजी महाराजांनी शपथ घेतली होती.त्यांनी तिथे बोट कापून घेतले होते....मला त्याचं रक्त बघायच आहे....मला पण न्या... क्षणभर थोडा विचारात पडलो ह्याला अजुन स्वतःचे सगळे पाहुणे ओळखताना गोंधळ होतो.पण आपल्या आराध्य दैवताने काय शपथ घेतली ...कसे तिथे गेले...काय ठरवले... हे तो असं सांगत होता जणू हा त्या घटनेचा समक्ष साक्षीदार होता. बघा ना हेच ते वय ह्याच वयात जर आपल्या इतिहासाची बीजं बाल मनात रुजवता आली तर इतिहास पण किती बोलका होतो. आज पण हा लिखाणाचा प्रपंच इतिहास सांगण्यासाठी नाहीच...आपल्या राजांचा इतिहास....स्वराज्याची शपथ....आणि पुढे गाजवलेला पराक्रम ह्यावर मी काय सांगणार....आपल्या नसानसांत भिनलेलं हे स्वराज्याचं वारं .......आपोआपच आपल्याला बोलक करत असतं‌ की. पण मनात आलेलं थोड लिखाणातून उतरवू वाटलं....खरंच किती विलक्षण गोष्ट आहे ना...किती भाग्यवान आहोत आपण की आपल्या सभोवती विस्तारलेला हा सह्याद्री नुसता भक्कम उभाच नाही तर तो आपल्या राजांनी आणि मावळ्यांनी कित्तेक वर्षापूर्वी केलेला पराक्रम... अतुल्य धाडस...शौर्य...त्याग...निष्ठा....आणि... बलिदान सारं कसं जसेच्या तसे नजरेसमोर उभं करत आहे. थोडा इतिहास डोळ्यापुढे आणून बघा....आपल्या छत्रपती शिवाजी राजांनी जो इतिहास घडवला आहे...जेवढे किल्ले जिंकले...आयुष्यात जेवढा प्रवास केला जेवढं स्वराज्य निर्माण केलं.हा इतिहास नक्कीच प्रेरणादायी आहे....पण त्याचा भूगोल पण बघा ना ओ जरा.....आज प्रवासाची एवढी साधने आहेत की क्षणात मैलांचा प्रवास शक्य आहे.मग असे काहीच नसताना फक्त घोडे आणि पायी चालत कसे उभारले असेल हे स्वराज्य...? काय असेल ती जिद्द......? कसा असेल तो स्वतःवरील आणि सवंगड्यांवरील विश्वास.....? धण्यावरील निष्ठेसाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती देणारे ते मावळे आणि अशी निष्ठा जपून सर्वांशी आपुलकीने वागणारे राजे हे वेगळंच समीकरण होतं.... यापुढे मोघलशाहीला पण झुकावे लागलेच. साताऱ्यातून फक्त ६०किमी अंतरावर असणाऱ्या ह्या रायरेश्वराच्या जवळ जायला आयुष्याची तिशी ओलांडली.त्याच मनाला थोड दुःख वाटत असलं तरी आज आलेला अनुभव हा खूप काही शिकवून गेला. आज कार्याचा शुभारंभ झाला तो वाई गणपतीच्या दर्शनाने.आणि खऱ्या अर्थाने ह्या नवीन स्वप्नांचा श्रीगणेशा झाला. शंभू महादेवाच्या ज्या पिंडीवर स्वतः शिवाजी राजांनी आणि मावळ्यांनी स्वतःच रक्त सांडून स्वराज्य निर्मितीची शपथ घेतली त्याच पिंडीसमोर बसून अभिषेक करण्याचा योग आणि भाग्य आज माझ्या नशिबी आले याहून वेगळं सुख काय असू शकतं. गडावर ज्या शिवा जंगम ह्या पुजाऱ्यानी राजांना शपथ दिली त्यांचीच पिढी ...वंशावळ..आजही गडावर वास्तव्य करत आहे.गडावर ३५-४० कुटुंब आजही छान सुखात जगत आहेत.आजही त्याच भक्तिभावाने रायरेश्वराची रोज पुजा होत आहे. राजांना भेटले ते शिवा जंगम आणि आज त्यांचेच वंशज असणारे श्री आबाजी जंगम (पुजारी) ह्यांनी आमच्या जीवनात तोच क्षण जागा केला.आज आमच्या कडून त्याच पिंडीचा अभिषेक करण्याचं भाग्य आम्हाला लाभल. त्यांच्याकडून समजलं ते ऐकून छान वाटलं की प्रत्येक शनिवार - रविवार भेट देणारे एवढे येतात की रांगा दिवसभर संपत नाहीत.पण मी म्हणेन जर ह्या ठिकाणी जाण्याचं ठरवत असाल तर हे दिवस सोडून नियोजन केलं तर मंदिराचं छान दर्शन आणि पुन्हा पांडवलेणी हे खूप आरामात पाहू शकाल. गडाच्या पायथ्या पर्यंत गाडी जात असल्याने चढण जास्त नाही.त्यामुळे कोणीही आरामात तिथे जावू शकतं.जे गेले आहेत त्यांनी हा विलक्षण अनुभव घेतला असेलच पण जे गेले नाहीत त्यांना सांगणे एकच की जवळ असणारा केंजळगड हा देखील एकाच दिवसात पाहून होवू शकतो. शेवटी काय तर इतिहासाच्या वाटांवरून प्रवास करायचा असेल तर मनात फक्त एकच ध्यास हवा की राजांनी आणि मावळ्यांनी उभारलेलं हे स्वराज्य पाहताना स्मरणात कायम तोच इतिहास आणि तेच संस्कार असावेत.भले वाडे पडले असतील... पण ते भक्कम विचार आजही प्रेरणा देतात...भले बुरुज ढासळले असतील....पण ते पाहिले की नक्कीच तुमचा ढासळलेला विश्वास भक्कम झाल्याशिवाय राहणार नाही....तुटलेल्या दारांकडे पाहिले तरी...तुटलेली स्वप्ने पुन्हा नव्याने पाहण्याची नक्कीच उमेद तयार होईल....भले चढाईच्या वाटा बदलल्या असतील....पण गडांवर घेवून जाणाऱ्या वाटा ह्या आयुष्याला नक्कीच चांगली दिशा देणाऱ्या ठरतील......भले पाण्याची टाके शेवाळलेली असतील....पण तुमच्या मनावरील शेळपट विचार निघाल्याशिवाय राहणार नाहीत.......कारण फक्त एकच..... हा इतिहास एका राजाचा नाही......हा इतिहास आहे माणूस रुपात जगलेल्या.....आराध्य दैवताचा. ......छत्रपती शिवाजी राजांचा......छत्रपती संभाजी राजांचा.....जिजाऊ मासाहेबांचा....आणि जीवाची पर्वा न करणाऱ्या निष्ठावान मावळ्यांचा... निलेश बाबर शब्दसारथी

गोडवा तिळगुळाचा

#गोडवा_तिळगुळचा संध्याकाळी ऑफिस मधून येतानाच तिला राधाताईंचा फोन आला . आईंचा फोन!! मला? स्वतःलाच प्रश्न विचारत तिनं तो उचलला . हॅलो नेहा.. आई बोलतेय गं बोला आई एक काम होतं गं तुझ्याकडे! आई… किती वेळा त्या विषयावर बोलणं झालंय आपलं!! तुम्हाला वाटतं तसं नाही होऊ शकत. अगं मी काय म्हणतेय उद्या संक्रांत आहे गं! खूप हौसेनं तुझ्यासाठी काळी पैठणी घेऊन ठेवली होती. हलव्याचे दागिने मी स्वतः घडवलेत!! फक्त उद्याचा एक दिवस येशील का गं? ती पैठणी नेसलेलं दागिने घातलेलं तुझं ते रूप मला बघायची फार इच्छा आहे गं!! मागच्या वर्षी तुमचा पहिलाच सण संक्रांत आला म्हणून नाही करता आला ना? आणि पुढच्या चार महिन्यात तुम्ही वेगळे झालात. आता काही दिवसांत तुम्ही कायद्यानेच वेगळे व्हाल. पण तो पर्यंत तू अजूनही माझी सून आहेस ना?? आईsss बाळा मी वाट बघते हं. आणि फोन बंद झाला. ती विचारात पडली यांना कसं समजवायचं? दुसऱ्या दिवशी सकाळी इच्छा नसताना ती गेली खरी. ती येताच राधाताईंचा चेहरा आनंदाने उजळून निघाला. ये ये ,बस तुझ्या आवडीचा खास मसाला चहा केलाय घे. तिची नजर घरभर फिरत होती. तिची शोधक नजर राधताईंना कळली आणि त्या म्हणाल्या अगं तो नाहीये , सकाळी लवकरच गेलाय ऑफिस ला. चहा घेऊन झाल्यावर राधाताई तिला खोलीत घेऊन आल्या आणि म्हणल्या हे घे पैठणी!! आणि हे दागिने! रूम मध्ये येताच तिला रूमचे पालटलेले रूप जाणवल्याशिवाय राहिले नाही. तिच्या चेहऱ्यावरचे भाव टिपत राधाताई म्हणाल्या तू गेल्यापासून खूप बदल झालाय गं त्याच्यात , सगळ्या वस्तू जगच्या जागी असतात , बेडवरचा ओला टॉवेल उचलायला हल्ली त्याला सांगावं लागत नाही बरका!! आणि त्या मित्रांसोबत लागलेल्या वाईट सवयी पण आता बंद झाल्यात बरं!! घरी तर लवकर येतोच पण मला घरकामात मदत देखील करतो!! तू गेल्यावर खरी किंमत कळली गं तुझी त्याला ,पण कुठल्या तोंडाने येणार आता परत तुझ्याकडे? ती साडी नेसून दागिने घालून राधाताईंसमोर आली , राधाताईंनी तिला देवासमोर तिळगुळ आणि वाणवसा ठेऊन सुगडांची पूजा करायला सांगितली. तीही त्या सांगतील तसं करत गेली. पूजा झाल्यावर तिला स्वतःच्या हातानी तिळगुळ भरवत म्हणाल्या तिळगुळ घे आणि गोड गोड बोल. आईsss तुमच्या हातचा तिळगुळ जगात भारी!! मला पण शिकवा ना!! अगं विशेष काही नाही गं सगळे करतात तसाच मी पण करते.काय लागतं माहितीय का मनातला गोडवा , आणि आपल्या माणसासाठी प्रेमानं करण्याची असलेली इच्छा. तो गोडवा गूळात आणि मायेची ऊब तीळात उतरते आणि ही चव तयार होते. किती छान दिसतीयस गं तू !! थांब हं दृष्टच काढते तुझी!! आई निघू मी ऑफिस ला उशीर होतोय हो हो नीघ नीघ! हा घे डबा गूळ पोळी दिलीय . आणि आता तो बदललाय गं!! तू ही तुझा विचार बदललास तर??? नातं घट्ट होण्यासाठी त्याचे धागे विखुरू द्यायचे नसतात गं!! एकाने तरी त्याची वीण बांधावी लागते ना!! एक संधी त्याला देशील का गं? माझ्यासाठी?? आई मी नीघू? बरं.. दार उघडून ती बाहेर पडताच तो समोर उभा होता. दोघांची नजरा नजर झाली आणि त्याच्या मनातले भाव तिने त्याच्या डोळ्यात वाचले. त्याची नजर सांगत होती तिला तू गेल्यापासून तुझ्या मनाप्रमाणेच वागतोय बरं मी. त्यादिवशी रागाच्या भरात बोललो तुला मी नको ते ,त्याचा खूप पश्चाताप होतोय गं आता मला! माझी चूक कळली गं! ती देखील नजरेतून बोलत होती मी ही जरा जास्तच राग केला रे एवढ्या तेवढ्या गोष्टींचा!! आणि सारख्याच सूचना करत होते मी तुला, ते तुला आवडत नव्हतं ना? म्हणून तू बाहेर बाहेर राहत होतास सारखा ,माझंही चुकलंच जरा!! मागे उभ्या राहिलेल्या राधाताई तिला म्हणाल्या आगं उशीर होतोय ना ऑफिस ला ? आणि तू गेला नाहीस ऑफिस ला? बरं असेच दारात उभे राहून एकमेकांना बघत बसणार आहात का? हो आई निघालेच , ती म्हणाली. बरं बरं उशीर झालाय ना तुला? त्यावर तो म्हणाला चाल मी सोडतो. तीही पटकन तयार झाली आणि म्हणाली आई संध्याकाळी लवकरच येते हं, हळदी कुंकाची तयारी करायला!! ते ऐकून तीळगुळाचा गोडवा राधाताईंच्या चेहऱ्यावर उतरला. ©अपर्णा...(ADP)

‘चिमुकलं’ जीवन

आगीच्या धुरा मध्ये गुदमरला श्वास नवा, सरकारी दवाखान्यात 'कधीतरी' बदल हवा, दहा नवजात जग हे सोडून गेले ढिसाळ सारी यंत्रणा त्यांनी हे दाखवून दिले, बाप धावत होता जन्माच्या दाखल्यासाठी, बाळ कधीच पोहोचले होते मरणाच्या काठी, आमची यंत्रणा इतकी आहे महान की, सटवाई देवी नशीब न लिहीताच परतली, दहा चिमुकल्यांच्या जीवन प्रवासाची कहाणी, सरकारी दवाखान्याच्या खोलीतच पुसटली, निरागस जीवांनी देवाला विचारले, सरकारी सुविधा कधी होतील 'पंचतारांकित'? 'देव' ही निरुत्तर झाले, बोलले निष्फळ आहे याबद्दल चे 'भाकित'

*****आणि लोखंडे काका ढसा ढसा रडले.

*.......आणि लोखंडे काका ढसा ढसा रडले* सकाळी जेवण करून ११ वाजता ऑफिसमध्ये आलो. केबिनचा दरवाजा उघडला, तर आत लोखंडे काका बसलेले दिसले. मी नमस्कार केला. काय काका, बऱ्याच दिवसांनी आलात. तर बोलले मी नेहमीच येतो रे, पण तुझे पाय कुठं एका जागेवर असतात. अगोदर सगळा महाराष्ट्र फिरायचास आणि आता मुंबईत जाऊन राहिलास. मी म्हटलं कधी आलात? निरोप पाठवला असता, तर मग मी लवकर खाली आलो असतो. अर्धा तास झाले तुझ्या ऑफिसमध्ये बसलोय. बाकी श्रीमंतांच्या घरातली आणि हातातली घड्याळं शोभेसाठीच असतात म्हणा. असू दे, असू दे मला तरी कुठं काय काम आहे? एवढं बोलून सकाळी सकाळी काकांनी मला क्लिन बोल्ड केले. मी म्हटलं काय काका, काय बोलता? मी आणि श्रीमंत? काका बोलले ते जाऊ दे, मी काय म्हणतो ते ऐक, म्हटलं बोला काका. तसा काकांना हुंदका आला आणि काका चक्क रडायला लागले. हे असे अचानक घडल्याने मी हडबडून गेलो. काका नक्की का रडताहेत काहीच कळेना. मनात नको नको त्या शंका यायला लागल्या. पण बोलणार कसे? मी म्हटलं काका, काका काय झालं काका? हुंदका आवरत, डोळे पुसत काका बोलले. सकाळी सकाळी ती भंडाऱ्याची दुर्घटना बातम्यांतून समजली. १० तान्ही बालकं, नुकतीच जन्मलेली, गुदमरून......पुढचं वाक्यही त्यांच्या तोंडून बाहेर पडले नाही. देव तरी किती निष्ठुर असेल रे, मारायचेच होते, तर जन्माला का घातले? मी म्हटलं काका, आता दोष तरी कुणाला द्यायचा? देवाला, व्यवस्थेला की नशिबाला? काका बोलले मानवाच्या हलगर्जीपणामुळे ही दुर्घटना घडली आहे. यात कोण दोषी आहे, कोण नाही, याची चौकशी होईल. कुणावर तरी जबाबदारी ढकलून कुणाला काही काळासाठी सस्पेंड केले जाईल, ते सगळे सोड. आपल्याला आज समजले आपण अजून दोन दिवस अश्रू गाळत बसू. पण त्या, त्या आई-बापांचे काय रे? अरे घरच्या दावणीवरील कालवड जन्माला आल्यानंतर थोडे दिवसांत गेली, तर तुझ्या काकीला आणि मला अन्न गोड लागत नव्हतं. आजही आठवलं तरी तुझ्या काकीच्या आणि माझ्या डोळ्यात पाणी येते. मग त्या तान्हुल्यांच्या आई-बापाचे काय होत असेल रे? कसं हे दुःख ते सहन करीत असतील? आईने ९ महिने पोटात वाढवलं. सगळी काळजी घेतली. चांगलं-चुंगल खाल्लं. स्वतःसाठी नाही रे, मी खाल्लं तर माझ्या बाळाला चांगलं पोषक दूध मिळेल. काय करायचं काय रे, तिने त्या दुधाचे? छाती पिळून ते दूध काढून रस्त्यावर ओतून द्यायचे? अरे तिला किती यातना होत असतील रे? बाळाचे ते मऊ लुसलुशीत ओठ कधी छातीला स्पर्श करतेत असे तिला झाले असेल आणि काळाने तिच्यावर असा आघात करावा? बातमी पाहिली आणि नाही राहवलं बघ. काकीला काही बोललो नाही, डोळे आणि उर भरून आला म्हणून थेट तुझ्याकडे आलो. एवढा वेळ मी फक्त शांत बसून काकांचे ऐकत होतो. निःशब्द झालो होतो. काय बोलावे तेच कळत नव्हते. काका बोलत होते, तसे प्रसंग माझ्या डोळ्यासमोर उभे राहत होते. जगात कोण कुणाचे दुःख हलके करतो? बातमी मी पण वाचली होती. मलाही दुःख झाले होते. पण ज्या भावनिकतेने काकांनी ती बातमी घेतली, त्यामुळे मी निःशब्द झालो होतो. काकांची अगतिकता मला कळत होती. पण मी ही अगतिक झालो होतो. काय बोलावे तेच समजत नव्हते. मी म्हटलं काका, सर्वच गोष्टी आपल्या हातात नसतात. काळ सगळ्या जखमा भरून काढतो. आपण काय करू शकतो? संवेदना प्रकट करणे आणि देवापुढे हात जोडणे. यापेक्षा आपल्या हातात काही नाही. काकाही बोलले परमेश्वराची इच्छा. मग मी कॉफी सांगितली. काकांनी आणि मी कॉफी घेतली आणि काका निघून गेले. पण मी मात्र अजूनही हळहळतच आहे. त्या १० माता-पित्यांच्या किंकाळ्या ऐकू येताहेत आणि हतबलता दिसून येतेय. हे खंडेराया त्या बालकांच्या आत्म्याला शांती दे आणि त्या अभागी माता-पित्यांना या दुःखातून सावरण्याची शक्ती दे. तसेच लवकरात लवकर त्या बालकांना परत त्यांच्या पोटी जन्म दे. एवढी प्रार्थना करून मी पुढील कामासाठी निघून गेलो. -किशोर बोराटे

गरज नसतांना..

गरज नसतांना का कोसळावा? पाऊस हा अवकाळी गरज नसतांना का कोसळाव्या? अश्रूधारा ह्या अवेळी अश्रू असो वा पाऊस अती झाला की चिखलच होतो नासधूस पिकांची अन् भावनांचा उद्रेक होतो.. अवकाळी हा पाऊस, होते सर्दी अन् ताप अंगात अवेळी ह्या अश्रूधारा, होते विचारांची गर्दी संताप अंगात बळीराजा 'तोल' साधून निसर्ग नियमांचे करतो पालन ते मन, आभाळाएवढे दुःखाश्रू गिळतो रोजच आपण निसर्गाचा समतोल न साधावा आपण, प्रत्येक कौल मानावा आपलाच,'अवकाळीचे' ही करावे स्वागत.. मन तसेच किती धरावा धीर आपण भावनांना द्यावी करुन वाट मोकळी, अवेळी अश्रूंचेही गावे नव गीत

जेव्हा कोणी तिला विचारते…

जेव्हा कोणी तिला विचारते काय ग आता तुला काय वाटते तेव्हा हलकेच तिच्या मनात विचार डोकावून जातात आणि सासर माहेर यांची जुगलबंदी सुरू होते.. जेव्हा घरात ती काही बनवते ते सगळ्यांसाठी असते ... त्यातही तिला तिचा वाटा तळालाच कुठंतरी मिळतो.. दुसरे कोणी केले तर मात्र कधी रिकाम भांडेच तिच्या वाट्याला येते..तेव्हा तिला ते सासर वाटते आणि माहेर आठवते.. जेव्हा ती दुसऱ्यांना हसताना ,खेळताना,बागडताना बघते आणि तिच्या हसण्यावर, बसण्यावर,खेळण्यावर आणि कधीकाळी झोपण्यावर सून असल्याचा शिक्का लागतो आणि तिचे मोकळे हसू तिथेच खुंटते तेव्हा तिला ते सासर वाटते आणि माहेर आठवते... जेव्हा तिला आवडीचे काही खाण्याची इच्छा होते पण वेळेची आणि खायच्या सामानाच्या किमितींची जाणीव करू दिली जाते तेव्हा ते सासर वाटते आणि माहेर आठवते... जेव्हा आईने शिकवलेला स्वयंपाक ती करते पण त्या नाही याच पद्धतीने कर तरच चांगले होते असे वारंवर सांगितले जाते तेव्हा तिला ते सासर वाटते आणि माहेर आठवते.. जेव्हा घरात तिला न आवडणाऱ्या च भाज्या बनतात आणि आत्तापर्यंत नाक तोंड मुरडणारी ती गुमान ताटात आलेले (स्वतःच वाढून घेतलेले ) उसने हसू आणून संपवते.. आपले लाड पुरवायला, हट्ट करायला इथे आपले आई वडील नाही याची जाणीव त्यावेळी तिला होते तेव्हा ते सासर वाटते आणि माहेर आठवते... जेव्हा आई वडिलांनी रक्ताचे पाणी करुन शिकवलेली ती पण तिच्या पेश्यावर शिक्षणावर तीच्या कर्तृत्वावर नवीन आलेले कोणी प्रश्नचिन्ह उभे करते आणि बोलायचे असते पण आईवडिलांचे संस्कार आठवून मूग गिळून गप्प बसते तेव्हा ते सासर वाटते आणि माहेर आठवते... तिच्यासमोर जेव्हा तिच्या आयुष्याच्या जोडीदाराला आणि भावंडाना आवडीचे खाण्यासाठी आग्रह केला जातो .. त्यांना आवडते म्हणून ते राखून ठेवले जाते पण तिला मात्र फक्त गृहीत धरले जाते .. तेव्हा ते सासर वाटते आणि सतत खाण्यासाठी आग्रह करणारी हवे आवडीचे करून खायला घालणारी आई आठवते.... एखादी गोष्ट आवडल्या वर अग तू घे चल मी तुला गिफ्ट करतो.. अजून काही हवंय का असे विचारणारे कोणी नसते तेव्हा ते सासर वाटते आणि माहेरतला भाऊ आठवतो.. जेव्हा रुसून बसल्यावर थोड तरी खा अस म्हणायला कोणीच नसते .. काही त्रास झाल्यावर बाळा तुला बरं वाटतं नाही का अस विचारायला कुणीच नसते .. कोणी काही बोलले का अस म्हणून दुःखी मूड गेलेला चेहरा ओळखणारे कोणीच नसते तेव्हा ते सासर वाटते आणि स्वतःच्या जिवापेक्षा जास्त जपणारा ..तोंड भरून कौतुक करणारा .. वेळोवेळी योग्य मार्गदर्शन करणारा आणि आईवडील गेले तरी डोळ्यातले पाणी न दाखवणारा मात्र लेकीच्या लग्नात तिच्या गळ्यात पडून ढसाढसा रडणारा बाप आठवतो... अश्या या माहेर आणि सासर ची सांगड घालून ती चालत राहते ..लोक म्हणतात की स्त्रीने माहेरचे नाव जास्त घेऊ नये पण त्यांना काय माहित..तिच्या नवीन आयुष्याच्या वाटेवर जेव्हा तिचा मार्ग शोधायचा प्रयत्न करत असते तेव्हा तिला तोच आधार वाटत असतो.. त्याच आठवणी मनाला ओलावा देत असतात आणि म्हणून मुलींना माहेरचा हव्यास असतो.... -Sunshine(Kirti)

यशोदय..

यशोदय... दिवस सुखाचे जातात उलटून जशी कॅलेंडर ची पानेच जणू.. रात्री खेळतात अमावस्या- पौर्णिमेचा खेळ पृथ्वी,सूर्य,चंद्र,तारे यांचा असतो का कधी मेळ.? मग माणसेच का करतात नात्यांची दहिमिसळ आणि विचारांची भेळ ? वर्ष सुद्धा थांबत नाही कोणासाठी, मग आपणच का वाट पहात बसावे गेलेल्यांसाठी..? जे घडून गेले ते तेव्हाच संपले तरी का लागतात आशेचे पाणावलेले डोळे वाटेकडे.? ज्या वाटेवर वर्षानुवर्षे चपला झिजवून उमटलेल्या पाऊलखुणांमध्ये आयुष्याची वाट तुडवण्यासाठी केलेला संघर्ष डोकावतो.. तोच संघर्ष करण्यासाठी आपणही कोणाची, हवे ते न मिळालेल्या गोष्टीची वाट बघणे सोडून,दिसते ती वाट धरून प्रवास का चालू करू नये.? कदाचित पुढे गेल्यावर असा एखादा चौक लागेल जिथे कधी आठवणही येणार नाही गेलेल्या लोकांची,मेलेल्या इच्छांची कारण त्या भूतकाळातील मळलेल्या वाटांपेक्षा कष्टाने तुडवलेला हा राजमार्ग कितीतरी सुखाचा वाटेल.. आणि आपल्या विधात्याने नियोजल्यामुळेच ते आता सोबत नाहीत,त्यांचा स्वार्थ आणि त्या स्वार्थामुळे आपल्या आयुष्यातील त्यांचे अस्तित्व य सगळ्याला तेव्हाच फाटा दिला असेल याची अनुभूती व्हावी.. पण आपल्याला कुठे आलीय एवढी दूरदृष्टी क्षणिक सुखाचे दुःख कुरवाळत बसणारे आपण ..? कशाला पहावे भूतकाळातील अंधाराकडे, जेव्हा भविष्यातील उजेडाचा झगमगाट समोर खुणावतो आहे.. जिथे गरज आहे फक्त कष्टाचा प्रवास पूर्ण करण्याची.. द्यावे सोडून सगळे हेवे दावे गेलेल्या माणसांना, आठवणींना बगल देऊन करू सुरुवात नवीन वाट तुडवायला जिथे वर्षाने पुन्हा एकदा उघडी होतील नवीन कवाड ,चमचमणारे यश दाखवायला देतील वाट जायला तेच यश कवेत घ्यायला.. आपणही खेळ खेळू जरा दुःखाचे ऊन आणि सुखाच्या सावल्यांचा.. आणि थकल्यावर घेऊ विसावा एका मोठ्या सावलीचा , आयुष्याच्या संध्याकाळी....😊 - Sunshine (डॉ. किर्ती)

शहर( एक कविता)

शहर (कविता) नुसतच उंचच उंच इमारतींनी भरलं आहे शहर तितकच माणूसकीनी शून्य झालं आहे शहर। शहरातले रस्ते रुंदच रुंद होत आहे फुटपाथवर मात्र शहराची गरिबी दिसत आहे। पैसाच पैसा वाहतो आहे शहराचा विकास होतो आहे कुणाचे तरी रक्त कुणाचा घाम या पैशात झिरपत आहे। एक एक गाव सामावत शहराच्या सीमा वाढत आहे गावकरी शहराच्या विकासासाठी आपल्या जमिनी विकत आहे। जमिनीच्या पैशात गावकरी शहरात गाडी-बंगला घेत आहे शहरातली माणसं मनःशांतीच्या शोधात गावोगाव भटकत आहे। कष्टकरी जनता रोजगारासाठी धडपडत आहे सरकारी रोजगार योजनांनी फक्त भ्रष्टाचार फोफावत आहे। गरीब शेतकरी, सुशिक्षित बेरोजगार युवक फासावर लटकत आहे आणि ह्या आत्महत्यांचे भावनिक भांडवल करुन नेते पुन्हा आपली 'वोटबँक' वाढवत आहे। नुसतच उंचच उंच इमारतींनी भरलं आहे शहर तितकच माणूसकीनी शून्य झालं आहे शहर।

वासोटा एक विलक्षण अनुभव

सह्याद्री भ्रमंती एक अविस्मरणीय अनुभव वासोटा.....! वासोटा....आणि.....सातारकर एक विलक्षण अबोल असं नातं.आज लिहताना विचार आला आपल्याच माणसांना आपल्याच खजिन्याची नव्याने काय माहिती देणारं.खर तर हा लिखाणाचा सारा प्रपंच आपल्या सह्याद्रीची माहिती देण्यासाठी नाहीच मुळी.मला थोड वेगळं बोलायचे आहे. १५०० पर्यटक जर एकाच दिवशी एकच अद्भुत अनुभव घ्यायला जमत असतील तर नक्कीच हा सह्याद्री एक जादूगार तर नसेल ना...? ज्याने आपल्या सौंदर्याचं वेगळंच जाळं गुंफून सर्वांना त्यात ओढण्याचं एक तंत्र जाणलं नसेल ना..? असे प्रश्न उभे राहतात. मला अभिमान वाटतो मी सातारकर असल्याचा.ह्या सह्याद्रीच्या कुशीत जन्म घेतल्याचा.घनदाट जंगल, भक्कम कडे,निर्मळ पाणी आणि पक्ष्यांचा किलबिलाट ह्यात फिरण्याचा अनुभव हा कोणताही ३डी सिनेमा पाहण्यापेक्षा कैक पटीने मनाला आनंद देणारा नक्कीच आहे असे मी म्हणेन. सह्याद्री.....शिव छत्रपती.....मर्द मराठी मावळे......आणि अंगावर शहारे आणणारा सारा इतिहास......ह्याची नव्याने माहिती मी काय देणार.... रविवार एक सुट्टीचा दिवस...मित्रांची संगत....आणि एक छोटासा ट्रेक....असे सारे नियोजन करून बामणोली गाठले..... ट्रेक मध्ये आवडलेली विलक्षण गोष्ट म्हणजे हा प्रवास फक्त २० ते ४० चे तरुण न्हवते तर अगदी लहान मुले आणि म्हातारी मंडळी पण सोबती होते.तरुण तरुणींना अशा गड मोहिमेत पाहून मनाला समाधान मिळत होतं.कुठेतरी डेटिंग, सिनेमा किंवा एखाद्या नेहमीच्या नावाजलेल्या ठिकाणी जावून फोटोशूट ह्याच्या पलीकडे उठून निसर्ग न्याहाळायला आलेली ही मंडळी आणि म्हातारपणात गुडघेदुखी ,डायबिटीस, ब्लड प्रेशर, ह्यांना पायी तुडवत गड सर करणारे म्हातारे....खर तर त्यांचा उत्साह पाहून त्यांना म्हातारे म्हणण्यापेक्षा कुठेतरी आपल्या पेक्षा ३० - ४० वर्ष जास्त अनुभवी तरुण असेच म्हणावे लागेल.लहानगे पाय इतिहासाच्या वाटांवर चालताना गर्व वाटतो की हीच चिमुकली पावलं आत्ताच जर पावन धुळीने माखली आणि शरीरं घामाने न्हाहली तर अंगात मावळ्यांचीच रग नक्की येणार. अजुन गर्वाची गोष्ट म्हणजे कानी येणारे हिंदी बोल......म्हणजे आपल्या सह्याद्रीने फक्त मराठी मावळ्यांनाच नाही तर बाहेरून येणाऱ्या लोकांना पण वेड लावले आहे.... हे वेड लावणारा भक्कम सह्याद्री अगदी दिमाखात उभा आहे. ह्या विशाल सह्याद्रीला कॅमेऱ्यात साठवण्याचा थोडा प्रयत्न आपण सारे करतो.त्या पेक्षा जास्त तो नजरेने साठवतो....पण तरीही आपल्या विचारांच्या पलीकडे विस्तारलेला हा पसारा मनात नक्कीच धडकी भरवतो.ते विशाल कडे,आणि अरुंद वाटा सांगून जातात आपण ह्या निसर्गापुढे किती खुजे आहोत. हा निराळा अनुभव कोणी शब्दात मांडेल कोणी फोटो आणि व्हिडिओ मधून मांडेल पण प्रत्यक्ष येणारा अनुभव हा नक्कीच त्यावरून विलक्षण असेल.जे गेले असतील त्यांनी ते अनुभवले असेलच.जे गेले नसतील त्या सर्वांना सांगणे हेच की एकदा का होईना सारी कामे बाजू ठेवून ह्या अभेद्य रांगाना अवश्य भेट द्या. माझे बोलणे इथेच थांबत नाही.सांगायच आहे ह्या प्रवासात भेटलेल्या हनुमानाची....हो हनुमानच....बोटिंग ला सुरुवात झाली ते आमचे मार्गदर्शक श्री.मारुती जाधव ह्यांच्या सोबत.वय फक्त ६५.. किरकोळ पण रांगडा बांधा.संपूर्ण प्रवासात गडाची माहिती त्यांनी दिली ही गोष्ट जेवढी महत्वाची.त्यापेक्षा महत्वाचं म्हणजे हे सह्याद्रीचं पाखरू रोज हा प्रवास करतेय.गेली ३०-३५ वर्ष ह्याच कड्या कपाऱ्यांमध्ये काम करतेय.....ना कोणता आजार ......ना कोणता त्रास.....मग हा प्रश्न मनाला पडतो की खरा श्रीमंत कोण....? लाखो रुपये कमवून आजाराशी झुंजत राहणारे की भले ४ पैसे कमी असले तरी आनंदी जीवन आणि उत्तम शरीरस्वास्थ्य लाभलेले वयाची पासष्ठी‌ पार केलेले मारुती नावाचे हे जुने खोड. सिनेमे कोणाला आवडत नाहीत.आपण सारेच पाहत असतो.ती कला एका बंधिस्त खोलीत मोठ्या पडद्यावर पाहताना मिळणारा आनंद हा पण उत्तमच.पण आपण पाहतो ते एका दिग्दर्शकानं एका उत्तम कलाकाराला सोबत घेवून त्याच्या विचारांनी बनवलेली कलाकृती.पण ह्या मोकळ्या रांगा मध्ये फिरताना आपण स्वतःच एक दिग्दर्शक आणि स्वतःच एक हिरो असल्याचं नक्कीच अनुभवालं असे मी म्हणेन. निलेश बाबर शब्दसारथी

विध्वंस

विध्वंस विध्वंस         "काय रे तुकोबा, कसा आहेस? अण्णाची हाक ऐकून पारावर बसलेला एक वयस्कर माणूस तडक उभा राहिला. गावात फिरत असताना सगळ्यांचे हालहवाल विचारण्याची ही अण्णाची नेहमीचीच सवय होती. तसे पण त्या ऐंशीच्या काळात कुठे फोन होते. अण्णा हे गावातील एक प्रतिष्ठित व्यक्ती होते. त्यांच्या घराचे दरवाजे हे सगळ्यांच्या मदतीसाठी उघडे असायचे. पूर्वजांची पुण्याई आणि ग्रामदेवता ही सदैव त्यांच्यावर प्रसन्न असायची. त्यांचा वाडादेखील कसा अगदी चिरेबंदी बांधून घेतला होता. गावातील माती म्हणजे कशी अगदी खणखणीत सोने होते. गोदावरी म्हणजे अण्णांच्या सौभाग्यवती. दोघांची जोडी म्हणजे साक्षात लक्ष्मी-नारायण. त्यांना तीन पुत्ररत्न प्राप्त झाले. त्या दोघांना तर मुलीची अपेक्षा होती पण ते काही शक्य झाले नाही. तिन्ही मुले अगदी वडिलांसारखीच. पुरुषोत्तम हा थोरला, अर्जुन दुसरा तर माधव हा धाकटा मुलगा होता. आपापली शिक्षणे पूर्ण करून अण्णा यांनी मुलांची लग्न देखील योग्य वयात लावून दिली होती. घर कसे भरल्यासारखे वाटत होते. त्या घरात आपल्या मुलींना देऊन त्यांचे पालक तर धन्य झाले होते. सकाळी गोदावरी सोबत श्लोक, गायत्री मंत्र बोलून त्या तिघीजणी आपल्या सासूची घरकामात मदत करत असत. सुनांचे निमित्त का असेना पण त्यांच्या मनात मुलगी नसल्याची जी उणीव होती ती भरून आली होती. घरी येऊन आता नेहमी ते सुनांसोबत गप्पा मारत असत. त्या मुली देखील अण्णा यांना आपले वडील मानू लागल्या. गावात जास्त सोयी नसल्याने पुरुषोत्तम शहरात आपल्या शिक्षणाच्या बळावर नोकरीच्या निमित्ताने गेला. आईवडिलांचा आशिर्वाद घेऊन तो आपल्या बायकोला तिथेच ठेवून आला. योगायोग असा की, ज्या गाडीत तो बसला होता त्यातून एक उद्योगपतीदेखील प्रवास करत होते. प्रवासादरम्यान त्या दोघांची ओळख झाली आणि पुरूषोत्तमची नोकरी पक्की झाली. काही दिवस असेच निघून गेले आणि पुरूषोत्तमने तिथे सर्वांना खूश केले. आत्ताच कुठे नोकरी मिळाली असल्याने त्याने गावात पत्र पाठवून ही बातमी कळवली. मुलाची खुशाली समजताच गोदावरी यांनी देवाकडे साखर ठेवली. तिथे अर्जुन शिक्षक आणि माधव जवळच्या तालुक्यात नोकरी करू लागला. दिवाळीच्या दिवशी पुरूषोत्तम गावी परतला ते पण सगळ्यांसाठी काही ना काही भेटवस्तू घेऊन. सगळे खूपच आनंदात होते. मालती ही पुरूषोत्तमची पत्नी होती. आता नोकरी लागल्याने त्याला सारखे ये-जा करणे शक्य नव्हते म्हणून अण्णा यांनी मालतीला त्याच्यासोबत राहायला पाठवायचा निर्णय घेतला. बिच्चारी मालती, तिला तर घर सोडवत नव्हते पण अण्णांनी तिला समजावून पाठवून दिले पुरुषोत्तमजवळ. मुंबईत त्यावेळी जास्त इमारती नसल्याने एका चाळीत पुरूषोत्तम राहत होता. जसजसा काळ बदलत गेला त्याला एका इमारतीत त्याला शोभेल अशी जागा मिळाली. सणाच्या निमित्ताने ते दोघेही गावी जात होते. लवकरच त्यांच्या घरात एक पाहुणा येणार होता. इथे गावीसुद्धा अर्जुन आणि माधव दोहोंना पुत्ररत्न लाभले होते. परंतु पहिल्यांदा पुरुषोत्तमला मुलगी झाली होती आणि नंतर इथे पुत्रप्राप्ती झाली होती याच्या मागे एक खूप मोठे कारण होते.         पुरूषोत्तमने मुलीचे बारसे शहरात करवून घेतले होते कारण त्यावेळी मुलीला व पत्नीला अचानक गावी घेऊन जाणे अशक्य होते. आईच्या शब्दाचा मान ठेवून शेवटी त्याने आपल्या सासुसासऱ्यांना शहरात बोलावले आणि साध्या पद्धतीने आपल्या घरातील लक्ष्मीचे नामकरण ठेवले. ती दिसायला एवढी गोड आणि सुंदर होती की, तिचे नाव गोदावरीने 'ओजस्वी' ठेवायला  सांगितले. त्याच वर्षी दिवाळीत मात्र पुरुषोत्तम न चुकता गावी आला. आपल्या लाडक्या पुतण्यांना बघून तो तर पार नाचू लागला होता. जरी पुरुषोत्तमने आपल्या मुलीची पत्रिका बनवली नसली तरीही त्याच्या आईने ती गावातील गुरुजींकडून बनवून घेतली होती. गुरुजींनी गोदावरी यांना घरात जन्मलेल्या बाळांच्या जन्माची रचना व त्या मागे दडलेले गुपित तोंडी सांगितले होते आणि एका कागदावर लिहून देखील दिले होते. बरीच वर्षे निघून गेली. गोदावरीच्या निधनानंतर अण्णा थोडे खचले होते परंतु नातवंडे, मुले आणि सुनांकडे पाहून त्यांचा दिवस जात होता. इथे पुरुषोत्तम,त्याची पत्नी आणि मुलगी असे तिघेच राहत होते. कधीतरी मालतीचे आईवडील इथे येऊन जात. आईच्या निधनावेळी पुरुषोत्तम घरी येऊन गेला होता. त्यावेळी मुलगी लहान असल्याने त्याने दोघींना शहरातच ठेवले होते पण आईसारख्या असणाऱ्या सासूच्या अंत्यविधीला हजर न राहण्याची सल तिच्या मनात कायम राहिली होती. ओजस्वीने मात्र कधीच गाव पाहिला नव्हता. आई गेल्यानंतर पण पुरुषोत्तमने त्याच्या वडिलांना शहरात येण्यास सुचविले होते परंतु ते त्यांना पटले नाही. एकदा गावात एक नवे जोडपे आले. दोघेही दिसायला अगदी राजाराणीसारखे होते. पावसाळ्याचे दिवस असल्याने गावातील नदीतील खूप वेगाने वाहत होती. नवीन संसार सुरू करत असतानाच त्यांची या पावसाशी गाठ पडली होती. कसाबसा आसरा घेत ते अण्णाच्या वाड्याजवळ येऊन थांबले नाहीत. आनंद म्हणजे अर्जुनचा मुलगा तिथे जवळच बसून पावसाची मज्जा घेत असताना त्याने त्या जोडप्याला वाड्याजवळ पावसापासून वाचण्यासाठी उभे असलेले पाहिले आणि आत जाऊन हे अण्णांना सांगितले.         अण्णा तर साधेसरळ आणि निर्मळ असल्याने त्यांनी त्या दोघांना आत येण्याचे सुचविले. कसेतरी आढेवेढे घेत ते दोघे घरात आले खरे पण त्यांच्या सोबत आला एक विनाश. जसे ते घरात आले तिकडे देवाजवळचा दिवा विझून गेला. कदाचित वाऱ्याने विझला असेल असे समजून अर्जुनच्या बायकोने पुन्हा दिवा लावायचा प्रयत्न केला पण दिवा काही पेटेना. इथे अण्णा त्या जोडप्यासोबत गप्पा मारत होते. अण्णानी त्यांची माहिती विचारायला सुरुवात केली. त्याचे नाव एकनाथ होते. पाच गाव सोडून तो राहत होता. परंतु त्याच्या बायकोस तिथे करमत नसल्याने ते दोघे दुसऱ्या गावी जात होता असे बोलला. रूपा त्याची बायको जणू नक्षीकाम केलेली जिवंत मूर्तीच होती. नावासारखीच रूपवान होती ती. तीन वर्षांपासून होऊन गेली होती लग्नाला पण बाळ नव्हते त्यांना. सावित्री म्हणजे आनंदची आई बाहेर आली आणि पाहुण्यांना दोन घास खाण्यासाठी सांगितले. पावसाचा जोर काही थांबत नसल्याने एकनाथ आणि रुपाला अण्णांनी रात्र तिथेच वाड्यात थांबायला सांगितले. ते दोघेही घरात आल्या-पासून सावित्रीच्या मनात घालमेल सुरू झाली होती. तिने ही बाब अर्जुनला बोलून दाखविली पण त्याने तिच्या बोलण्या-कडे दुर्लक्ष केले. दुसरा दिवस उजाडला होता नवे संकट घेऊन. गावात कधी नव्हे तो एवढा पाऊस पडला होता की, सगळीकडे नासधूस झाली होती. गावातील माणसांच्या घरात पण पाणी शिरले होते. सगळेजण अण्णाकडे आले फर्याद घेऊन आणि त्यांनी पण सढळ हाताने सगळयांना हवी ती मदत केली. इथे एकनाथ आणि त्याची बायको घरातून निघायला लागले तोच अर्जुनने त्या दोघांना गावाची परिस्थिती समजावून सांगितली. अण्णांच्या सल्ल्याने ते दोघेही सगळे ठीक होईपर्यंत त्यांच्या वाड्याला लागून असलेल्या एका खोलीत राहू लागले. हळूहळू गावातील घरे, शेती आणि इतर व्यवसाय पूर्ववत झाले. एकनाथ पण आपल्या बायकोला घेऊन त्याच गावात दुसऱ्या एका छोट्या घरात राहू लागला होता. या सगळ्या गोष्टींमध्ये एक घटना अशी होती की, ज्या दिवशी ते जोडपे घरातून बाहेर पडले तेव्हाच कुठे वाड्यात दिवा पुन्हा आधीसारखा पेटू लागला. सावित्रीने हे कोणालाही सांगितले नाही. पाच-सहा महिने झाले असतील आणि गावातील लहान मुले अचानक बेपत्ता होऊ लागली. गावकऱ्यांनी सगळीकडे शोधाशोध केली पण कोणत्याही मुलांचा शोध ते घेऊ शकले नाही. सगळे गावकरी शोकांतिका करू लागले. काहीजण तर देवांना गाह्राणे घालू लागले. ही सगळी मुले बरोबर एक-एक महिन्याच्या अवकाशाने बेपत्ता झाल्याने इतर मुलांच्या आई मुलांना घरात बांधून ठेवू लागल्या होत्या. एक दिवस सावित्री तिची जाव कावेरी सोबत बाजारात गेली होती खरेदीसाठी. तिथे त्या दोघींनी रुपाला पाहिले. तिच्यात खूप बदल घडून आला होता. सात महिन्याची गरोदर होती ती. कावेरीने जाऊन तिची विचारपूस केली, परंतु सावित्रीला रुपाकडे पाहून काहीच वाटले नाही. वाड्यात असताना जे झाले होते ते अजूनही सावित्री विसरली नव्हती. तिच्याशी न बोलताच सावित्री पुढे निघाली व कावेरीलासुद्धा घेऊन गेली. रात्रभर सावित्रीला झोप येत नव्हती. अर्जुन व आनंद गाढ झोपेत होते. सावित्रीने तिच्या मनातील शंभर अण्णासमोर बोलून दाखवायचे ठरविले.         पहाटे नेहमीप्रमाणे उठून सावित्री आणि कावेरी आपापल्या कामाला लागल्या. अर्जुन, माधव कामाला आणि आनंद व त्याच्या चुलत भाऊ शाळेत गेले होते. दुपारी निवांत जेवून झाल्यावर सावित्री सहजपणे अण्णा सोबत बोलू लागली. बोलत असताना तिने गावातील मुलांच्या बेपत्ता होण्याबाबत विचारपूस केली. " अण्णा, एक विचारू तुम्हाला जर रागावणार नसाल तर?", सावित्री बोलली. " सावित्री, तू माझ्या पोरीसारखी आहेस. तुला का मी रागावू. मनात जे आहे ते बोल," अण्णा उत्तरले. धीर करून सावित्रीने विचारले," अण्णा गावातील किती मुले हरवली आहेत?" थोडा विचार करून अण्णा बोलले," आधी पाच होती व नंतर आणखी दोन म्हणजे एकूण सात." " हे सगळे होऊन किती काळ झाला आहे?," सावित्रीने पुढचा प्रश्न विचारला. " सात महिने झाले बेटा. सगळी मुलं आपल्याच गावची. पोलिसांना पण बोलून झाले पण अजून काय पत्ता नाही त्या बिचाऱ्या मुलांचा. कोवळी मुलं आहे ग ती. देव जाणे कुठे असतील," असे बोलत अण्णांनी डोळे पुसले.सावित्रीचा चेहरा खुलला होता कारण तिने बांधलेला अंदाज अगदी खरा ठरला होता. परंतु त्या मुलांना रूपाने काय केले असणार याचा विचार करून सावित्री दुःखी झाली होती. सत्य परिस्थिती जाणून घेण्यासाठी ती स्वतः रूपा जिथे राहत तिथे गेली. छोटेसे टुमदार घर होते ते. आजूबाजूला आंब्याची झाडे सुद्धा होती. घराचा दरवाजा उघडा असल्याने तिने बाहेरून रूपाला आवाज दिला. काही वेळ वाट पाहून शेवटी सावित्री हताशपणे तिथून निघाली. जशी ती मागे वळली तिच्या कानावर एक आवाज आला. तो आवाज त्या घरामागून येत होता. सावित्रीने साडीचा पदर हातात घेतला आणि दबक्या पावलाने घराच्या मागे गेली. तिने हळूच पाहिले असता, तिथे दोन व्यक्ती होते. एक स्री आणि एक पुरुष. त्या स्रिच्या हालचालीने ती ओळखीची वाटत होती. दोघांची पाठ असल्याने सावित्रीला फक्त आवाजाने ते दोघे नवरा-बायको असल्याचे समजले. ते पाहत असतानाच, सावित्रीची नजर बाजूला असलेल्या झाडाजवळ गेली. तिथे एका मुलाला बांधून ठेवले होते. सावित्रीने त्या मुलाला पाहिले, तो त्यांच्या शेजारी राहणाऱ्या सावंतांचा नातू होता. सावित्री अजून थोडी पुढे गेली आणि तिने त्या स्रीला पाहिले आणि तिचे पाय तिथेच थंड पडले. ती स्री दुसरी कोणी नसून रूपा होती व तिच्या सोबत एकनाथ होता. रूपाने राखेचे रिंगण आखले होते आणि त्यात माणसाची कवटी, टोचलेले लिंबू, हाडे आणि बरेचसे काळीविद्या करताना वापरतात असे सामान होते. ती आणि एकनाथ डोळे मिटून काहीतरी बडबडत होते. झाडाला बांधलेला मुलगा अजूनही मुर्छीत होता. काहीतरी भयानक होण्याआधी सावित्रीने प्राण एकवटून तिथून धूम ठोकली. धापा टाकत ती कशीबशी वाड्यात आली. समोर अर्जुन, माधव आणि अण्णा बोलत बसले होते. सावित्रीला असे पाहून तिघांनी तिला बसायला सांगितले पण तेवढा वेळ नव्हता. तिने त्या तिघांना तडक रूपाच्या घरामागे जायला विनवले. आतून कावेरी बाहेर आली व सावित्रीला आत घेऊन गेली. अण्णा आपल्या मुलांसोबत सावित्रीने सांगितले तिथे गेले. त्या तिघांनी जे पाहिले ते बघून कोणीही घाबरला असता. रूपा काहीतरी अघोरी विद्या करत होती. एकनाथ पण तिला त्यात साहाय्य करत होता. जवळ असलेला सावंतांच्या नातवाला त्यांनी पाहिले आणि तिथून सोडवले. रूपा तिच्या विद्येत व्यस्त होती व एकनाथ पाठमोरा होऊन एका सुऱ्याला धार करत होता. प्रकरण समजायला काहीच विलंब झाला नसल्याने सावंतांचा नातू वाचला होता. अर्जुन पुढे गेला आणि त्याने एकनाथला धक्का मारून खाली पाडले. सुरा दुसरीकडे पडला होता. माधव त्या मुलाला घेऊन गावात गेला व सुखरूप घरी सोडून पोलिसांना घेऊन आला. तोपर्यंत अण्णा आणि अर्जुनने दोघा नवरा-बायकोला बांधून ठेवले होते. पोलिसांनी सगळे सामान फेकून दिले आणि त्या दोघांना ताब्यात घेतले. सावित्रीने आज एका मुलाला मरणाच्या दारातून वाचविले होते. काही दिवसांनी सगळ्या गावात ही बातमी पसरली. एकनाथ आणि रूपाची चांगली खडसावून विचारपूस करण्यात आली. पोलिसांनी दिलेल्या माहितीनुसार," गावात जी मुले बेपत्ता झाली होती त्या मागे रूपा आणि तिचा नवरा सहभागी होते. त्या दोघांनी नरबळी दिला होता व त्यांचे शरीर तिथे जवळच पुरले होते."सात  निष्पाप मुले या अघोरीपणाला बळी गेली होती. पोलिसांच्या मदतीने त्या मुलांचे मृतदेह काढून त्यावर सोपस्कार करण्यात आले. रूपाने सांगितल्याप्रमाणे," पुत्रप्राप्तीसाठी तिने हे कृत्य केले होते. अजून दोन मुलांना मारून तिला मुलगा होणार होता असे तिचे मत होते." कायद्याप्रमाणे त्या दोघांना कोठडीत ठेवून फासीशी शिक्षा सुनावली गेली. सावित्रीच्या मदतीने हे कोडे उलगडले असल्याने गावात तिला सत्कार समारंभ उत्साहात साजरा केला.         रूपा आणि तिच्या नवऱ्याला फाशीची शिक्षा नियमानुसार सुर्योदयापूर्वी होणार होती. दोन दिवस शिल्लक होते त्यांच्या फाशीला. गावकरी फक्त त्याच दिवसाची वाट पाहत होते. पण तिथे तुरुंगात काही विपरीत घडून गेले. रूपाने कोठडीत कोणी नसताना आत्महत्या केली. सायंकाळी ही बातमी गावात पसरली. तिचा नवराही तिथेच असल्याने पोलिसांनी तिचे अंत्यसंस्कार करायचे निश्चित केले. या सर्व गोष्टी होत असताना, एकनाथ कुठेतरी पसार झाला. एकतर रूपाचे दाहसंस्कार करायचे होते आणि आता तिचा नवरा जागेवर नव्हता. अर्धेजण तिच्या दाहसंस्कारात आणि काही जण त्या एकनाथला शोधायला गेले व बाकीचे चौकीत थांबले होते. जेव्हा रूपाचा मृतदेह चितेवर ठेवण्यात आला तेव्हा अंत्यविधी करणाऱ्या व्यक्तीची बोबडीच वळून गेली. कारण रूपाच्या देहावर मानच नव्हती. धारदार शस्त्राने कापल्याचे चिन्ह दिसत होते. ही तर अजून पंचाईत झाली. शेवटी चौकीतून दोन जणांना या मोहीमेवर पाठवण्यात आले. परंतु, रूपाचे शरीर असे ठेवून काहीच उपयोग नसल्याने मान-विरहीत देह जाळण्यात आला. पण ही गोष्ट बाहेर कुठेही न सांगण्याची ताकीद पोलिसांनी अंत्यविधी करणाऱ्या व्यक्तीला दिली होती. रात्रभर पोलीस गावात फिरत होते पण त्या एकनाथचा कुठेही मागमूस नव्हता. पोलिसांनी गावात जमिनीवर पडलेल्या नारळाच्या करंवट्या, चेंडू अगदी हवा नसलेले असे बरेच काही काठीने शोधले पण रुपाची मान सापडतच नव्हती. दुसऱ्या दिवशी सकाळी चौकीतून घरी निघालेल्या एका हवालदाराला रस्त्याच्या एका कडेला एक माणूस दिसला. तो हवालदार थोडा जवळ गेला तर त्याची काहीच हालचाल होत नव्हती. चेहरा निरखून पाहिल्यावर समजले की, तो एकनाथच होता. पण त्याचासुद्धा मृत्यू झाला होता. हवालदार तसाच जाऊन चौकीत पोहोचला आणि ही खबर त्याने तिकडच्या साहेबांना दिली. खबर मिळताच पोलिसांनी आपल्याच जीपमधून त्याला नेले आणि त्याचा मृतदेह जिथे रूपाला जाळले तिथेच त्याचेही दाहसंस्कार केले. या सगळ्या गोष्टी एका मागोमाग एक झाल्याने संपूर्ण पोलीस खात्याची दमछाक झाली होती. फाशीच्या दिवशीच सकाळी पोलिसांनी त्या दोघांच्या आत्महत्येची बातमी कळवली. पण झालेल्या घटनांचा उलगडा अजिबात केला नाही. गावात सगळ्यांना आनंद झाला होता आणि त्या दोघांच्या मृत्यूने गाव येणाऱ्या संकटातून सुटले होते. आलेले वर्ष अगदी जसे आले तसे निघूनही गेले. तिथे शहरात ओजसी वीस वर्षांची झाली होती. गावी जरी तिला जाता येत नसले तरीही तिचे आजीआजोबा म्हणजे मालतीचे आईवडील सगळ्यांच्या खुशाली कळवत असत.         येणारे नवीन वर्ष एक मोठे संकट घेऊन आले होते. एकनाथ-रूपाच्या मृत्यूच्या घटनेला आता कुठे दोनच महिने लोटले होते तर गावात एका मागून एक सावल्यांचा खेळ सुरू झाला. रात्रीच्या अंधारात पोलिसांना कोणीतरी बाई दिसू लागली होती. शोधून पण ती सापडेना. ही गोष्ट पोलिसांनी सर्वप्रथम अण्णांच्या कानावर घातली कारण ते या गावात जाणती व्यक्ती होते. अण्णाची देवावर खूप श्रद्धा होती आणि कोणालाही त्रास होऊ नये म्हणून त्यांनी गावातील महादेवाच्या मंदिरात एक भव्य पूजेचे आयोजन केले. गावातील राहत असलेली व्यक्ती, स्री-पुरुष, लहान-थोर, अधिकारी-चाकर सर्वांना उपस्थित राहायला बजावले. स्वतः अण्णा देखील तिथे सगळेजण आले की नाही याची शहानिशा करणार होते. सकाळीच पूजेचा मुहूर्त ठरवण्यात आला होता. गावातील सगळ्यांना परिचित आणि मोठी किर्ती लाभलेले सदानंद गुरुजी या पूजेला संपन्न करण्यासाठी आले होते. अण्णा, त्यांची मुले,सुना व दोन नातू पूजेसाठी वेळेआधी हजर होते. पुजेत नारळ आणून ठेवले होते. ते नारळ पूजेसाठी ठेवत असताना गुरुजींच्या साहाय्यकाला एक नारळ खराब असल्याचे दिसून आले. त्यांनी तसे एका गावकऱ्यास सांगितले. तो नारळ आणायला जात होता पण अर्जुनने त्याला पूजेत राहायला सांगितले व तो एकटाच निघाला. अण्णांनी ते पाहिजे व ते पण त्याच्यासोबतीला गेले. वाड्याजवळच नारळाची बाग होती आणि काही नारळ घरातच काढून ठेवले होते. मंदिर आणि वाड्यातील अंतर पण काही जास्त नसल्याने ते लगेच नारळ घेऊन जाऊ शकणार होते. अर्जुनने दार उघडून आतून नारळ आणला. अण्णा असेच बसले असताना त्यांना थोडा ठसका लागला म्हणून अर्जुनने स्वयंपाक घरात जाऊन त्यांना पाणी आणून दिले. पाणी पिऊन थोडा वेळ बसून ते दोघेही निघाले. जशी त्यांनी वाडयाची पायरी उतरली एक वादळ उठले आणि सगळीकडे नकारात्मक ऊर्जा जाणवू लागली. अण्णांनी अर्जुनाला हाताने मागे खेचले आणि पुढे काय होणार ते पाहू लागले. हळूहळू आकाश काळ्याकुट्ट ढगांनी भरून आले. आजूबाजूला किंचाळ्या, रडण्याचे आणि विक्षिप्त हसण्याचे आवाज ऐकू येत होते. समोरून अस्पष्ट आकृती चालत येत असताना अर्जुनच्या दृष्टीस पडली. अण्णांनी ती रूपा असल्याची खात्री करून घेतली. आधीची रूपा आणि आता दिसणारी रूपा खूप तफावत होती. त्यांच्या समोर त्वचेची चामडी लोंबकळणारी, डोळ्यांच्या जागी फक्त दोन काळे खड्डे, हवेत उडणारे केस आणि शरीराच्या जागेवर हवेच्या झोतात डुलणारे काळी छाया अशी घाणेडी रूपा उभी होती, उभी कुठे तरंगत होती ती. वाड्याला देवीदेवतांचे रक्षण असल्याने ती आत येऊ शकणार नव्हता हे निश्चितच होते. रूपाने अण्णा, त्यांचे कुळ व या गावात राहणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचा जीव घेण्याची धमकी दिली आणि तिथून हवेत अदृश्य झाली.  या सगळ्यात किती काळ लोटला काय माहिती पण अण्णा व अर्जुन तातडीने मंदिरात गेले. पूजा होईपर्यंत त्या दोघांनी काहीच सांगितले नाही. पूजा मनोभावे केल्याने अत्यंत कमी वेळात आणि सुंदर रितीने पार पडली होती. गावकरी पूजेचा प्रसाद घेऊन आपापल्या घरी गेले. अण्णांनी माधवला व इतरांना वाड्यात जायला बजावले. आता मंदिरात सदानंद गुरुजी, त्यांचे साहाय्याने, अण्णा आणि अर्जुन असे चौघेही उपस्थित होते. गुरुजींना अण्णाला जेव्हा परतायला अवकाश लागला होता त्याच क्षणी संकटाची चाहूल लागली होती.त्यांनी साहाय्यकांना घरी जायला सांगितले व ते तिघेही मंदिरात बसले. दुपार झाली असल्याने गावात सगळीकडे शांतता होती पण अण्णा मात्र आतल्या आत द्वंद्व अनुभवत होते. गुरुजींनी अर्जुनाला सांगून मंदिरात असणारी विभूती अण्णांच्या कपाळी लावली. गुरुजींनी बोलायला सुरुवात केली होती. " तुम्ही जे झाले आहे त्याला काही काळासाठी विसरा परंतु दुर्लक्ष करू नका. तुमच्याशी संवाद साधण्याचा डाव होता त्या अवलक्षणीचा. कोणाचीही काळजी नसावी. संकट जेव्हा येते तेव्हा सोबतीला उपाय सुद्धा असतोच. तुमच्या घरात तर स्वतः देवीने जन्म घेतला आहे. तुम्हाला किंवा तुमच्या कुटुंबाला कोणी हानी पोहचवू शकत नाही. जर गावाचा विचार करत आहात तर मी आणि स्वतः महादेव आपल्या सोबत आहेत. काही अघटित होणार नाही." गुरूजींच्या बोलण्याने अण्णा व अर्जुन सावरले आणि चकितसुद्धा झाले. " माफ करा गुरुजी, परंतु आमच्या घरात देवीने जन्म घेतला आहे? याचे नक्की तात्पर्य काय?," अर्जुनने उत्सुकतेने विचारले. गुरुजी हसत उत्तरले," तुझ्या मोठ्या भावाची कन्या.तिच्याच जन्मानंतर तुला व तुझ्या धाकट्या भावाला पुत्ररत्न झाले. तिने रोहिणी नक्षत्रात जन्म घेतला आहे त्यामुळेच तुझ्या मुलाचे आणि पुतण्याचे या भूतलावर व्यवस्थित आगमन झाले.शक्य होईल तितक्या लवकर तुझ्या थोरल्या भावास त्याची पत्नी व कन्येला घेऊन इथे येण्यास सांग. तीच कन्या आता या संकटातून तुमच्या कुळास वाचवेल." गुरूजींनी विधान पूर्ण केले आणि ते निघाले. आपली नात आपल्या रक्षकाच्या रूपात आली हे ऐकून तर अण्णा भरून पावले होते. ते दोघे वाड्यावर गेले. अर्जुनने माधवला सांगून पुरूषोत्तमला पत्र पाठविले. गुरुजी तिथे गावाच्या वेशीवर जाऊन तिकडून संपूर्ण गावाच्या रक्षणासाठी योग्य ती तरतूद केली. तीन दिवस तरी गावात काहीच अभद्र होणार नव्हते याची दक्षता घेण्यात आली होती. पुरूषोत्तम येईपर्यंत गावात काहीच विपरीत घडले नाही. दोन दिवसांनी पुरूषोत्तम, मालती आणि ओजस्वी वाड्यात पोहोचले. मालतीचे आईवडील देखील तिथे हजर होते. अर्थातच तातडीने बोलावून घेण्याचे कारण व हेतू हा घरातील सगळयांना समजावण्यात आला होता. आता हे सगळं सोईस्कर पद्धतीने मालतीच्या वडीलांनी व अण्णा यांनी पुरुषोत्तम व मालतीला सांगितले होते. ओजस्वी तर आल्यानंतर तिच्या भावांना भेटायला घरात गेली होती. सायंकाळी सदानंद गुरुजीदेखील वाड्यात आले. मालती थोडी घाबरली होती. एकतर ओजस्वी त्यांची एकुलती एक मुलगी होती आणि तिचे वयही या सर्व गोष्टी समजून घेण्याचे नव्हते. गुरुजींना मालतीची मनःस्थिती समजत होती परंतु काही उपाय म्हणून त्यांनी तिची पत्रिका पाहण्याची इच्छा व्यक्त केली. पत्रिकेत सविस्तर माहिती लिहिलेली सापडली आणि एक उपायसुद्धा. तो उपाय करून ओजस्वीला तिच्या अंगी सुप्तावस्थेत असणाऱ्या शक्तिंची जाणीव करता येणे आवश्यक होते.         गुरुजींनी घरातील मंडळी सोबत बसून त्यांच्या मतानुसार हा उपाय अंमलात आणण्याची परवानगी घेतली. सात दिवस करावयाची ही विधी वाटते तितकी सोपी नव्हती. हा विधी करताना कोणत्याही पुरुषास तेथे थांबता येणार नसल्याने अण्णांनी तळघर साफ करून घरातील स्रियांना तिकडची जागा मोकळी करून दिली. सात दिवस मालती, सावित्रीआणि कावेरी या विधीचा भाग होऊन ओजस्वीला तिच्या शक्तींची प्रचिती करवून द्यावयाची होती. प्रातःकाळी उठून अंगाला हळद लावून अंघोळ करणे, सुर्योदयाच्या वेळी मंत्रोच्चार करणे, दिवसभर ध्यानस्थ बसणे आणि सायंकाळी अंगावर चंदनाचा लेप लावून आंघोळ करणे ज्याने शरीर आणि मन एकाग्र राहील. जेवणाच्या वेळी तिन्ही सवाष्णीं-पैकी कोणीतरी एक तळघरातून बाहेर येऊन जेवण घेऊन जात असे. त्या सात दिवसांत वाड्यात फक्त पुरुष वावरत होते. अधूनमधून गुरुजी ये-जा करत होते. बघता बघता सात दिवस निघून गेले. सोमवारी सकाळी त्या चौघीजणी वाड्यात आल्या. गुरुजीसुद्धा तिथे ओजस्वीची वाट पाहत बसले होते. ओजस्वीच्या वावरण्यात,बोलण्यात बराच फरक जाणवत होता. गुरुजींनी सायंकाळी गावात दोन-तीन माणसांना पाठवून कोणीलाही घरातून बाहेर पडण्याची सक्त मनाई केली. हीच ती वेळ होती रूपाचा संहार करण्याची. आज रात्रीचा काळोख हा भयानक स्वरूप धारण करणार होता. दहाच्या सुमारास गुरुजी एक होम करणार होते. त्याची सामग्री आणि पूर्वतयारी करण्यात आली होती. घराचे अंगण गंगाजलाने पवित्र करण्यात आले होते.  घडीत नऊचा टोला वाजला असता, बाहेर सगळीकडे भीषण शांतता पसरली. घराजवळ फिरणारे पाळीव प्राणी दिसेनासे झाले. उन्हाळा असून गारवा जाणवू लागला. गुरुजींनी वाड्यात असणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीच्या कपाळावर विभूती लावली होती आणि त्या सगळ्यांना घरात एकत्र बसायला लावले. अंगणाजवळ असणाऱ्या झाडाआडून कोणीतरी बघत असण्याचा भास होऊ लागला. गुरुजींनी आपल्या साहाय्यकांना पूजा आरंभ करावयाचे आवाहन केले आणि ओजस्वीसोबत ते वाड्या-बाहेर पडले. सगळेजण आता पुढे काय होईल याचा विचार करत होते. आकाशात एक मोठा  ध्वनी झाला आणि गुरुजींना रुपा दिसू लागली. ती हळूहळू त्यांच्या जवळ येत होती पण जशी अंगणात पाऊल ठेवणार ती मागेच ढकलली गेली. असे कितीतरी विफल प्रयत्न ती करत होती पण तिला आत प्रवेश करता येत नव्हता. इथे होम सुरू झाला होता आणि साहाय्याने देवीची आराधना करत होते. रूपा हताश होऊन अदृश्य झाली. गुरूजींनी तिला सगळीकडे पाहिले पण ती कुठेच दिसत नव्हती. अण्णा घरात बसले होते आणि त्यांच्या काळजात धस्स झाले कारण अर्जुनचा मुलगा आनंद तिथे दिसत नव्हता. पाणी प्यायला तो आत गेला होता पण अजूनही परतला नव्हता. सावित्री आणि मालती स्वयंपाक घरात गेल्या पण तो कुठेही सापडला नाही. मालती वळली आणि तिला स्वयंपाक घराच्या खिडकीबाहेर आनंद दिसला. तिने सावित्रीला बाहेर पाठवले आणि मागच्या दाराने ती बाहेर पडली आणि तिथेच तिची फसगत झाली. रुपाने आनंदचे रुप घेऊन तिला बाहेर पडायला भाग पाडले होते. इथे आनंद देवघरात येऊन झोपी गेला होता. तिथे रुपाने मालतीच्या शरीरात प्रवेश केला आणि ओजस्वीसमोर गेली. ओजस्वीला तिची आई बाहेर का आली ते समजलेच नाही. तिने आईला विचारले," अगं, तू बाहेर का आली? घरात जा. इथे जीवाला धोका आहे तुझ्या. जा बघू तू आत. मालतीच्या शरीरातील रूपा आता हसू लागली. ओजस्वी गोंधळली पण गुरूजींनी संधी साधून ओजस्वीला हाताने मागे केले. आपल्या जवळ असणारी विभूती त्यांनी मालतीवर फेकली आणि रुपा तिच्या शरीरात असल्याची जाणीव तिला करून दिली. आपल्या आईच्या शरीरात रुपा आहे हे समजल्यावर ओजस्वी पूर्णपणे हादरून गेली. आपण आईवर वार कसा करायचा? जर आईला काही दुखापत झाली तर? रूपाने आईला काही केले तर? असे कितीतरी विचार तिच्या मनात आले. ओजस्वी वाड्याच्या पायरीवर बसली. गुरुजींनी आतून अण्णांना बाहेर बोलावले. समोरची परिस्थिती त्यांना समजावून सांगितली. एका पाताळयंत्री बाईने आपल्या कुळावर केलेला आघात ही बाब कितीतरी दुःखद होती. परंतु यातून जिद्यीने बाहेर पडायचे होते. त्यांनी ओजस्वीला समजावले, तिला धीर दिला आणि तिच्या आईला काहीच होणार नाही याची शाश्वती दिली. सावित्रीने देवघरात जाऊन देवाची मूर्ती पाण्यात ठेवली. ओजस्वीने डोळे पुसले आणि गुरुजींना पूजेत बसायला सांगितले. आता जे काही करायचे होते ते तिलाच. ओजस्वीने डोळे मिटले, एक दीर्घ श्वास घेतला आणि तिच्या शरीरात त्या सात दिवसांत जी ऊर्जा निर्माण झाली होती ती एकवटली. तिच्या हातात एक चमकणारे अस्र आले. ओजस्वीने ते अस्र घेतले आणि मालतीच्या बेंबीत वार केला कारण तिची आई या नात्याने तिला नाळेवर प्रहार करून आपल्या आईस वाचवता येणार होते. तिची योजना अगदी उत्तम ठरली आणि तिने रूपाला आपल्या आईच्या शरीरातून बाहेर काढले. मालती ही ओजस्वीची आई असल्याने तिच्या शरीराला काहीच हानी झाली नव्हती पूर्णपणे सुखरूप होती ती. ओजस्वीने आईला मिठी मारली आणि वाड्यात पाठवले. रूपाला ते अस्र लागल्याने ती घायाळ झाली होती. गुरुजींनी या संधीचा फायदा घेतला आणि तिला बंदिस्त केले. तिच्या शरीरात वावरणारी नकारात्मक ऊर्जा नष्ट करून तिला शांत केले. आता तिथे फक्त रूपाची मान शिल्लक राहिली होती जिची विल्हेवाट लावणे गरजेचे होते. गुरुजींनी तिची मान विधिवत अग्नी देवतेच्या हवाली करून तिला कायमचे या जगातून मुक्त केले. सावित्रीने घरातील देवांना पाण्यातून बाहेर काढले व देवघरात पुन्हा जागेवर ठेवले. ओजस्वी घरात गेली व आईला घट्ट धरून रडू लागली. पहाटेचे चार वाजत आले होते. सगळेजण झोपी गेले. सकाळी गावात अण्णांनी गाव आता सुरक्षित असल्याची बातमी गावकऱ्यांना दिली. पुरूषोत्तम तीन दिवसानंतर पुन्हा शहरात मालती व ओजस्वीला घेऊन गेला. गावात येणारे विध्वंसांचे वादळ ओजस्वीने मोठ्या हिमतीने परतवले होते.आता ते तिघेजण दरवर्षी गावी सुट्ट्यांमध्ये येऊ लागले. .....................................समाप्त...................................

सहनशक्ती

सहनशक्ती सहन करणं आता अंगवळणी पडतंय.... सगळ सहन करण्यापलीकडचं पण सहन करायलाच हवं बोट धरणाऱ्यांनी हात दाखवले तरी सहन करायलाच हवं ज्यांच्या साठी घरावर छत निर्माण केलं त्यांनी अनाथाश्रमाचं छत दाखवलं लाचार म्हणून आलेलेच, शिष्टाचार शिकवतात अनाथ केंव्हा झाले नाथ, कळलेच नाही अत्याचार करणारे तरी करतात काय? सहनकरणाऱ्यांची जमातच निर्माण करतात जुलूम करणारे आहेत म्हणून सहन करणारे आहेत बंड केलं की अस्तित्वच संपवलं जातं सहन करणं आता राजरोस झालं आहे सहन नाही झालं की अंधश्रद्धा, आत्महत्या तयारच असतें सहन करण्याशिवाय सामान्यांच्या हातात दुसरं आहे तरी काय?

क्षण

क्षणात जीवन सारे..... नसे चींता मज मागची नसे कुतुहलता मज पुढची मी आहे रमलेले या क्षणात. क्षणात जगण्याची मज्जा भिती कसली तुला रे नको करू तू विचार येणार्या आगतुक क्षणाची. घे आनंद या क्षणाचा जीथ फक्त तू अन तो क्षण हरवसी जर तु हा क्षण गमवसी तु आनंद क्षणातला क्षण क्षण लावी हुरहुर गेलेल्या त्या क्षणाचा न मिळे परतोनी तो क्षण त्या क्षणात आनंद आहे....

अहंकार 2

**** अहंकार **** एका गावात एक शिल्पकार होता, खूप अप्रतिम मूर्ति बनवायचा, दूर-दूर गावातून त्याच्या मूर्ति पाहायला लोक यायचे. एकदा त्याची भेट एका साधुशी झाली आणि साधुनी त्याला सांगितले कि, "तुझा मृत्यू जवळ आला आहे, 15 दिवसांनी यमदूत तुला घेउन जातिल". साधुची भविष्यवाणी ऐकून शिल्पकार घाबरला,,दिवस-रात्र त्याच्या मनात विचार यायचे कि मी आता काय करू?? त्याला युक्ती सुचली, त्या प्रमाणे त्याने हुबे-हूब स्वतः च्या चार प्रतिमा तयार केल्या, अगदी जिवंत वाटाव्या अश्या!!! तो ही त्या मूर्ति च्या बाजू ला जाउन उभा राहिला. पंधराव्या दिवशी यमदूत शिल्पकाराला न्यायला आला,,पाहतो तर काय,,पाँच शिल्प अगदी सारखे दिसणारे समोर उभे!!! यातला खरा कसा शोधायचा?? तो यमदूत गोधंळला आणि यमराजा कडे गेला,,यमदूतानी सर्व हकीकत सांगितली. ते ऐकून यमराजा स्वतः मूर्ति पाहायला आले, मूर्ति पाहून यमराजा पण थक्क झाले,त्या कलेची तोंड भरून कौतुक करू लागले, यमराजा म्हणाले, "मूर्ति घडवणारा शिल्पकार आहे तरी कोण?" अनाहूत पणे शिल्पातले एक शिल्प पुढे सरकत अभिमानाने म्हणाले, "मी ह्या मूर्ति घडवल्या "आणि यमराजांनी तत्काळ शिल्पकाराचा ताबा घेतला,,अहंकाराने शिल्पकाराचा मृत्यू झाला. जो पर्यंत" मी "आणि "माझ ", मनुष्य स्वभावातुन जात नाही, तो पर्यंत मनुष्या ची प्रगती होत नाही, अहंकारा वर मात करणे सोपी गोष्ट नाही. सर्वप्रथम अहंकार कश्या मुळे आहे, ते समजून घ्यायला हव, उदा:पैसा, बुद्धी, सौंदर्य, सत्ता व इतर काही त्या कारणाच विश्लेषण करायला हव. जीवन जगण्या साठी माणसाची सर्व धडपड असते, कश्या साठी....आनंद आणि शांति, जर हेच नसेल तर काय अर्थ आहे. इतरांन कडून शिकायला हव आणि अपयश स्वीकारायला हव, मला न आवडलेल्या घटना घडणारच,,समजून घेण आणि क्षमा करता यायला हव. आपली स्पर्धे ची कल्पना, यशाची कल्पना बदलायला हवी, आपली निकोप स्पर्धा आपल्याशी हवी, इतरांनशी नको. आतंरिक प्रगती साठी, अहंकाराचा त्याग महत्त्वाचा!!! एका कब्रस्तान च्या बाहेर लिहले होते.... *सैकड़ो दफ़न हैं यहाँ...* *जो सोचते थे कि* *दुनिया....* *उनके बिना नहीं चल सकती...*

तुझ असणं

ज्या क्षणात तु भेटतोस तो क्षण माझं जगणं. ज्या क्षणात तु नसतोस ते क्षण माझे तुझ्यात असणं.

शुभे-चहा!

माझं नाव तुषार म्हात्रे, पेशाने आणि पैशानेही शिक्षकच! गेली बारा वर्षे नोकरीच्या निमित्ताने भटकंती करतो आहे. मुंबईला जवळ असूनही अस्सल ग्रामीणपणा टिकवलेल्या पिरकोन गावचा कधीकधी रहिवासी. म्हणजे एकप्रकारे अनिवासी पिरकोनकरच. पाककलेचा फारसा अधिकृत पूर्वेइतिहास नसलेल्या कुटूंबातला आणि एकेकाळचा शुद्ध(!) मांसाहारी मनुष्य. एकेकाळचा म्हणण्याचे कारण म्हणजे आतापर्यंत शुद्ध मांसाहारी ते शुद्ध शाकाहारी असा कठीण प्रवास झाल्यानंतर सध्या मिश्रहारी हे बिरूद मिरवत आहे. चहा हे आमच्या संपूर्ण कुटुंबाचं राष्ट्रीय पेय. पॅथॉलॉजीच्या लॅबमध्ये ज्याप्रमाणे एखाद्या घटकाचे विश्लेषण करून मिळते त्याप्रमाणे आमच्या घरातील व्यक्ती चहा पिऊन झाल्यानंतर त्यातील चहापत्तीचे प्रमाण, साखर, दूधाचा प्रकार इ. सहज सांगू शकतात. (खोटे वाटत असेल तर माझ्या मोठ्या भावाला म्हणजेच भाईला चहाला बोलवून पहा.) असो, आता नमनालाच घडाभर चहा झाल्यानंतर मी मूळ मुद्द्याकडे येतो.मी पदार्थ (बि)घडवायला कधी लागलो? नेमकं आठवत नाही पण, माझ्या पाककलेची सुरूवात माझ्या आवडी-निवडीमुळेच झाली. ज्या वेळी ताटात माझ्या आवडीचे जेवण नसेल त्यावेळी मी स्वत: उठून एखादी चटणी किंवा ‘इन्स्टंट’ पूरक पदार्थ तयार करून खात असे. बऱ्याचवेळा हा पदार्थ उपलब्ध साहित्य आणि वेळ या गोष्टींवर अवलंबून असायचा. हा पदार्थ मी एकट्यापुरताच करत असे. या पदार्थाची पाककृती माझी स्वत:ची असल्याने मी ते आवडीने खायचो पण यातील शिल्लक पदार्थ घरातल्यांना मिळाल्यास (चुकून) ते देखील चवीने खायचे. बटाटा आणि अंडे या दोन गोष्टींवर मी आतापर्यंत इतके प्रयोग केले आहेत की ते लिहून ठेवले असतेे तर एखादे पाककृतींचे पुस्तकच तयार झाले असते. कैरी, कच्ची करवंदे यांचे इन्स्टंट लोणचे ही माझी खासियत. मी या पदार्थाचे पेटंटही घ्यायला हरकत नसावी.या पदार्थाने मला आतापर्यंत खूपवेळा मदतीचा हात दिलाय. तिखट मसाल्याला वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतीने फोडणी दिल्यानंतर कोमट तेलात कैऱ्यांच्या फोडी टाकून तयार केलेले लोणचे घरातील सर्वचजण आवडीने खातात.आमच्या घरातल्यांपैकी खाण्याच्या पदार्थांवर विविध प्रयोग करण्यात आमची ‘बारकी आत्या’ माहिर आहे. तिने घडवलेले-बिघडवलेले पदार्थ मी खूप वेळा खाल्ले आहेत. मात्र तीने देखिल माझ्या कडून या इन्स्टंट लोणच्याची कृती विचारून घेतली आहे. (हे म्हणजे सचिन तेंडुलकरने आशिष नेहराकडून फलंदाजीच्या टिप्स घेतल्यासारखे झाले.) अर्थात त्या बदल्यात मी देखील बरेचसे पदार्थ तिच्याकडून शिकून घेतले.नोकरीची सुरूवात घरापासून दूर महाडजवळील पोलादपूर तालुक्यात झाल्यामुळे पोटापाण्याचा ज्वलंत प्रश्न निर्माण झाला होता. एका अविवाहित पुरुषाला ‘परपोषी’पणाकडून ‘स्वयंपोषी’पणाकडे जाण्याची हीच खरी संधी होती, परंतु रुमपार्टनर्सच्या आग्रहाखातर खानावळवाले,डब्बेवाले, हॉटेलचालक, ढाबेवाले या सर्वांना व्यवसाय करण्याची आम्ही वारंवार संधी दिली. या परोपकार करण्याच्या काळातही माझे ‘इन्स्टंट’ प्रयोग चालूच होते. या जोडीला पोलादपूरमधील सुमारे पाच वर्षाच्या काळात मी आमचे ‘राष्ट्रीय पेय’ चहा बनवण्यात तरबेज झालो. खोलीवर कोणीही पाहुणे आले तरी चहा मीच बनवायचा हे अलिखितच होते. चहाच्या संदर्भातील तेथिल एक आठवण आहे. आमच्या एका शिक्षक मित्राचे नुकतेच लग्न झाले होते. त्याने आम्हाला जेवणासाठी आमंत्रण दिले होते. पोलादपूरपासून 15 किलोमीटर अंतरावर दुर्गम भागातील शाळेत तो काम करत होता. राहण्याचे ठिकाणही तेच गाव. अमित आणि विश्वंभर हे माझे दोन रूमपार्टनर तसेच आमच्याहून वयाने ज्येष्ठ असलेले म्हात्रे गुरूजी असे चारजण संध्याकाळी त्याच्या घरी गेलो. सुरुवातीला पाणी वगैरे देऊन झाल्यानंतर त्या शिक्षक मित्राने मला किचनमध्ये बोलावले आणि सर्वांसाठी चहा करण्यास सांगीतले. त्याला माझ्या हातचा चहा आवडत होता. चहा बनवल्यानंतर त्याने तो चहा त्याच्या पत्नीलाही दिला व असाच चहा बनवायला शिकूून घे असा सल्लाही दिला. माझे नशिब इतकेच की मी भांडीदेखिल चांगली घासतो हे त्याला आठवले नाही, नाहीतर अजूनच पंचाईत झाली असती. कालांतराने माझी बदली उरण तालुक्यात झाली, त्यानंतर लग्नही झाले त्यामुळे माझी स्वयंपाकघरातील लुडबूडही कमी झाली. आता माझ्यातील स्वयंपाकातील कला लुप्त होणार की काय अशी भिती निर्माण झाल्यानंतर पुन्हा एकदा आमचे व्यवस्थापन मदतीला धावले. अवघ्या 4 वर्षानंतर 2016 साली माझी बदली पालघर जिल्ह्यातील मोखाडा तालुक्यात झाली. नोकरदार पत्नी आणि दीड वर्षाच्या रियानला सोडून 200 किमी लांबच्या शाळेत रुजू झालो. तालुक्याचे ठिकाण असूनही केवळ एकच खानावळ, लहानशी बाजारपेठ यांमुळे माझेही कुपोषण होण्याची शक्यता निर्माण झाली. माझ्या सुदैवाने व माझ्या मित्राच्या म्हणजेच महेशच्या दुर्दैवाने त्याचीही बदली मोखाडा येथेच झाली. माझे सुदैव असे म्हणण्याचे कारण म्हणजे तो एक चांगला स्वयंपाकी आहे. त्याच्या सोबत राहून मी सुद्धा आता बऱ्यापैकी जेवण तयार करू शकतो. ‘इन्स्टंट’ प्रकारापुरती मर्यादित असलेली माझ्या पाककलेच्या कक्षा आता रुंदावल्या आहेत. इतरांच्या घरात जसे स्वयंपाकघर असते तसे आमच्या खोलीत ‘स्वयंपाक प्रयोगशाळा’ आहे. अनुभवातून चुकतो आहे पण शिकतो आहे. विविध प्रकारचे पदार्थ तयार केलेत, परंतु उत्कृष्ट चहा बनवणारा अशीच माझ्या मित्रांमध्ये ख्याती आहे. मात्र अजूनही मी केलेला चहा आमच्या भाईला फारसा रुचलेला नाही. जेव्हा मी केलेल्या चहाला भाई पसंती देईल तेव्हाच खऱ्या अर्थाने मी चहा बनवण्यात वाकबगार झालो असे म्हणता येईल. - तुषार म्हात्रे,

प्रेमाची व्याख्या

प्रेमाची व्याख्या प्रेम हे एका शब्दापुरती मर्यादित नसतं तर प्रेमाची व्याख्या ही अमर्यादित असते.प्रेम म्हणजे फक्त प्रियकर आणि प्रेयसीमधलच नसतं.प्रेम हे सगळ्याच नात्यांचा आधार असतो.प्रेम हे साय्राच नात्यांची सुरूवात असते.प्रेमामुळे नाती घडतातही आणि टिकतातही.प्रेम म्हणजे जिव्हाळा,आपुलकी,विश्वास आणि माणुसकी असते.माणुसकी ही तर प्रेमाची अनुभुती असते.प्रेमामुळे मन जिंकता येतं,ह्रदय जिंकता येतं आणि सारं जगही जिंकता येतं.प्रेम हे फक्त माणसांपुरतीच मर्यादित नसतं.प्रेम हे प्रत्येक प्राणिमात्रांवरचं,निसर्गावरचं,गोष्टींवरचं,वस्तूंवरचं पण तितकच महत्वाचं असतं.प्रेम हे चिरकाल असतं.प्रेमाला मर्यादा नसते.प्रेम हे अमर्याद असते.जीवनात प्रेम हे महत्वाचे असते.प्रत्येकाने प्रत्येकाने प्रेमाने वागले पाहिजे. प्रेमाने मन फुलते आणि जीवन बहरते. -सुप्रिया तेंडुलकर-

गर्जतो आम्ही मराठी..

गर्जतो आम्ही मराठी....।। मराठी आमची भाषा, आम्ही सारे मराठी, मराठी आमचा बाणा, भाग्य आमचे मराठी ... मानतो आम्ही मराठी, जानतो आम्ही मराठी, मर्द हो आम्ही मराठी, गर्जतो आम्ही मराठी....।। शिवरायाची छाती असे ही, बलिदानाची माती, संतांची ही पावन भूमी,  शुरवीरांची क्रांती.. आमची माय मराठी ही, आमची माय मराठी, बोलतो आम्ही मराठी, स्मरतो आम्ही मराठी... मर्द हो आम्ही मराठी, गर्जतो आम्ही मराठी....।।1।। महाराष्ट्राची शान आणि हा, महाराष्ट्राचा मान, संस्कृतीची जान खरी,  हा आमचा रे अभिमान.. आमची माय मराठी ही, आमची माय मराठी, गातो आम्ही मराठी, ध्यासतो आम्ही मराठी.. मर्द हो आम्ही मराठी, गर्जतो आम्ही मराठी....।।2।। विश्वाच्या बालकिल्ल्यावर, भगवा झेंडा मराठी, इतिहासाच्या पानावर, गाजते ही मराठी... ध्यास हा आमचा मराठी, श्वास रे आमचा मराठी, हृदयात आमच्या मराठी, मनात आमच्या मराठी... मर्द हो आम्ही मराठी, गर्जतो आम्ही मराठी....।।3।।

मित्राची थोरवी

मित्राची थोरवी मित्रांनो आज सर्वांना माहिती आहे की, मित्र म्हणजे काय? तर मित्र म्हणजे आपल्या जीवा-भावाचा स्नेही. मित्र या दोन, अक्षरात फार मोठी शक्ती दडलेली आहे, ती या कलियुगात साथ देणारी देणगीच आहे. याच दोन शब्दाने या अथांग पसरलेल्या जनसागरात केव्हा मायेची एक झुळूक फेर घालते, तर केव्हा वैरीची एक लाट ही उसळत असते. पण या मित्र शब्दात किती मोठी शक्ती आहे,हे कोणी जाणले का? या शब्दात जी जादू आहे, ती न कधी संपणारी अन् कधी न तुटणारी,ती या जनसागरात पिढ्या न पिढ्या अमरत्व घेऊन आली आहे.                          या दोन शब्दात जी नाती जुळतात ती सूर्याच्या प्रखर तेजा प्रमाणे सत्य असतात, इतकी जादू यात आहे. की, जणू एखाद्या माणसाच्या सावली सारखी त्याला ती जुडली आहे. जेव्हा कधी संकट रुपी शिळ आपल्या मित्रावर पडणार तोच त्याचा बचाव करून नेहमी त्याच्या जवळपास कायमस्वरूपी असते. मित्र याच शब्दाने सर्वांचे मन सुमनागत फुलून जाते अन् हृदय गच्च हर्षून जाते.                  आज या जनसागरात "मित्र" हा आपल्या नातेवाईकांहून जवळचा आणि मायेचा वाटतो. अशा या गाढ मैत्रीत मित्र मित्रांसाठी बलिदान देण्यास माघार घेत नाही. आपण जे काही गुपीत किंवा गोष्ट आपल्या आई-वडिलांना सांगत नाही, तेच गुपीत आपल्या मित्राला सांगितल्या वाचून राहत नाही. मित्र हा आपल्या जवळचाच नव्हे तर आपल्या जिव्हाळ्याचा भाग असतो. मैत्री ही मनाच्या जुळनीतून निर्माण होते, अन् कोमल झ-या सारखी वाहत जाते. "मैत्री असावी नितळ झ-यागत, जणू निःस्वार्थ ममतेची कस्तुरी, परि नसावी जल फुगा-यागत, स्पर्शता क्षणात विरून जाणारी."... //धृ// जणू मैत्रीचा हा कोमल झरा जिकडे वाहत जातो, तिकडे त्यास अनेक प्रवाह मिळत जातात, अन् भला मोठा "मित्र सागर " तयार होतो. मैत्री ही वाढत जाणारी वेल आहे, त्यात कधी खंड पडत नाही. आज मित्रासाठी कोणी सुखी नाही, की, कोणी दुःखी नाही. मैत्री ही सर्वांना पाठींबा देणारी एक "रत्नपेटी" असून न संपणारी संपत्ती आहे. तेव्हा कोणी म्हटले ही आहे की, संकटात येतो तोच खरा मित्र. "friend is need in Friend is did." अन् असे म्हणावे , "friendship is one of the Best Part of in Our Life " And. "There were no Life, Without friend. तसेच मित्र मिळत जातात, त्यात सर्वाच चांगले किंवा जीवलग असतात असेही नाही, तर काही वाईट ही म्हणजे गरजेपोटी मैत्री करणारे असतात. मित्र म्हटले म्हणजे अनेक प्रकारचे असतात. उदा. टाईमपास, वाईट वळणावर नेणारे, कामापुरते, गरजेपोटी मैत्री करणारे, तर काही चांगले विचार मनात रुजवणारेही असतात. पण खरा मित्र त्यालाच म्हणता येईल की, जो सुर्याप्रमाणे आपणांस जागृत आणि मोहीत अशा प्रकाशात ठेवून जपत असतो.

आई-बाप

*आई - बाप* आई -बापाची रे माया, कधी संपणार नाही, त्यांचं गुण किती गाऊ.. त्याला जगी तोड नाही...।।धृ।। आई प्रेमाची सरिता, बाप दयेचा सागर.. आई अमृताची गोडी, बाप दूध नि साखर... आई - बापाची पुण्याई जगी संपणार नाही..।। 1।। आई ममतेची खाण, बाप वात्सल्याचे वाण... आई रोपट्याचं बीज, बाप वृक्षसावली ती.. आई - बापाची रे छाया सदा लेकरावर राही..।। 2।। आई मायेचा पाझर, बाप प्रेमाचा घागर... आई पहिलाच गुरु, बाप त्याचा कल्पतरू आई -बापाचं उपकार कधी फिटणार नाही...।। 3।। आई पिकाचं मोहर, बाप धान्यांचं कोठार.. आई धरतीची जाण, बाप आकाशाचं वाण.. अशी संगतीची प्रीती जन्मोजन्मी चालत राही..।। 4।। आई काळजाचा ठाव, बाप हृदयाची रे धाव.. आई संसाराची नाळ, बाप घराचा रे आधार.. आई-बापा विना काही या जगी येणं नाही..।। 5।।

दत्तक

कथेचे नाव-दत्तक मृदुला बिल्डिंगच्या गेटवर स्कूलबसची वाट पाहत उभी असते.तिची मुलगी अचला शाळेतून येणार असते.तेवढ्यात तिला तिची काॅलेजची जुनी मैत्रीण संपदा दिसते. "संपदा....संपदा...." "अगं मृदुला; तु..?..किती दिवसानी भेटतेस" "तू इथेच राहातेस?" "हो लग्न करून मी मुंबईहून पुण्याला गेले होते.ह्यांची बदली झाली होती.आता पुन्हा मुंबईत आलो." "वा! आता बर झालं मग ,आपल्याला भेटताही येईल." तेवढ्यात स्कूलबस येते.अचला बसमधून उतरते. "ही माझी मुलगी अचला." "वा! फार गोड मुलगी आहे." "अग; मी इथेच काय बोलत उभी राहिले.चल घरी चल ना" मृदुला संपदाला घेऊन तिच्या घरी षेते. मृदुलाची मुलगी अचला आपल्या गोड गोड बोलण्याने संपदाला आपलंस करते.संपदाला ती फार आवडते. "अचला..फार छान नाव आहे तुझ्या मुलीचं आणि आहे ही फार छान " "बाकी तुझ्या मुलांबद्दल काय बोलली नाहीस." "अं. .लग्नाला खूप वर्ष झालीत. तरी अजून मुल नाही झालं.खूप प्रयत्न केले." "ओ. .साॅरी हा, पण डाॅक्टर काय म्हणतात?" "डाॅक्टर बोलतात तुला मुल होऊ शकत नाही.तुम्ही दत्तक घ्या." "अगं मग दत्तक घे ना ;तेवढं तुम्हालाही बरं वाटेल आणि .." "मिस्टर दत्तक घेण्यास तयार आहेत पण मलाच नाही आवडत.अगं आपलं मुल ते आपलं असतं.असं कोणत्याही दुसय्रा मुलाला आपण कसं आपलं प्रेम देणार?" "अगं संपदा तु असं कसं बोलतेस. त्यालाही आई वडिल नसतात.त्यालाही प्रेमाची गरज असते.जर तु एखादं मुल दत्तक घेतलं तर तुम्हालाही मुल मिळेल आणि त्यालाही आईवडिल मिळतील." "तुला कळणार नाही माझं दु:ख; तुला मुलगी आहे ना.ज्याना मुल नाही त्यांची व्यथा तुला कशी समजणार" "अगं; त्यात काय समजायचं? आता मुल होण शक्यच नाही तर तुम्ही काय करणार? कायम असं निरस आयुष्य जगण्यापेक्षा एखादं मुल दत्तक घेतलं तर तुमच्या जीवनात किती आनंद निर्माण होईल.हे बघ तु माझं ऐक.एखादं बाळ दत्तक घे आणि बघ आई बनून.किती तृप्त बनून जाशील तु: "अगं बोलणं सोपं असतं.करणं कठीण असतं.तुला नाही समजणार." "मी एक सांगू तुला; अचला माझी खरी मुलगी नाही आहे.आम्ही तिला दत्तक घेतली आहे." "काय?" "हो,माझी परिस्तिथी तुझ्यासारखीच होती.चार -पाच वर्ष किती उपाय केले,वाट पाहिली आणि मग शेवटी अचलाला दत्तक घेतलं आणि जीवन इतकं सुखमय होऊन गेलं की विचारू नको.हे बघ आपलं मुलं,स्व:ताचं मुल हे सर्व तु आधी डोक्यातुन काढून टाक.असं काही नसतं.त्या मुलानाही आईवडिल नसतात.आपल्यालाही मुल नसतं.मग आपणच नाही का त्यांचे आईवडिल.तेच आपलं मुल नाही का.प्रेमामध्ये कोण स्व:ताचं,दुसय्राचं असं काही नसतं. अजुनही वेळ गेलेली नाही आहे.तु एखादं मुलं दत्तक घे." "मृदुला,तु माझे डोळे उघडलेस.मी उगाचचं काहीतरी विचार करत होते.माझे मिस्टर मुल दत्तक घ्यायला तयार होते. पण मी नकार दिला तेव्हा आमच्या सहजीवनावरही याचा परिणाम झाला.आता माझा दत्तक घेण्याचा निर्णय ऐकून हे किती खुश होतील.तुमचं माय-लेकीचं गोड,निरागस नातं पाहून मी धन्य झाले. अचला मला खूप आवडली.मी अचलासारखीच एक गोड मुलगी दत्तक घेणार आणि तिला खूप खूप प्रेम देणार." मृदुलाच्या अचानक भेटीने संपदाच्या मातृत्वाचे दरवाजे उघडले गेले आणि आपल्या मैत्रिणीचे हरवलेले मातृत्व तिला शोधून दिल्याने मृदुलाचे मन तृप्त झाले.

आयुष्य हे असच जगायचं असतं

आयुष्य हे असच जगायचं असतं वाहणार पाणी जस सतत पुढे जात असतं ... तसच आपण पुढे जायच असतं ... आपल्यासाठी काय लिहून ठेवलाय ..याचा विचार करण्यापेक्षा ..आपण कुणाच्या आयुष्यात काय लिहून आनंद वाटू शकतो हे महत्वाच असतं ... नेहमी सुखाची अपेक्षा सोडून ..दुख्खा ला देखील जगायचं अस्त ... आपल्या ला कुणी साथ द्यावी ..या कल्पने पेक्षा ..आपण कुणाची साथ बनून चाललो ..हे समजायचं असतं ... सुखात आनंद व्यक्त कर्ण सोप्प अस्त ..पण एखाद्याच्या दुखात वेळ काढण ..म्हत्वाच असतं ... आपल्या आयुष्य्तले ..वाईट क्षण आठवन्या पेक्षा एखाद्याच्या आयुष्यात ... आशेची किरण बनून ... नवीन जीवन दान द्याच असतं ... जगन सोप कस होईल ... या उलट .. कुणाच्या आयुष्यला आधार देऊन पुनः बहर रायचं असतं ... बागेत विविध रंगाची फुले असतात तसच ... विविध आणि सुंदर विचारांनी ... जगायचं असतं ... कठीण रस्ता असला..वेदना ... असहाय ... होत असले तरी ... लक्ष पर्यंत पोचायचं असतं ... तुटलेल्या ह्रिदयाला ... अश्रुनी घेरले असले ... तरी .. पुनः हसून नवीन आयुष्य घडवायचं असतं ....

तिच अस्तित्व

स्पर्धेसाठी आजची स्त्री खरंच मुक्त आहे का? भारतीय तत्वज्ञाना नुसार अस्तित्वाच्या त्रिकोणाच्या पायाच्या एका टोकाला पायाभुत सुविधा व समॄध्दी देणारी लक्ष्मी.दुस-या टोकाला शक्ती देणारी व संरक्षण देणारी महाकाली दुर्गा.आणि त्रिकोणाच्या शिरोबिदूमध्ये ज्ञान कल्पना देणारी महा सरस्वती असते.अशा प्रकारे ह्या तीन शक्तीना महाकाली, महालक्ष्मी,महासरस्वती असे स्थानं दिलेले आहे.स्त्री ही त्याग,नम्रता,श्रध्दा,सुजाणपणा ह्यांची मुर्ती आहे.ती कोणत्याच बाबतीत कमी नाही.पारंपारिक रित्या पुरुषांची समजली जाणारी क्षेत्रे आज महिला काबीज करत आहे आजची स्त्री हि डॉक्टर, इंजिनीयर,शास्त्रज्ञ,प्रशा सकीय अधिकारी वा आमदार अश्या महत्त्वाच्या पदांवर काम करीत असली.तरी ह्या कर्तबगारी पेक्षा ती घरकाम किती करते.ह्या वरुन समाज तीचे मोठेपण व कर्तुत्व आजही ठरवतो. विवाहा पुर्वी जोपासलेल्या कला, छंद, शिक्षण ह्यांकडे विवाहा नंतर दुर्लक्ष केले जाते. संसारातील जबाबदा-या मुळे वेळे अभावी विवाहा पुर्वीची अष्ट्पैलु स्त्री .विवाहा नंतर केवळ चोवीस तासाची बांधिल अशी चाकर मानी ठरते.संपुर्ण जबाबदारीचे एकटीवर पडणारे ओझे आणि सामाजिक दृष्टीकोन यामुळे जबाबदारीची व मोठ्या अधिकाराची पदे बहुसंख्य स्त्रीयांना कुवत पात्रता असुनसुध्दा नाकारावी लागतात.कारण,त्या पदासांठी लागणारा वेळ त्या देऊ शकत नाही.म्हणुन विवाहा नंतर सुध्दा स्त्रीला स्वतंत्र व्यक्तिमत्व विकसित करण्याजोगे परिस्थीती निर्माण व्हायला हवी.आज काही प्रमाणात सार्वजनिक क्षेत्रात स्त्रीयांच्या नैसर्गिक शक्तिंना व गुणांना वाव मिळत आहे.पण,अश्या स्त्रीयांची संख्या खुप कमी आहे.म्हणुन खरंच असं म्हणतात की,स्त्रीला स्वतःच अस कधीच अस्तित्व नसतं .ती मुलगी असे पर्यत पित्याच्या आज्ञेत असते.पत्नी झाल्यावर पतीच्या अर्ध्या वचनात असते.आणि आई झाल्यावर केवळ मुलांकरता जगते.आपल्या कडे लक्ष द्यायला मुळी तीला वेळच होत नाही.आणि मग त्यामध्ये आलेल्या वार्धक्यामुळे ताकद ही संपते.आत्मविश्वास हि उरत नाही.आणि मग आहे ते आयुष्य शेवटच्या श्वासापर्यंत ती रेटत राहते.जन्माला आल्यानंतर समज येत गेल्यावर जी स्वप्न उराशी बाळगुन ती मोठी होत असते.ते स्वप्न वास्तवात न साकारता फक्त स्वप्न बनुन राहतात हे तिच तिलाच लक्षात रहात नाही. आपल्या माणसांच्या नात्यांमध्ये ती इतकी गुरफटुन जाते की,आपलं काही अस्तित्व आपण बनवल होत हे तिच्या लक्षात देखील रहात नाही.आणि मग जीवनाच्या तीन अवस्थां पैकी बालपण मनोरंजनामध्ये जातं.तारुण्य भुर्र्कन उडुन जातं.आणि सर्वात प्रदीर्घ मी वरती म्हटल्याप्रमाणे म्हातारपण सरता सरत नाही.कधी जी स्वप्न उराशी बाळगली होती.ती दुर्दैवाने ती आपल्या सोबतच निघुन जातात. आणि तेव्हा मनात हा प्रश्न येतो की, "आजची स्त्री खरंच मुक्त आहे का?" कारण,माणसांच्या जन्माची सार्थकता तो किती वर्ष किती जगला? यापेक्षा त्या काळात तो कसा जगुन?जगाला त्याने काय दिलं ह्यावर ठरतं असते.आजच्या काळात ही स्त्री पुरूषां एवढी किंबहुना त्यापेक्षां जास्त शिकलेली असली तरीसुद्धा काहीवेळेस तिच्यावर बंधने हि येत असतात. कारण, बऱ्याच वेळेला स्त्री ही जेव्हा आपण बाहेर पडून पैसे कमवून घराला हातभार लावण्याचे विचार करत असते, तेव्हा तिच्या समोर अनेक गोष्टींच्या अटीचा डोगंर उभा केला जातो. जसे, " तू ठरावीक वेळेला बाहेर पडून, ठराविक वेळेतच घरी आली पाहिजे." त्याचबरोबर ऑफिसमध्ये ओव्हर टाईम काम करण्यास परवानगी नसते. नवीन जबाबदाऱ्या घेतांना बाहेरगावी जायची, वेळ आल्यास जाऊ देण्यास नकार असतो. घरच्यांच्या अश्या विचित्र मागण्यांमुळे ती कोलमडून जाऊन शेवटी मिळत असलेल्या नोकरीला नकार देऊन घरीच थांबणे पसंद करते. व आपल्या इच्छा, आकांशाना मुरड घालून आहे ती परिस्थिती आनंदाने स्वीकारते. हे असं नोकरीच्या बाबतीत परिस्थिती दोन्ही बाजुंना म्हणजे माहेरी आणि सासरी सारखीच असते. फक्त फरक असतो बोलणाऱ्या माणसाचा. लग्नांच्या बाबतीतही नेहमी मुलींनाच एकून घ्यावे लागते. तेव्हा तिची जास्त परिक्षा असते.आमंत्रणाचे फोन करताना सुध्दां हजारो प्रश्न फोनवरचं विचारूनही काहीजण तेवढ्यावरच थांबतात. काही वेळा मुलगी पहाण्याच्या कार्यक्रमाला मुलाला न आणता सर्रास पत्रिकेच कारण सांगून परस्पर नकार देखील कळवून देतात. आज आपल्या भारतातले लोक मंगळावर जाऊन आले आहेत. तरीसुद्धा हे लोक पत्रिकेतील ग्रहांना घाबरतात.आश्चर्य वाटते. काही वेळेला मुलां -मुलींची पसंदी असुनही नुसत्या क्षुल्लक कारणाने लग्न मोडतात. मुलं देखील स्वतः च्या बळावर कुठलाही निर्णय न घेता . घरच्या लोकांवर अवलंबून राहातात. त्यामुळे विवाहाला विलंब होतो.आणि ह्या सगळ्यांचा परिणाम म्हणुन मुलींनाच एकूण घ्यावें लागते. मग लवकर लग्न होण्यासाठी मुलीला वेगवेगळे उपाय सुचविले जातात.कधी पूजा कधी उपास कधी एखादे व्रत सुचविले जाते.तेव्हा मनांत एक प्रश्न नक्की वर येतो कि, " गरज फक्त आम्हां मुलीनांचं आहे का?" " त्याला का कोणी कुठली पूजा सांगत नाही?" तो आमच्या साठी कधी उपास करतो करतो का? का? फक्त लग्न मुलींनाच करायचे असते का? आणि एवढं करूनही काहीवेळेस काही स्त्रियांचा हुंडयासाठी छळ केला जातो. ते वेगळे ! स्त्री ही विधात्याने घडवलेली सगळ्यात चांगली गोष्ट असं सगळेच मानतात. रूप, बुद्धिमत्ता, पुरुषांच्या तुलनेत तिला मिळालेले सात गुण जास्त या एवढ्या जमेच्या बाजू असतानाही याच दैवानं तिला अनाकलनीय बंधनांच्या कात्रीत का गुंडाळल आहे? एवढ्या मौलिक गोष्टी जवळ असताना त्याचा वापरच न करण्याची तिला करण्यात येणारी सक्ती हा कसला विरोधाभास? आजही काही कारण विवश एकटं राहावं लागणाऱ्या स्त्रीला समाजात मानानं जगता येत नाही. जगताना तिला पुरुषाचा आधार लागतो किंबहुना तो असावाच असा पुरुषी समाजाचा तिला धाक आहे. आज कित्येक स्त्रियांच्या नशिबी सिंगल पेरेंट म्हणून जगणं वाट्याला येतं यात स्वखुशीचा भाग असला तरी तो दरवेळी असेलच असं नाही. मग अशावेळी स्वत्व आणि आपलं वं आपल्या मुलांचं भविष्य अशा दुहेरी कात्रीतून जगण्याची जी जीवघेणी धडपड तिच्या वाट्याला येते याची जबाबदारी आपला तथाकथित समाज कितीवेळा पुढे येउन घ्यायची तयारी दाखवतो? मग कुठल्या आधारावर आपण असं म्हणायचं की आजची स्त्री सबल आहे? खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र आहे. खरंतर समाजात स्त्री-पुरुष एकमेकांस पूरक असावयास हवे पण आज याचा समाजालाच काय पण खुद्द स्त्रियांनाच विसर पडलेला दिसतो. पण या तथाकथित श्रेष्ठ-कनिष्ठच्या वादात स्त्रियांचं समाजातलं स्थान नेहेमीच धोक्यात राहिलं आहे. आजही पेपर उघडला कि, स्त्रियांच्या बाबतींतली अन्याया बद्दलची (एकतरी)बातमी आपल्याला वाचायला मिळते. नवविवाहितेच्या आत्महत्या, हुंडयासाठी चालू असलेला छळ, बलात्कार , अनेक नैतिक शब्धातून झालेला खुन अश्या प्रकारच्या बातम्या जास्तीत जास्त आजच्या काळांत देखील वाचायला मिळतात. त्यामुळे मन उदास होते. जेव्हा एखादया मुलींचा विवाह होऊन काही वर्षांचा काळ लोटतो. आणि घरात पाळणा हालत नाही . तेव्हा दोष म्हणुन प्रथम स्त्रीकडे बघितले जाते. डॉक्टरांच्या चाचण्या करण्याची सुरुवात प्रथम तिच्यापासुन होते. मूल होण्यासाठी दोघेही जबाबदार असतात. हे माहीत असून सुद्धा स्त्रीला दोष देणारी पहिले स्त्रीचं असते.एखाद्या वेळी स्त्रीला मुलीचं झाल्या तरी देखील तिचाच दोष मानुन मुलांचा दुसरा विवाह करण्याची खटपट करणारे हि काही जण असतात. हे सगळं करण्या इतपत आपला समाज मागासलेला आहे का? मुलाचं संगोपन,शिक्षण,आजार हे सर्व स्त्री जबबादारीने पार पाडत असते. 'स्त्री-मुक्ती' चे वारे जगभर वाहायला सुरुवात होऊन अनेक वर्षे लोटली, तरीही स्त्री-मुक्ती या शब्दाचा खरा अर्थ आपल्याला कळलेलाच नाही आहे. स्त्री-मुक्ती म्हणजे स्त्री ची मुक्ती, पण कशाकशातून?? गुलामगिरीतून? अत्याचारापासून? गरीबीतून? लाचारीतून? दुबळेपणातून? की पुरुषांच्या मक्तेदारीतून???.. आणि ही मुक्ती करायला स्त्रीला बांधून,जखडून कुणी ठेवलंय? , तर तिने स्वत:च स्वत:ला बांधून घेतलंय. या सर्व बंधनात ती स्वत:च (मर्जीने किंवा गैरमर्जीने) गुरफटून गेली आहे. क रीयर करणारी स्त्री ही आज 'पती हाच परमेश्वर' हेच ब्रीदवाक्य मानत आहे. स्त्री-मुक्ती चळवळीत भाग घेणारी, व्यासपीठावर उभे राहून स्त्रियांच्या जुलुमांना वाचा फ ोडणारी स्त्री च घरी जावून पतीला व मुलांना जेवायला वाढते, घरची कामे क रते, घरातील प्रत्येकाची मर्जी सांभाळते, प्रसंगी अपमानही सहन करते. म्हणजेच ज्या स्त्री-मुक्तीसाठी ही स्त्री झटतेय त्याचा तिला अर्थच कळलेला नाही. स्त्री असण्याचा अर्थ समजावून घेणे, स्त्रीत्व स्विकारणे आणि त्याचा आनंद लुटणे यापासून प्रत्येक स्त्रीची समानतेची कल्पना सुरु होते. आणि याची पुढची पायरी म्हणजे त्या प्रत्येक स्त्रीला जीवनाच्या वळणावर येणारे विविध अनुभव. आज आपल्यातील प्रत्येकीला पुरुषी वर्चस्वाला, जबरदस्तीला, शोषणाला समोरे जावे लागते आणि या सर्वांशी संघर्ष करताना मात्र स्त्री एकटी पडते. जखडलेल्या सामाजिक बांधणीची जोखड सावरत पुढे जाताना तिला, राजकीय खाचाखोचांना देखील सामोरे जावे लागते. या साऱ्याची निष्पत्ती काय?- असेही वाटल्यावाचून मग राहात नाही. महिला दिन साजरा करण्याचे उद्दिष्ट म्हणजे पुरुषांचा स्त्रीबद्दलचा असलेला दृष्टिकोण बदलणे हाच असला पाहिजे. कारण जोपर्यंत हा दृष्टिकोण बदलणार नाही, तोपर्यंत स्त्रिया ख-या अर्थाने मुक्त होणार नाहीत. 'मी एक स्त्री आहे' असे विधान जेंव्हा अभिमानाने व आनंदाने प्रत्येक स्त्री करु शकेल तेंव्हाच 'स्त्री' या शब्दांत असणारी शक्ती, निर्भिडता, आत्मविश्वास तिच्यांत येईल आणि कठीण प्रसंगांना सामोरे जाण्याची ताकद तिच्यामध्ये आली पाहिजे.स्त्री ही 'एका क्षणाची पत्नी तर अनंत काळासाठी माता असते.'या वचनाप्रमाणे ही माता आपल्या स्त्री शक्तीचा वारसा येणाऱ्या पुढील पिढयांना देत राहिल, जेणे करुन पुढच्या पिढीतील स्त्रीला 'महिला दिन की महिला दीन' या विचारांचा स्पर्शही होणार नाही. ती स्त्री फक्त लढेल ते 'माणूस' म्हणून जगण्यासाठी. कारण, स्त्री पुरुष या भेदापेक्षा आपण सर्वजण माणूस आहोत हे विसरुन चालणार नाही. माणसाने माणसाशी माणसाप्रमाणे वागावे या एवढयाश्या हट्टाने पेटलेले आज आपणाकडे बोटांवर मोजण्याइतकेच आहेत आणि खरे तर आज त्यांचीच नितात गरज आहे. आणि हा माणूस फक्त 'स्त्री' च निर्माण करु शकते. म्हणूनच 'जी स्त्री सर्वसामान्य असून प्रचंड अडचणींना धैर्याने तोंड देते, जिच्याकडे स्वत:ला समर्पित करण्याची अमर्याद शक्ती असते आणि जी तिच्याकडे साधनांची कमतरता असूनही स्वत: त्यातून मार्ग काढते आणि इतरांना जगवायला, टिकून राहायला धीर देते,' सभोवताली अंधार आणि दृष्टी असुनही अंध असलेल्या समाजाला स्त्रियांनी स्वीकारले,केवळ स्वीकारूनच त्या थांबल्या नाही तर प्रेम आणि जिद्दीतुन त्यां अंधारातही प्रकाशमय संसार फुलवून सुखी संसार करायचा प्रयत्न त्या करत असतात. ह्यासगळ्यांवरून वाटतं, कायम स्त्रीचं अन्याय सहन करेल का? ह्या अन्यायाला कुठेतरी पुर्ण विराम मिळणारच नाही का? पेपर मध्ये येणाऱ्या स्त्रियांच्या नकारात्मक बातम्या कुठेतरी थांबतील का?तिला कधीतरी न्याय मिळेल का? पुरुष संस्कृतींमध्ये आता तरी बदल घडतील का? तिला जस जगायचं आहे तसं जगता येईल का? जगण्याचं स्वातंत्र्य आतातरी अनुभवता येईल का? सर्वच क्षेत्रात पुढे जाणारा आपला समाज स्त्रियांच्या बाबतीत कधीतरी बदलेल का? आजच्या आधुनिक काळात हे प्रश्न अनुत्तरीत रहातात. त्यापेक्षां आणखी लाजीरवाणी गोष्ट नाही. ह्यासगळ्यांमध्ये जेव्हा परिवर्तन घडेल, जेव्हा स्त्रिच्या अन्यायाला पुर्णविराम लागेल,जेव्हा स्त्रियांबाबत आदर वाढून ती मनापासुन मोकळा श्वास ह्या समाजात घेईल. आणि आजची स्त्री खरंच मुक्त आहे,हे वाक्य " का? " म्हणून न म्हणता ते विरहीत म्हणता येईल . सौ प्रिया गौरव भांबुरे पुणे

शापित:द हॉंटेड

" शापित" डिसेंबर महिन्यातील अमावस्येची ती रात्र होती. साडे अकरा वाजून गेले होते .रेल्वेच्या फर्स्ट क्लासच्या डब्यातून मी एकटाच प्रवास करीत होतो .मला झोप येत नव्हती. किंचित अस्वस्थपणे मी बाहेर पाहिले,बाहेर मिट्ट काळोख पडला होता .सारे काही काळ्या शाईत बुडवून काढल्या सारखे झालेले .झाडांचे,दगडांचे,डोंगरांचे आकारच मुळी त्या काळ्या शाईत हरवून गेलेले.फक्त गाडीच्या शेजारून प्रकाशाचे पट्टे गाडीच्या सोबतीने चाललेले.डब्यातून पडलेल्या प्रकाशाचे चौकोनी तुकडे आणि त्याच्या साथ करणाऱ्या करड्या सावल्या.,सगळे की र्र र्र वाटेल इतकी शांत. फक्त गाडीचा धडाडधड धडाडधड असा एकच तालातला आवाज... गाडीभर उठणारी त्या तालाची सपन्दने आणि पुन्हा तो धापापणारा आवाज उसासत धडधडत ध किंकाळत काळोखातून जीव घेऊन धावणारी गाडी. गाडी शेजारून धावणारे प्रकाशाचे असंख्य तुकडे,असंख्य वस्तू आपल्या कवेत घेत होते,वस्तूचे डोके,हातपाय छाटून टाकून मधेच कबंधे समोर आणून दचकवीत होते...झाडांची अर्धी रंगलेली खोडे,गारगोट्या सारखी दिसणारी रुळा जवळची सफेद खडी..... माझी नजर दूरवर गेली,मोकळी माळराने,कुठेतरी क्वचित लुकलूकणारा एखादा दिवा,मध्येच पेटणारा जाळ. बाहेरून एकाएकी वाऱ्याचा एक थंडगार झोत आत शिरला. माझ्या अंगावर शहारा आला.आत नजर वळवताच छातीत धस्स झालं .सबंध डबा रिकामा.पण डब्यात कुणीतरी असेल तर?लपून बसलेले असेल तर?दारामागे,सीटखाली ,टॉयलेट मध्ये,कुणी पुढे येऊन आपला गळा धरला तर? मनात क्षणभर भीतीचा विचार आला. या विचाराने माझ्या काळजाने ठाव सोडला.पण त्याच वेळी दुसरे मन धीर देऊ लागले.कुणीच नसतांना उगाचच घाबणाऱ्या मनाचं हसू आले. इतके लोक प्रवास करतात निरनिराळ्या परिस्थितीत. दुपारपर्यंत कॉलेजमध्ये काम होतं, या गाडीशिवाय दुसरी सोयीची गाडी नव्हती.मन समजूत घालू लागले मी समोर बसून पाहत राहिलो. गाडीचा एकसुरी नाद कानात साठवित राहिलो. सबंध डबा रिकामा होता,भीती वाटण्यासारखं काही नव्हते. एवढ्यात कोणीतरी चालून गेल्याचा भास झाला.पण कोणी दिसलं नाही. आपण एक प्राध्यापक आहोत,उगाच पोरकट भीतीच्या आहारी आपण जाणार नाही.याची मी स्वतःला आठवण करून दिली.आणि बॅग मधून पुस्तक वाचायला सुरुवात केली,कारण झोप येत नव्हती. ' द सुपर नॅचरल फोर्स' या पुस्तकातील पहिले वाक्य,' अ फोर्स काल्ड सुपर नॅचरल इज नो डाउट इन एग्झिस्टन्स....'पहिले वाक्य वाचल्याबरोबरच मी पुस्तक फाटदिशी बंद केलं.साहजिकच गाडीत वाचायला मी हे पुस्तक सोबत आणले होते.मात्र आपण ते बरोबर आणले आता मला त्याचा पश्चात्ताप होऊ लागला. पण या वेळेस भेदरलेल्या मनाची समजूत चटकन पटेना.उलट सुलट विचार करून डोकं थकून गेलं होतं.भीती कसली?कुणाला डब्यांत येऊ द्यायचे नाही.कुणी असेल तर ते संशयास्पद तर नाही ना अशी खात्री करून घ्यायची.मुख्य म्हणजे झोपायचे नाही ,वाचत बसायचे आणि एकाएकी...... माझ्या ध्यानात आले की,डब्यात कोणी तरी येऊन बसले आहे.ती वयक्ती पलीकडच्या सीटवरून माझ्याकडे रोखून पाहत होती.तिला पाहताच मी दचकलो कारण........ ती एक बावीस - तेविशी ची एक तरुण मुलगी होती.पांढरे शुभ्र कपडे घातलेली सुंदर तरुण मुलगी!आपला नाजूक हात हलकेच हलवीत ती समोर येऊन उभी राहिली.ती सुंदर तर होतीच पण त्या सौन्दर्यात काहीतरी वेगळेपणा होता .काहीतरी विलक्षण चटका लावणारे होते. रंग गुलाबी,भुवया कोरीव आधुनिक केशरचना ,रुपयाच्या नाण्याच्या सारखा गोल चेहरा. माझ्या मनातले समजल्यासारखे ती हसली. हसताना एखाद्या गाण्याचा लकेरी सारखी तिचे मोत्यासारखे दात चमकले. ती एकटीच होती.सोबत कोणीही नव्हते .मी सहज रिस्ट वॉच कडे पाहिले. बरोबर बारा वाजले होते. एवढ्या थंडीत मला घाम सुटला.डोक्यात शंकेच शेवाळ पसरायला लागलं.छाती धडधडू लागली.कारण गाडी कुठेही थांबली नव्हती.संपूर्ण डबा रिकामा होता.पलीकडच्या डब्यातून येणारा रस्ता बंद करण्यात आला होता. मग ही आत आली कशी? "कुठे चाललात तुम्ही...?" मी विचारतंद्रीतून जागा झालो. "नाशिक ला" मी एवढेच बोलू शकलो. पुन्हा डब्यात शांतता निर्माण झाली. "तुम्ही एकट्याच आहेत?कमाल आहे तुमची?यावेळी एकटीने प्रवास करायचा म्हणजे...,तुम्हाला भीती नाही वाटत? मी माझ्या मनातले भाव लपवत काहीतरी विचारायचे या उद्देशाने विचारले. "मला माणसांची भीती वाटत नाही." ती खिन्न स्वरात म्हणाली. एवढ्यात तिचे लक्ष माझ्या हातातल्या पुस्तकावर गेले. "सुपर नॅचरल फोर्स,तुमचा विश्वास आहे भुताटकी वर?" "डिपेंडस, तसा माझा या गोष्टीवर ,विश्वास नाही .कधी प्रत्यक्ष अनुभव घेतला नाही,मात्र तुमचा विश्वास आहे यावर?" " होय " ती म्हणाली. प्रत्येक वेळी तिच्या डोळ्यात एक वेगळी चमक मला जाणवत होती. काही क्षण शांततेत गेले,नुसताच गाडीचा धडाडधड.... मग शांतता असह्य होऊन ती पुढे म्हणाली ,"भूत पिशाच्च असतात. मात्र आपल्याला वाटते त्यापेक्षा खूप वेगळ्या स्वरूपात असतात". "एखाद्यालाअगदी अमावस्येला शमशानात जाऊन देखील भूत दिसणार नाही,तो लोकांना येऊन सांगेल की,भूत - बीत सब झूठ है,पण गम्मत म्हणजे त्याच माणसाला कल्पनासुद्धा येणार नाही अशा एखाद्या स्वरूपात पिशाच्च भेटेल.सगळं काही एरवी सारखंच. अगदी संशय देखील येणार नाही की आपल्यासमोर पिशाच्च बसलंय कारण बोलून चालून देहहीन आत्माच ती! कोणाच्याही शरीरात वास्तवय करतील.." बोलता बोलता ती मध्येच थांबली.माझ्याकडे रोखून पाहू लागली.मला थोडे संकोचल्यासारखे झाले. "तुम्ही काय कॉलेजमध्ये आहे वाटतं?"काही तरी पुढे बोलायचे आणि गोष्ट वळवायची या हेतूने मी विचारले. "हो,एम .ए. करतेय,सायकॉलॉजी मध्ये". एकाएकी गाडीतले दिवे मंद होऊ लागले.स्पीड कमी होऊ लागला. "स्टेशन आलं वाटतं एखादं?" मी फक्त हसलो .तिच्या चेहऱ्यावर चे भाव एकसारखे बदलत होते.निळसर डोळे चकाकत होते.भुवयांच्या कमानी खेचल्या जात होत्या. गाडीचा स्पीड आता अगदीच कमी झाला होता.एवढ्यात ती स्टेशनच्या आवारात शिरली. आमचा डबा प्लॅटफॉर्मवर खूप पुढे जाऊन थांबला. "इथे कॉफी खूप छान मिळते,एक एक कप कॉफी घेऊ या " ती म्हणाली ती जणू मला नजरेने शोषित होती,पीत होती,मला स्वतः मध्ये सामावून घेऊ पाहत होती.एक विलक्षण आकर्षण आम्हा दोघात तयार होऊ लागले.एक दाहक आकर्षण, धगधगत्या ज्वालासारखं पण तरीही त्या ज्वालांमध्ये विलक्षण सुखद असे काहीतरी होते.त्या सुखाच्या गुंगीत माझे मन खेचले जात होते. मी तिला 'नाही' म्हणू शकलो नाही. आम्ही डब्यातून खाली उतरलो. टिचभर रुंदीचे ते स्टेशन,त्यातून रात्रीचे जवळपास दीड वाजले होते.स्टेशन अगदी निर्मनुष्य होते.तिकीट चेकर चा देखील पत्ता नव्हता.एक मळकट खरुजलेले कुत्रं मात्र आरामात पहुडले होते.बाकी चिटपाखरू सुद्धा जवळपास नव्हते . एकाएकी त्या कुत्र्याला काय झाले कोणास ठाऊक,ते उठलं आणि अंगावर काटा येईल अश्या स्वरात विव्हळलं . माझ्या छातीत धडकी भरली. मात्र तिने त्या कुत्र्याकडे बघितले. डोळे मोठे केले आणि काय चमत्कार! ते कुत्रं शेपटी दाबून क्याव क्याव करत पळून गेलं. मी डोक्यावरील घाम पुसला. "इथे कॉफी मिळेल?" मी शंका काढली. खरं तर या अश्या स्टेशनवर गाडी थांबलीच कशी, मला हेच समजत नव्हते.कदाचित सिग्नल क्लियर नसेल. इतक्या रात्री बहुतेक सगळे आपापल्या बर्थ वर गाढ झोपेत होते आणि थंडीमुळे कोणी बाहेर देखील डोकावले नाही. "तिथे कॉफी मिळेल,एक स्टॉल आहे तिथे" ती पुढे बोट दाखवित म्हणाली. आम्ही दोघे त्या दिशेने चालू लागलो.त्या छोट्याश्या हॉटेलात कोणीही दिसत नव्हते .एक कोपऱ्यात एक माणूस बसल्याजागी झोपत होता.मी त्याला उठवलं. अर्धवट झोपेतून उठवल्यामुळे तो चिडला होता पण आम्हा दोघांना पाहून थोडा नरमला. त्याने दोन कप कॉफी तयार करून दिली.मी अधून मधून तिला तिच्या बद्दल विचारत होतो पण ती गोष्ट वळवून द्यायची.मला तिच्या बद्दल काहीच जास्त माहिती मिळविता आली नाही. आम्ही परत आमच्या डब्याकडे वळलो. मी समोर झालो.डब्यात पाय ठेवताच गाडी सुरू झाली.पण ती प्लॅटफॉर्मवरच उभी होती,आत येत नव्हती.मी आश्चर्याने तिच्याकडे बघितलं. हाताने खूण केली. "आपला प्रवास इथपर्यंतच "! तिने टा टा करीत हात हलविला. मी काहीच समजू शकलो नाही.गाडीने वेग धरला होता.तिची एकदम अशी ताटातूट होईल हे माझ्या अगदी जीवावर आलं होतं. "मी लवकरच भेटेन तुम्हाला...."मला एवढेच ऐकू आलं. पाहता पाहता तिचे शरीर विरळ होत गेले.ती पूर्ण दिसेनाशी झाल्या नंतरही काही वेळ तिचे शब्द ऐकू येत राहिले. मी असहाय, अनामिक भीतीने डोळे सताड उघडे ठेवून बघत होतो.एकटक बघत होतो प्रवासा वरून परत आल्यानंतर, मी माझ्या कामावर रुजू झालो.एक दिवशी संध्याकाळी मी कॉलेज हून परत आलो,तेव्हा माझ्या प्रॉपर्टी डीलरचा मला फोन आला.त्याने माझ्यासाठी एक घर बघून ठेवलं होतं. दुसऱ्या दिवशी जेव्हा ते घर मी प्रथम पाहिले तेव्हा मी देखील बेहद खुश झालो.जरा शांत भागात असे एखादे छोटेसे घर स्वतःच्या मालकीचे असावे.आणि तिथे आपण मोकळा वेल वाचन,लेखन किंवा आराम करीत घालवावा असे माझे फार जुने स्वप्न होते.ते घर पाहताच माझे स्वप्न साकार झाल्यासारखे वाटलें. घर छोटेसे पण सुबक बांधले होते.आजूबाजूला जागा ही भरपूर सोडली होती.शिवाय मला ते स्वस्तात मिळाले होते कारण त्याचा मालक सगळा गाशा गुंडाळून परदेशी चालला होता. इतके छान आणि सुबक घर स्वस्तात मिळतंय म्हणून मी इतर गोष्टींची चौकशीसुद्धा केली नाही. स्वतःच्या मालकीचे बंगलीवजा घरात राहण्याची कल्पना जरी मला सुखद वाटत होती तरीसुध्दा त्या घरात प्रवेश करताच मला अस्वस्थ वाटू लागले.मी एकटाच होतो आणि सारे घर रिकामे म्हणून असेल कदाचित. सर्वत्र सारे निवांत अगदी भयाण शांत होते.रात्री गार वारे सुटले होते.मी झोपायच्या तयारीत होतो,पण झोप येत नव्हती,ट्रेन मध्ये भेटलेल्या त्या मुलीचा चेहरा राहून राहून माझ्या पुढे येत होता. मी उठलो आणि बिछान्या - जवळची खिडकी बंद केली.तिची तावदाने काचेची होती.पण खिडकी लावल्यामुळे मला थोडे सुरक्षित वाटू लागले.थोड्या वेळातच मला झोप लागली. आणि मध्यरात्री खडबडून मी जागा झालो.खिडकीच्या तावदानापलिकडून एक चेहरा माझ्याकडे टक लावून पाहत होता. मी जागा आहे की स्वप्नात हे कळून यायला मला थोडा वेळ लागला.मी भानावर येईपर्यत तो चेहरा नाहीस झाला,काही क्षण तावदानावर ठेवलेले हात दिसत राहिले.मग हळूहळू ते देखील नाहीसे झाले. माझ्या अंगाला दरदरून घाम सुटला.मी कसाबसा दिवा लावला ,घड्याळ कडे पाहिलं,रात्रीचे दोन वाजले होते.ग्लासभर पाणी प्यायलो आणि पुन्हा अंथरुणावर अंग टाकले.पहाटे केव्हातरी माझा डोळा लागला. सकाळी जरा उशिराच जागा झालो.तेव्हा खोली प्रकाशाने भरून गेली होती.मी फ्रेश झालो.बिछाना अवरायचा मला कंटाळा आला होता.कुठेतरी बाहेर चहा घ्यावा आणि थोडे भटकून यावे या विचाराने बाहेर पडलो.मोलकरीण अकरा वाजेपर्यंत येणार नव्हती.मला भटकायला भरपूर वेळ होता. साधारण अकराच्या सुमारास मी घरी परतलो.वेळ जावा याकरिता एखादं पुस्तक वाचीत बसावे याकरिता बेडरूम मध्ये गेलो. -- आणि एकाएकी मी दचकलो. गोष्ट क्षुल्लक होती तरी चमत्कारिक होती. माझा बिछाना कुणीतरी उचलून नीट लावून ठेवला होता,मला चांगले आठवत होते की,मी बिछाना न आवरता गेलो होतो आणि आता पहावे तर गाद्या व्यवस्थित लावलेल्या,उश्या जागच्या जागी ठेवलेल्या पलंगावर चादर पसरलेली. बारकाईने पाहिल्यावर आणखीही काही माझ्या लक्षात येऊ लागले.केवल बिछानाच नव्हे,तर खोलीतील इतर वस्तू जागेच्या जागी ठेवलेल्या दिसत होत्या.हे कोणी आवरून ठेवले असेल?नक्कीच कोणी तरी आले असले पाहिजे,पण ते कसं शक्य आहे,दाराला कुलूप होते,खिडक्याही बंद होत्या,मोलकरीण अजून आलेली नव्हती.मला काही कळेनासे झाले. आणि मग एकदम मला रात्री खिडकीत दिसलेल्या चेहऱ्याची आठवण झाली. माझ्या अंगावर काटा उभा राहिला. पुन्हा एकदा रात्रीच्या अस्वस्थतेने मला पछाडले.माझा सारा उत्साह ओसरला आणि त्याची जागा एकटेपणाचा जाणिवेने घेतली.आपल्याला माहीत नसलेले असे कुणी आपल्या जवळपास वावरते आहे.असे मला वाटत होते. एवढ्यात पाठीमागे पावलाची चाहूल लागली.मी वळलो.मोलकरीण आली होती. मी तिला विचारले. "तू यापूर्वी आली होती का?" "नाही " ती म्हणाली. घरात एक झोपाळा टांगलेला होता.मला घरात झोपाळा आवडत नाही म्हणून मी त्याचा पाट काढून ठेवला होता. पण संध्याकाळी येऊन पाहतो तर पाट जागच्या जागी होता म्हणून मी मोलकरीण ला विचारले,"झोपाळा तू परत लावून ठेवलास?". ती माझ्याकडे चकित होऊन पाहू लागली.तिला गैरसमज होऊ नये म्हणून मी तिला म्हटले,"हे बघ,गेल्या दोन -चार दिवसात असला प्रकार वारंवार होत आहे.वस्तू जागच्या जागी ठेवलेल्या दिसतात.आपल्या दोघांशिवाय तर इथे तिसरं कुणी येत नाही ना?" ती काही बोलली नाही.तिचा चेहरा भीतीने पांढराफटक पडला. दुसऱ्या दिवसापासून ती कामावर येईनाशी झाली.मी त्या घरात अधिकच एकटा पडलो. रात्री बाराचा सुमार होता.पुस्तक बंद करून मी नुकताच दिवा घालवला होता.हळूहळू डोळ्यावर झापड येऊ लागली होती. इतक्यात कसल्यातरी आवाजाने मी खाड्दिशी जागा झालो. 'कु S ई कुईक खळ...'असा काहीसा आवाज होता.पडल्या पडल्या मी कां देऊन आवाज ऐकत राहिलो.त्या आवाजाला एक गती होती.संथ लय होती.माझ्या लक्षात आले की तो आवाज झोपाळयाच्या कडीचा आहे.कुणीतरी बाहेर झोपल्यावर बसून झोके घेत आहे. मी उठून बसलो,आणि पावलांचा आवाज न करता दरवाज्यापाशी गेलो, काय नजरेला पडेल काय नाही या विचाराने मी धास्तावून गेलो. झोपाळयाचा आवाज येतच होता.अखेरीस मी धीर करून दरवाजा उघडला.बाहेर येऊन झोपाळयावर नजर टाकली,तो रिकामा होता ,अजून ही तो हलत होताच पण त्याची लय कमी होत होती.त्यावर जे कोणी बसले होते ते उठून गेले होते. मी कपाळावरचा घाम टिपला.झोपाळा हळूहळू झोके घ्यायचा थांबला.मी क्षणभर तसाच उभा राहिलो.त्या झोपाळयाला स्पर्श करण्याची देखील भीती वाटत होती. कसाबसा मी बेडरूममध्ये परतलो.दार लोटले.पाहतो तर काय...... एक खडूसारखी सफेद आकृती आत उभी होती.पाहता पाहता ती धूसर होऊ लागली.पुसट होता होता ती नाहीशी होणार,एवढ्यात मी ओरडलो,"थांब!जाऊ नकोस,मला तुझ्याशी बोलायचे आहे.' आता ती आकृती पुन्हा घन होऊ लागली.जेव्हा ती पूर्णपणे स्पष्ट झाली.तिच्यात अमानुष असे वाटेनासे झाले तेव्हा मी कमालीचा दचकलो कारण ती तीच होती. मला प्रवासात भेटलेली तरुण मुलगी. " तू कोण आहेस आणि इथे कशी" मी विचारले ती किंचित हसली,म्हणाली, "मी, मला ओळखलं, पण मी जिवंत नाही हे तुमच्या लक्षात आले असेलच' "हो म्हणजे तू..." पुढचे शब्द बाहेर निघेना. "घाबरलात " ती पुन्हा हसली. " नाही,पण तू इथे काय करतेस?" आता मात्र तिचे हसू मावळले.थोडी रागावून म्हणाली "असा प्रश्न मला कुणीच विचारू शकत नाही,उलट मीच तुम्हाला तसं विचारायला हवं." "मी या घराचा मालक आहे" मी आवाज वर करून म्हटलं. "चुकताय तुम्ही,हे घर माझे आहे" ती वचकून म्हणाली. "कशावरून ?" मी विचारले . " हे घर माझ्यासाठी बांधलेले आहे माझ्या वडिलांनी.माझी फार इच्छा होती इथे राहण्याची,हे घर सजवण्याची,घराभोवती मी सुंदर बाग करणार होते,घराला मण्याची तोरणं लावणार होती,पण....." एक दीर्घ उसासा टाकत ती पुढे म्हणाली " आम्ही इथे रहायला येण्या आधीच रेल्वेच्या अपघातात माझा प्राण गेला.हे पाहिलंत? बोलता बोलता तिने माझ्याकडे पाठ करून झटकन केस बाजूला केले. तिच्या मानेवर एक लांबलचक व्रण होता.त्या गोऱ्यापान कातडीवर तो काळपट गुलाबी व्रण अत्यंत विद्रूप दिसत होता.तो पाहताच माझ्या अंगावर शहारे आले,तो अपघात किती भयंकर होता ते त्यावरून कळत होते. आता माझ्या लक्षात आले की,त्या रात्री चालत्या गाडीत ती कशी आली ते?प्लॅटफॉर्मवरील ते कुत्रं हिला पाहून का विव्हळलं आणि पळून गेलं. आणि निरोप घेता घेता तिचं एकाएकी नाहीसं होणं. तिचे अपुरे राहिलेले स्वप्न ऐकुन क्षणभर माझेही डोळे पाणावले.एकूण हे दुःख उराशी घेऊन या घराचा मालक परदेशात गेला.एकुलत्या एक लाडक्या मुलीसाठी हौसेने घर बांधावे आणि ते पाहण्याआधीच ती एकाएकी जग सोडून जावी हे केवढे दुर्दैव! आता माझ्या लक्षात आले की,त्या मालकाने इतक्या स्वस्तात हे घर विकले ते.पण हे विचार घाईघाईने काढून टाकले.या संबंधात मला हळवे होऊन चालण्यासारखे नव्हते.माझ्या कळत नकळत घराचा ताबा दुसऱ्या कुणी घेणे मला आवडले नव्हते . म्हणून मी तिला विचारलं ." या घरात तुझ्या सारख्या आणखी कुणाचा संचार तर नाही नां?" " ते शक्यच नाही.मी हे सहन करणार नाही. हे माझे घर आहे.इथे माझ्याशिवाय दुसरं कुणीच राहिलेलं मला सहन होणार नाही"इतके बोलून ती हवेत विरघळून गेली. एकुण मामला असा होता तर.हे घर तिच्यासाठी बांधलेले होते.तिचे होते.त्या भोवती तिची वासना घोटाळत होती.घरावर तिचे नितांत प्रेम होते.पण याचा अर्थ काय समजायचा?ती स्वतः शिवाय दुसऱ्या कुणाला त्या घरात राहू देणार नव्हती का?तिने तर मला 'सळो की पळो' करायला हवं होतं. मी तिला तिचा वैरी वाटायला हवा होतो.पण प्रत्यक्षात तिला तसे वाटलेले दिसत नव्हते .ती मला बिल्कुल त्रास देत नसे.माझ्याशी मुळीच शत्रुत्व करीत नसे. मी अप्रत्यक्षपणे तिला हे म्हटले तेव्हा ती म्हणाली. "पिशाच्च विषयी तुम्हा लोकांच्या कल्पना फार विचित्र आणि चुकीच्या आहेत.पिशाच्च म्हणजे अक्राळविक्राळ आणि माणसाचे वाईट करण्यासाठी टपलेली ,त्यांना त्रास देणारी अशी असतात.असं तुम्हाला का वाटतं?पिशाच्चचा स्वभाव हा त्या माणसांच्या मूळ स्वभावासारखाच असतो .रूप नाही का तसंच राहत? मग स्वभाव का म्हणून बदलेल?" तिच्या बाबतीत तेच झाले होते.तिचा स्वभाव बराच गोड, लाघवी असावा.माझ्या वर तिचा मुळीच राग नव्हता.मी त्या घरात राहण्याला तिची हरकत नव्हती,फक्त मी त्या घरावरच तिचा हक्क मान्य करायला हवा होता. आणि नेमके मी तेच करणार नव्हतो. मी बेचैन झालो होतो.तिच्याशी बोलतांना मला कुठल्याही प्रकारची भीती वाटत नव्हती.इतकी सुस्वभावी,देखणी,बुद्धिमान मुलगी इतक्या अल्पवयात मृत्युमुखी पडावी ही खरोखरच दुर्दैवाची बाब होती.पण तरीही मी तिच्या विषयात विलक्षण अस्वस्थ होतो. एका पिशाच्च बरोबर आपण सतत बोलतो -चालतो ही गोष्टच मला भयंकर वाटे.ही विकृती जर कुणाला कळली तर.....आणि आज नि उद्या हे कळल्याशिवाय राहिलेच नसते. म्हणून काहीही झाले तरी मला तिचा संबंध तोडणे भाग होते.दुसरा मार्गच नव्हता. घर मला तिच्या वर्चस्वाखाली ठवायचे नव्हते.झोपाळा मला आवडत नव्हता.पण तिच्यासाठी मला तो लावावा लागला होता.असे प्रत्येक गोष्टीत तिच्या मनासारखे होऊन चालले नसते. त्यातून जिवंत माणसाचे करणे वेगळे आणि .....एक दिवस मी तिच्यावर ओरडलो. "तू जा इथून,मला सहन होत नाही हे.तू जा आधी!" क्षणभर तिने माझ्याकडे पाहिले.त्या नजरेत अपार दुःख होते,आश्चर्यही होते.मी असा तोडून वागेन असं तिला कधी वाटलं नसेल. दुसऱ्याच क्षणी ती नाहीशी झाली.पण रात्री मला खिडकी बाहेरून हुंदके ऐकू आले.पहाटेपर्यंत मी हुंदके ऐकत होतो.पहाटे पहाटे ते थांबले आणि त्या हुंदक्यांनी सगळे वातावरण अशुभ करून टाकले. संध्याकाळी ती माझ्या अगदी जवळ येऊन उभी राहिली आणि एखाद्या फुरगटलेल्या लहान मुलीसारखी म्हणाली "काल रात्री मी पुष्कळ रडले" मी काहीच बोललो नाही थोडा वेळ वाट पाहून तीच पुढे म्हणाली "तुम्हाला माझ्याविषयी काहीच वाटत नाही का?" "वाटतं, खूप वाटतं " मी म्हणालो,"पण तरी देखील मला तुझ्याशी संबंध ठेवायचा नाही.या घरात मला रहायचं आहे तेव्हा तू या घराची आसक्ती सोडायला हवी." "आसक्ती सोडू? मग माझं कसं होईल?मी कायमची विरून जाईन,पुन्हा कधीच येणार नाही". "मेलेल्या माणसांनी परत न येणंच चांगलं " मी माझ्या मतांवर ठाम होतो "पण मला जिवंत माणसासारखं वावरता येतं, तुम्ही पाहिलंय ते " तिने दोन्ही हात माझ्या गळ्यात टाकले,माझ्या नजरेला नजर भिडवली.तिची नजर विलक्षण भेदक दिसत होती. "तुम्ही म्हणता त्याच्या अगदी उलट कल्पना सुचली आहे मला.मी एखादया जिवंत स्त्री प्रमाणे घरात वावरायला यायचं म्हणते आहे.मग मला या घरात असं चोरटयासारखं अधूनमधून यावं लागणार नाही.मी सतत या घरात वावरत राहीन,घराची काळजी घेईन.खऱ्या अर्थाने हे घर माझं होईल....." " पुरे!" तिचा विचार समजताच मी ओरडलो. तिची भयंकर कल्पना मला सहन होईना.एखाद्या पिशाच्चने जिवंत माणूस म्हणून ववरायचं? मी तिचे हात गळ्यातून काढून टाकले आणि निर्धाराने म्हटले "तुझा बेत मला पटण्यासारखा नाही.मला तुझ्याशी कसलाही संबंध ठेवायचा नाही,तू या घरात येणं मला चालणार नाही." "पाहाल काय होतं ते,मी माझं म्हणणं खरं करीनचं ".असं म्हणून ती हसू लागली. हसत हसत विरून गेली.कितीतरी वेळ वाऱ्याच्या सोसाट्यातून तिचे ते भयंकर हास्य ऐकू येत होते आणि अंगावर काटा उभा राहत होता. सकाळ झाली.मी घरातून बाहेर पडलो. वातावरण प्रसन्न होते.रात्रीच्या घटनेचा भेसूरपणा आता जाणवत नव्हता.माझा निर्धार ही बळकट होत चालला होता. मी जे ठरवले होते तेच बरोबर होते.तिच्या कल्पनेला बळी पडण्यात अर्थ नव्हता.या विचारात मी घरी परतलो,आणि जे दृश्य समोर दिसले त्याने माझी शुद्धच हरपण्याची पाळी आली. माझ्या बेडरूम मधून धूर उसळत होता.माझा संबंध बिछाना पेटला होता,बिछान्याजवळच खिडकीच्या पडदा सुद्धा पेटला होता,भिंत मध्येच पेटली होती,जाळ भिंतीवरून खाली येत होता,आग पसरू लागली होती. पळतच मी बाथरूममध्ये गेलो ,भरून ठेवलेल्या पाण्याच्या बादल्या ओतून तो जाळ भिंतीवरून खाली येत होता,आग पसरू लागली होती . पळतच मी बाथरूममध्ये गेलो,भरून ठेवलेल्या बादल्या ओतून तो जाळ विझवला .आग विझली पण या प्रसंगाने मी चांगलाच हादरून गेलो. इतक्यात,दबलेल्या आवाजात लहान मुले एखाद्याची फजिती झाल्यानंतर हसतात,असे हास्य ऐकू आले.एकूण तिने मला घाबरवण्याचा डाव रचलेला दिसत होता. बेडरूमची दुर्दशा पाहून मला मनस्वी वाईट वाटत होतं.कपड्यांचे काळे पापुद्रे सगळीकडे पडले होते.पाण्याची तळी जमली होती.भिंतीवर जाळाची लांबलचक खूण उमटली होती. त्या पसाऱ्याकडे पाहून मला एक गोष्ट तीव्रतेने जाणवली,ती हे सारे मला घाबरविण्यासाठी करीत नव्हती .एका वेड्या हट्टापायी ती तशी वागत होती.लहान मूल जसे हवी असलेली वस्तू न मिळाल्यास आकांडतांडव करून ती वस्तूच नष्ट करून टाकतात,तसे ती करत होती.हे घर माझे आहे मला न मिळाल्यास मी ते मोडून - तोडून उध्वस्त करून टाकीन असाच तिचा विचार असावा.तिचे त्या घरावर किती प्रेम होते हे मला माहित होते.त्या घराला अपाय करताना तिच्या जीवाला कष्ट झाल्याखेरीज कसे राहतील पण तरी देखील एका प्रकारच्या मनस्वीपणाने हट्टीपणाने ती हे सर्व करीत होती. पुढच्या काही दिवसात हे प्रकार वरचे वर घडू लागले.कधी कधी कौलं भराभर खाली पडून फुटत,विटा सटासट सुटून खाली पडत,खिडक्यांची तावदाने फुटत,पडदे एकाएकी टरटरा फाटत. पण मला कोणत्याही प्रकारची दुखापत झाली नाही. अखेरीस मला त्या घराची दया आली.इतके सुबक घर आणि केवळ आम्हां दोघांच्या हट्टापायी त्याची नासाडी व्हावी याचे मला वाईट वाटू लागले.मी माघार घेण्याचे ठरविले. मी ते घर विकून टाकायचे ठरविले. अनिरुध्द ला ते घर विकताना मी सर्व काही प्रामाणिक पणे सांगून टाकले.मला त्याला फसवायचे नव्हते,शिवाय ही गोष्ट लपवून राहण्यासारखी नव्हती.आज नि उद्या त्याला देखील तोच अनुभव येणार याची मला खात्री होती.पण त्याने फारसे मनावर घेतले नाही.कदाचित त्याला विश्वास नसेल ह्या गोष्टीवर किंवा त्या ही अवस्थेत त्याला हे घर आवडले असेल. तो राहायला येण्याच्या काही दिवस आधीच मी ते घर सोडले.निघण्याच्या दिवसापर्यत मी ती ची वाट पाहत राहिलो पण त्या रात्रीनंतर ती परत आली नाही.ती फार स्वाभिमानी मुलगी असावी पण त्या रात्रीनंतर ती परत आली नाही.ती फार स्वाभिमानी मुलगी असावी,निघतांना मला तिच्या आठवणीने भडभडून आले.ती बालिश मोकळ्या स्वभावाची हसत हसत बोलणारी,एकदा तरी भेटायला हवी असे वाटत राहिले. त्यानंतर मी जवळपास दोन महिने माझ्या गावीच जाऊन राहिलो. एक दिवस अनिरुद्ध माझ्याकडे आला.मी त्याचे स्वागत केले. तो म्हणाला,"झाले असतील तुला काही भास पण ते सगळे कमकुवत मनाचे खेळ म्हटले पाहिजेत,मला तर त्या घरात काही वेगळेपणा आढळला नाही उलट ते मला चांगलंच लाभलं! "लाभलं ते कसं?" अनिरुद्ध किंचित लाजला आणि म्हणाला,"माझं लग्न झालं त्या घरात रहायला गेल्यापासून महिन्याभराच्या आत,बायकोही चांगली मिळाली". "मला नाही कळवलंस ते?" मी बोललो. "आम्ही घरच्या घरी केलं शिवाय तू इथे नव्हातास ..." मी त्याच्या घरी यावं आणि त्याचा नवा संसार पहावा,त्याने घर कसे लावले आहे ते पहावे यासाठी त्याचा आग्रह सुरू झाला. त्या घराचे रंगरूप अनिरुद्धने असे पालटले असेल हे पाहण्याची मला उत्सुकता होतीच. मी त्याच्या घरी गेलो.घराची कळा खरोखरच पालटली होती.नुकताच रंग काढलेला दिसत होता ,दारंखिडक्यांना पडदे लावलेले दिसत होते,दारावर मण्यांचे तोरण झगमगत होते,घराच्या सभोवताली फुलझाडे लावलेली दिसत ,घराच्या आतील मांडणी देखील विलक्षण टापटीपीची होती .झोपाळा लावलेला होता,प्रत्येक वस्तू जागच्या जागी होती,भिंतीवर चित्रे होती,घर नुसते टवटवीत दिसत होते.अनिरुद्ध आत जाऊन मी येल्याचे सांगून आला.येण्याच्या थोड्याच वेळात खडपदार्थाचा वास घरभर दरवळू लागला.अनिरुद्ध ची बडबड चालूच होती. माझे मात्र त्याच्या बोलण्याकडे फारसे लक्ष नव्हते .त्या वास्तू मध्ये पाऊल टाकल्यापासूनच अनुभवांच्या आठवणीने माझ्या मनात गर्दी केली.माझे तिथंच वास्तव्य, तिथला तो जीवघेणा एकांत,नंतर होऊ लागलेली ती पटझड आणि ..... या सगळ्यात एखाद्या स्वप्नाप्रमाणे वावरणारी ती! या जगात असलेली,नसलेली ती ....! अनिरुद्ध सारखा घराविषयी बोलत होता.त्याच्या बायकोने चहा- पोहे करून आणले.ते खाल्ले आणि त्याच्याशी इकडच्या तिकडच्या गप्पा करून मी घरी निघालो.निघण्यापूर्वी त्याची बायको पोहेची रिकामी बशी उचलायला खाली वाकली. आणि तेव्हा पासून एक विलक्षण अस्वस्थतेने मला पछाडले.अनिरुद्धला त्या घरात कसलाही त्रास का झाला नाही?याचे रहस्य मला उलगडले.त्याची बायको जेव्हा रिकामी बशी उचलायला खाली वाकली तेव्हा तिच्या मानेवरच्या जखमेचा तो भयंकर व्रण मी ओळखला होता.तोच व्रण. अखेर तिने तिचं म्हणणं खरं करून दाखवलं होतं! समाप्त (संपूर्ण काल्पनिक) या कथेतील पात्र, प्रसंग ई.चा कोणत्याही वयक्ती,घटना,ई सोबत काहीही संबंध नाही,असल्यास तो निव्वळ योगायोग असेल.लेखक तसेच माध्यम याकरिता जवाबदार नाही धन्यवाद .

प्रेम

तक्रार ( कविता)

कोणाची करावी आणि का करावी तक्रार? कोणाकडे करावी आणि किती वेळेस करावी तक्रार? स्वतःचीच स्वतःकडे करावी का तक्रार? सगळ्यांचीच सगळ्यांकडे करावी तक्रार? किती किती असतात तक्रारी ! संपता संपत नाही या तक्रारी ! प्रत्येक नात्यात असतात एकमेकांविषयी तक्रारी छोट्या छोट्या किंवा मोठ मोठ्या असतात तक्रारी समुहा समुहात आमच्या तुमच्यात गावा गावात शहरा शहरात माणसा माणसात फक्त एकच सूर तक्रार.. स्वभावच झाला आहे आमचा.., आम्ही काम कमी आणि तक्रारी जास्त, प्रेम कमी आणि तक्रारी जास्त विश्वास कमी आणि तक्रारी जास्त बंद करा जीवनातल्या तक्रारींवर चर्चा काम करा, प्रेम करा.. हसत खेळत जगत तक्रार शून्य आयुष्य जगा...!!! कवी - क.दि.रेगे

प्रेमाची व्याख्या

प्रेमाची व्याख्या प्रेम हे एका शब्दापुरती मर्यादित नसतं तर प्रेमाची व्याख्या ही अमर्यादित असते.प्रेम म्हणजे फक्त प्रियकर आणि प्रेयसीमधलच नसतं.प्रेम हे सगळ्याच नात्यांचा आधार असतो.प्रेम हे साय्राच नात्यांची सुरूवात असते.प्रेमामुळे नाती घडतातही आणि टिकतातही.प्रेम म्हणजे जिव्हाळा,आपुलकी,विश्वास आणि माणुसकी असते.माणुसकी ही तर प्रेमाची अनुभुती असते.प्रेमामुळे मन जिंकता येतं,ह्रदय जिंकता येतं आणि सारं जगही जिंकता येतं.प्रेम हे फक्त माणसांपुरतीच मर्यादित नसतं.प्रेम हे प्रत्येक प्राणिमात्रांवरचं,निसर्गावरचं,गोष्टींवरचं,वस्तूंवरचं पण तितकच महत्वाचं असतं.प्रेम हे चिरकाल असतं.प्रेमाला मर्यादा नसते.प्रेम हे अमर्याद असते.जीवनात प्रेम हे महत्वाचे असते.प्रत्येकाने प्रत्येकाने प्रेमाने वागले पाहिजे. प्रेमाने मन फुलते आणि जीवन बहरते. -सुप्रिया तेंडुलकर-

मन

"मन"... माणसाचं माणूसपण जपणारं मनं,भावनांनी ओथंबून वाहणारं मनं,भावनेच्या आहारी जाऊन वेडेपणा करायला लावणारं मनं,आणि एखाद्या निवांतक्षणी त्या वेडेपणावर हसणारही मनचं. का हे मन असे करतं....? का या मनाला एवढे कंगोरे असतात....?,मन एवढं गोड का असतं....? खरंच प्रश्न विचारणारही मन आणि त्याचं उत्तर शोधणारही मनचं. आज हे मन एकाला शोधतयं अगदी स्वतःला हरवून तो चेहरा खूप जुनी ओळख सांगतोय,ते डोळे जन्मोजन्मीचे ऋणानुबंध जपणारे,ते ओठांवरील हास्य तू माझाच आहेस हे पटवून देणारं... का आज असं मन भरकटतेय....?कुठं चाललयं आज मन....? काय आहे आज मनाच्या मनात....? खरचं ह्या तुफानात स्वतःची ओळख हरवणारही मन,आणि स्वतःची ओळख जपण्यासाठी धडपडणारही मनचं...! आज एक स्वप्न पाहिलं त्या स्वप्नातही फक्त तूच माझ्याजवळ असल्यासारखी वाटलीस.पण स्वप्नच ते ....कधी तरी भंगणारच....तरीही अवतीभवती कुठेतरी तू आहेस हे सांगणारही मनचं ,का हे मन अशी स्वप्न दाखवत....? का ह्या स्वप्नांच्या मागे मागे पळतं....? आणि का हे मन त्या स्वप्नांचे तुकडे तुकडे करतं....? खरंच मन तोडणारही मन आणि मनाचे तुकडे झाल्यावर मनाची समजूत घालणारही मनचं..! खूप काही सांगायचं आहे तुला पण हे बोल ओठांवर येतच नाहीत.छळत राहतात मनातल्या मनात...उगाचच...या वेड्या मनाला...!मला माहित आहे माझीच आहेस तू.पण का कोणास ठाऊक दोघांमध्ये एक अंतर आहे कधीही पार न करता येण्यासारखं.का भास निर्माण होतात हे...? का ह्या मृगजळामागे धावतं हे मन....? तु माझी आहेस हा भास निर्माण करणारही मन आणि त्या भासातून भानावर आणणारं देखील मनचं.....! शब्दसारथी निलेश बाबर

आई कुठे काय करते..!

"आई कुठे काय करते"..! "माझं बाळ माझं बाळ म्हणत हाडाची काड करते., लेकराबाळांच्या सुखासाठी रात्रंदिन मरमर मरते..! उठल्यापासुन झोपे पर्यंत सर्व कामे आई करते.., आणि जन्म दिला म्हणून आपले संगोपन करते. बसं एवढचं ना..! अगदी बरोबर..मग जावून का नाही विचारत एखाद्या आई विना अनाथ मुलाला..? की,जीवनात.. "आई कुठे काय करते"..? पण मित्रांनो,आयुष्यात एक गोष्ट नेहमी लक्षात ठेवा आईच आपल्या घराचा,जीवनाचा,परिवाराचा खरा आधारवड असते. आईच आपल्या सुखाचं पहिलं आणि शेवटचं पानं असते.आईच आपल्या आयुष्यातील सकाळच्या व संध्याकाळच्या अडीच इंच भुकेतील पोटाचा अग्नी शांत करणारी चूल असते.आईच घरातल्या प्रत्येकासाठी निर्वीवादपणे केलेली प्रार्थना स्वकीयांसाठी समर्पीत करणारी निस्वार्थी गृहीणी असते.आईच नवरा आणि सासू यांंच्यातील जोडणार्या सेतूवर अगदी तारेवरील कसरत करण्याईतपत कठोर प्रवास असूनही त्यातही अगदी सहजतेने समतोल राखत आपला संसार सर्वांच्या आपुलकीने फुलवणारी राणी असते.आईच कुरूपता धारण करून प्रत्येक क्षणाला विचार बुद्धीने सौंदर्य प्राप्ती करणारी युनिव्हर्स असते.आईच पहाटे समयी धरणी मातेला सडा घालून तृप्त करणारी गृहदेवता असते.आईच धरणीमातेला रांगोळी घालून सौंदर्याचा एक पवित्र ठेवा बहाल करून पहाटेच्या कोवळ्या काळोखात लुप्त जाणारी चांदणी असते.आईच प्रत्येक लेकराच्या मनातलं ओठांवर येण्याआधी मायाळू नजरेन हेरलेलं मुखात घालवणारी वात्सल्य मूर्ती असते. हो..खरचं तिच्यामुळेच आपल्या सिमेंटच्या,पत्राच्या,मातीच्या गोकुळाला प्राण असतो. तुमच्या मते,भलेही सकाळचा सूर्य आकाशात उजडत असेल.परंतु आपल्यासाठी तीच आनंदाने प्रत्येक सकाळ उजाडणारी,तळपणारी सूर्यदायिनी असते. जसं खाण्याच्या प्रत्येक पदार्थाला मिठाची सोबत दिल्यावर तो पदार्थ खातांना परिपूर्ण चव देतो ना..मग तशीच चव आपली आई आपल्या जीवनाला देत असते. खरतरं,आईशिवाय,आईच्या प्रेमाशिवाय सगळी सृष्टी अपूर्ण आहे,शुन्य आहे. कदाचीत तुम्हाला माहीत आहे की नाही,मला माहीत नाही..,पण जसं शनिदेवाची आई संध्याचं प्रतिरूप छाया होती.कृष्णाची माता देवकी होती,पालनपोषण करणारी यशोदा देखील आईच होती.तशी आपली आई ही आपल्यालाच जीव लावणारी आपली आई असते.तुम्हाला सांगू..,अगदी पैसे देऊन तुम्ही बाजारात कुठेही जरी गेलात ना..तरी तुम्हाला आईसारखं निस्सीम प्रेम,ममता आणि वात्सल्य हुडकूनही मिळणार नाही.खरतरं,आईची सेवाशुश्रूषा करणारा धन्यच असतो..पण या जमान्यात तरी सगळेच श्रावणबाळ होऊ शकत नाही.म्हणूनच म्हणतो,आईची अंगाई,आईची आपल्याविषयी असलेली काळजी हे आपल्यासाठी खुप मोठे लाखमोलाचे साम्राज्य असते.खरतरं,आईचे महत्व हे प्रत्येकाला लग्नानंतर कळते. ( मुलाला,बायकोच्या स्वरूपात आणि मुलीला सासूच्या स्वरूपात ) तिला नकळत आपण किती त्रास द्यायचो,कामाचा ताण द्यायचो.पण मित्रांनो,आई आपल्यासाठी जेवढं करते ना तेवढं आपण तिच्यासाठी किंवा तिच्याएवढं कधीच करू शकणार नाही.ती नेहमीच कामाला आपल्या हातात घेऊन आपल्यावरच संस्कारांची बीजे रोवत असते.ती एक गृहीणी असून देखील आयुष्यातल्या कुठल्याही कामाला कधीच सुट्टी घेत नसते.ती कधीच थकत नसते.ती कधीच कुठल्याही कामाचा मोबदला मागत नसते.किंवा ती कधीच एखाद्या किनार्यावर,सूर्यास्ताची संध्याकाळ साजरी करत नसते.ती कधीच सेल्फीच फ्याडही मानत नसते.या उलट ती सणा-सुदीच्या काळात एकत्र जमून आपल्या नात्यात जर एकोपा निर्माण होत असेल तर कोणताही भेदभाव न करता समान भावनेने या सर्वात सामील होते आणि मग आपल्या कुटूंबाला आनंदाने पोट भरून जेवतांना बघून तीचे पोटं गच्च भरून जाते. आता तुम्ही म्हणाल., हे सगळं जुन्या विचाराचं आहे. जुन्या परंपरेचं आहे. कलियुगात तर आता सगळं डिजीटल झालं आहे,सगळं फिंगरटिपवर मिळते आहे.पण एक गोष्ट नेहमी लक्षात ठेवा..यात आईचे प्रेम,आईची माया नाही. शेवटी 'आई ही आईचं' असते. ती आपल्यासाठी जीवनात खुप काही करते..तिच्यामुळेच आपण हे जग पाहू शकतो..! खरचं..मला तर अजूनही विशेष वाटते.. आपुलकीची उब देणारी आणि दिवस रात्र आपल्यासाठी चूल पेटवणारी "आई खुप काही करते"..! आकाश दिपक महालपूरे मो.नं..7588397772

प्रेम

सुरवात झाली की किती उत्साह असतो , मग ती कसली का असू द्या.. प्रेम खरे प्रत्येक माणसाच्या वाट्याला येते हे खरे आहे असे मानून आपण पुढे जात असतो. प्रेम म्हणजे तरी काय हो? जिथे आपला एकटेपणा वाटला जातो आणि एक हक्काच माणूस भेटते, अशा वेळेस आपण हजारदा विचार करत करत त्या प्रेमात पडतो का? नाही ते शक्य नाही , मानवी स्वभाव आणि त्याच्या मानसिक आणि शारीरिक गरजा जिथे पुर्ण होतात कदाचित ते प्रेम आहे असेच आपण धरुन पुढे चालत राहतो. असो प्रेम होने,करने आणि मिळवने सगळ्या निरनिराळ्या गोष्टी आहेत. मी सुखी आहे किंबहुना होणार आहे हा आत्मविश्वास प्रेमाने मिळतो हे जरी खरे असले तरी प्रेम मात्र प्रत्येक जोडप्याला हे वेगवेगळ्या कारणांमुळे बांधून ठेवते असे म्हटले तर गैर होईल का?

लळा,जिव्हाळा शब्दचं खरे..!

लळा जिव्हाळा शब्दच खरे..! लळा जिव्हाळा शब्दच खोटे असे गाणे ऐकले.कदाचित ते चित्रपटाच्या बाबतीत कथानकाचा साठी असतील, पण लळा, जिव्हाळा कसा जपायचा असतो हे मात्र मला नुकतेच पाहायला मिळाले.मग जाणवले लळा जिव्हाळा शब्दच खरे आहेत त्यासाठी वेळ लागत नाही,मन असावं लागतं. आयुष्याच्या थक-बाकीचा हिशोब लावायला जोडी-दाराची साथ लागतेचं..!! काल परवा कडे पाळधी वरून एक वयस्कर जोडपं जळगाव ला आलं होतं.. कदाचीत ते दवाखान्यात तब्येत दाखवायला आले असावेत.. हे मला त्यांच्या बोलण्यातून जाणवलं.. दवाखान्याच्या समोरच असलेल्या बगीचातील बाकावर बसून ते भुकेने व्याकुळ होऊन घरच्या शिदोरीचा आस्वाद घेत होते..आणि गप्पा मारत होते.त्यांच्या पोटात जाणारा एक एक घास जणु मुखी पांडुरंगाची साद घालत होता.आणि उभ्या आयुष्यात एकमेकांची साथ काय असते हे दर्शवत होता. खुप बरे वाटले त्यांच्या कडे बघुन..आणी मनाशीचं म्हटलं..खरचं प्रेम असावं तर असं..जे शेवटच्या श्र्वासापर्यंत साथ देईल..अगदी परमेश्वराला ही प्रश्न पडायला हवा..आपण एक जीव घेऊन चाललोय की दोन..! त्यांनी माझ्याकडे पाण्याची मागणी केली..लेका आम्हाला पाणी तरी आणून दे रे.. मी म्हणालो.. बरं देतो आणुन.. मला ना त्याचवेळेस त्यांचा असणाऱ्या प्रेमाच्या-हळव्या पोटी त्यांचा नकळत फोटो घेण्याचा मोहचं आवरला गेला नाही. मी तो घेतला आणि त्यांना दाखवला देखील. त्यांनी फोटो पाहीला आणि त्यांना खुप खुप आनंद झाला..अगदी नविन जोडप्या सारखे दोघेही एक-मेकांकडे पाहु लागले आणि हसु लागले.. तुम्ही आजकालची मुलं ना काहीही..करतात. फोटो पाहून त्यांनी अगदी पटकन आनंदाने प्रतिक्रिया दिली.कदाचित त्यांना वारकरी संप्रदायची आवड असेल..असं मला वाटले..मी त्यांना त्या बद्दल विचारले ही..आणि ते म्हणाले ही..आज जे काही ते या विठू-माऊलीच्या आशीर्वादा मुळेच.. मी तिथून जाण्यासाठी निघालो..पण आज्जी बाईंनी परत मला आवाज दिला आणि म्हणाली.. अरे लेकरा काय करणार आमच्या या फुटूचं ? या प्रश्नांने मी थोडा दचकलो.. आणी थोडं मिश्कील हास्य देत तसाच उभा राहीलो ते देखील मिश्कील हास्य देत माझ्याकडे नजर रोखुन मोठ्या उत्तराच्या अपेक्षेने पाहू लागले. आणि म्हणाले बोल..रे.. लेका घाबरू नको.. मी विचार केला..यारं..र..र..काय उत्तर देऊ मी यांना आता..का काढला असावा मी यांचा फोटो ? फोटो काढत असतांना‌‌..माझ्या मनात यांच्या विषयी प्रथम उमटलेली भावना काय होती? थोडा कामात होतो..पण काहीही न बोलता निघून जाणं मला योग्य वाटत नव्हतं.. मी समोरील खुर्चीवर निशब्द; बसलो. आणि थोडा विचार करायला लागलो.. आज्जी-आजोबा तुमच्याकडे पाहून खरचं मनातील ओलावा जिवंत झाल्यासारखे वाटले. आपले-पणाची चाहुल लागली..जीवनाच्या शेवटच्या प्रवासापर्यंत अगदी सोबत.. सांगायचे तात्पर्य एवढेच.. नाहीतर आज-कालची पती-पत्नी जुनी शिदोरी उपयोगात आणायची सोडून पिझ्झा बर्गर ब्रेकफास्ट करून तुझ-माझ ब्रेकअप करतात.. आज्जी-बाबांनी त्यावर अगदी सुंदर शब्दात उत्तर दिले.. ती भावना होती.तो काळ वेगळा होता.त्या काळातील दांपत्य जीवन हे सुसंवाद,परस्परांबद्दल प्रेम आणि विश्र्वास,पती-पत्नी नात्यांचा योग्य आदर यांनी ओतपोत भरलेलं होतं आणि म्हणुनच ते सुखी-संसाराची गाथा मांडत होते. आजकाल मुलं ना..आई बापाला विचारत सुद्धा नाहीत त्यांच्या सोबत राहत नाहीत. लाखो रूपये उधळून लग्न झाले न झाले वर्षा-काठीस वेगळे होतात. स्वतःच्या स्वार्था पुढे कोणाचाही आदर नाही.. सन्मान नाही..रोजच्याच जगण्यात आजूबाजूला हेच पाहतोय आम्ही. मी म्हणालो..पण मला ना, तुमच्या या प्रवाहाकडे पाहून एक वेगळेच आंतरीक समाधान वाटले.मला माहित नाही तुमची मुलं,मुली किंवा नातवंड तुम्हांला सांभाळतात कि नाही पण तुम्ही एकमेकांना लावत असलेल्या जिव्हाळ्याने मी भारावून गेलो.. मि त्यांना म्हणालो.. तुम्ही उभ्या आयुष्यात खुप उन्हाळे-पावसाळे बघीतले असतील.कित्येक संकटे आली असतील, वाद-विवाद झाले असतील पण तुमच्या एक-मेकांच्या काळजी पुढं हे सारं नत-मस्तक झालं असावं.. असचं मला वाटतं. दोघांनीही एकमेकांच्या डोळ्यात पाहीलं आणि मि त्यांच्याकडे पाहीलं त्यांनी ओघळणारे अश्रू लपवले नाहीत..मोठ्या मनाने वाहू घातलेत.. ईतक्या निर्मळ मनाचे हे आज्जी-आजोबा मी आज-वर बघीतले नाहीत.. अगदी एक-मेकांसोबत.. जगायचे तर शेवटच्या श्र्वासापर्यंत.. दोघांनाही मोठ्या कोतुकाने मला एक एक घास भरविला आणि सुखी रहा असा आशिर्वाद दिला..आणि म्हणाले आयुष्यात खुप मोठा हो..! पण आई-बापाला आणि समाजाला कधीही विसरू नको..त्यांचा सोबत जगण्याची मजा काही वेगळीच असते.. आकाश दिपक महालपूरे मु.पो.गोंदेगाव ता.सोयगाव जि.औ.बाद. मो.नं..7588397772

सप्तपदी

सप्तपदी घराची सजावट करणे सुरू झाले होते. सगळे नातेवाईक अगदी एखाद्या चित्रपटात दाखवतात त्याप्रमाणे नटले होते. आईने ठरविल्याप्रमाणे मेहंदी, संगीत, हळद असे सगळे कार्यक्रम व्यवस्थित पार पडणार होते. मी जशी सकाळी उठले तेव्हा आईने मला खोलीत येऊन आवरायला सांगितले. माझे आवरून झाले होते आणि मी कुणालला फोन केला. त्याचे आईवडील माझ्या लग्नाच्या दिवशीच येणार असल्याने सध्या तो त्याच्या घरात एकटाच होता. त्याला एकटेपणा वाटू नये म्हणून मी माझ्या घरी बोलावून घेणार होते.मी त्याला फोन केला. " अरे कुणाल, आहेस कुठे? कधी येतो आहे रे? आज मेहंदीचा कार्यक्रम आहे माझा. लक्षात आहे ना?," मी माझ्या नेहमीच्या शैलीत सलग बोलत सुटले. " हो, सुमेधा. मला माहिती आहे गं. पण मी तिथे येऊन काय करू?," कुणालने विचारले. प्रश्न तर योग्य होता. मेहंदीच्या कार्यक्रमात त्याचे काय काम? मी तर एकाच ठिकाणी बसून राहणार होते. तरीही मला तो तिथे पाहिजे होताच. शेवटी मग काय तो नाही आला. पण मी त्याला माझ्या हातावर काढलेली मेहंदी फोटो काढून पाठवली आणि त्यासोबत श्रवणलाही तो फोटो पाठवून दिला. कुणालने लगेचच गुलाबी रंगाची हार्ट असणारे इमेजेस पाठवून त्याची प्रतिक्रिया दिली पण श्रवणने मात्र काहीच उत्तर दिले नाही. मी फार काही विचार न करता, दुसऱ्या दिवशी असलेल्या कार्यक्रमाच्या तयारीला लागले. दिवसभर बसून असल्याने मला काही झोप येत नव्हती. मी पलंगावर बसून माझ्या फोनमध्ये ऑफिस स्टाफने केलेली कामे व त्यांचे इ-मेल पाहत बसले. पप्पांनी माझ्या व त्यांच्या काही ओळखीच्या व्यावसायिक मित्रमंडळींनादेखील अगदी आग्रहाचे निमंत्रण दिले होते. एक गोष्ट मात्र खरी होती ती म्हणजे, आईने बजावले तम्हणून नव्हे तर माझे लग्न अगदी थाटामाटात ते करत असल्याने जेवढ्या छापल्या तेवढ्या सगळ्या पत्रिका अगदी सगळ्यांना वेळेआधीच मिळाल्या होत्या.         दुसऱ्या दिवशी पण मी सकाळीच उठले होते. एकतर घरात एवढी सगळी मंडळी असताना त्यांच्या आवाजाने जास्त वेळ झोप येत नसे आणि मला ऑफिसला जाण्यासाठी सकाळी लवकर उठून तयार होण्याची सवय होती मग मी सगळ्यांच्या आधीच उठायचे. आज संगीत होते, थोडक्यात घरातील मंडळी आपापल्या पद्धतीने नाचगाणी करणार होती. आई उठून मला बोलवून घेईल त्याआधीच मी नेहमीप्रमाणे ऑफिसमध्ये फोन करून प्रत्येकाला त्यांची कामे व मिटींग्स नीट करवून घेण्यासाठी सांगितले. असे दोन आठवडे मी फक्त शांत बसून काढू शकत नव्हते. काही वेळाने आई माझ्या खोलीत आली आणि मला नाश्ता खाण्यासाठी सांगून गेली. मी सहसा स्वयंपाक घरात जात नसल्याने ती व घरात कामासाठी येणाऱ्या काकू जेवणाची कामे करत. आता मात्र घरात माझे नातेवाईक असल्याने आईला थोडा आराम होता. जसा आम्ही सगळयांनी नाश्ता संपविला तिथे दुसरीकडे लहान मुले गाणी लावून नाचू लागली. मी आधीच सांगून टाकले होते की, कोणतीही लग्नाची किंवा पाठवणीची गाणी लावायची नाही. उगाचच आईला अश्रू गाळायला कारण मिळाले असते. लग्न ठरल्यापासून ते आजपर्यंत मला श्रवण सोडून इतरांनी फोन केला होता. अगदी कालच्या मेहंदीच्या फोटोदेखील त्याने पाहिला नव्हता. कदाचित लग्नाच्या तयारीत तो पण बिझी असेल असा विचार करून मी तिथे दुर्लक्ष केले. दिवसभर लहान मुले,माझी मित्रमंडळी आणि मोठी माणसे नाचत होती. दुपारी आणि सायंकाळी फक्त जेवण व चहाच्या वेळी ते सगळे कुठे बसले होते. पण त्यानंतर पण रात्रीच्या जेवणानंतर ते सगळे मला घेऊन नाचले. यामध्ये आम्ही खूप फोटो पण काढले. सगळ्यांत मजेशीर बाब म्हणजे मी आई-पप्पा यांनी नाच करत असतानाच फोटो व विडियो देखील काढला.  मी हसत असतानाच आईच्या डोळ्यात आसवे आली आणि तिच्या अश्रूंचा बांध फुटला. पप्पांनी तिला समजावून शांत केले तोच कुणालचा फोन आला. घरातील आवाजामुळे मला काहीच ऐकू येत नव्हते. मी घरातून बाहेर पडले आणि समोर बघते तर कुणाल उभा होता. मरुन रंगाचे चेक्सचे शर्ट आणि काळ्या रंगाची जीन्स घातली होती त्याने. मी त्याला वाढदिवसाला दिलेले कपडे आज पहिल्यांदा त्याने घातले होते. एकदम हिरो दिसत होता तो. मी नार्मल गुलाबी रंगाचा व त्यावर निळ्या रंगाची नक्षीकाम असलेला गाऊन घातला होता. मला पाहतच त्याने लगेच फोन हातात घेऊन माझा फोटो घेतला. मी त्याला पाहून हसू लागले." काय रे,किती उशीर? दिवसभरातून आता रात्री दहा वाजता तुला वेळ मिळाला?," मी बोलले. "अगं शांत हो तू आधी. मला खरचं महत्त्वाची कामे होती. ती संपवून लगेच मी इथे आलोय," कुणाल उत्तरला. त्याचे पण खरेच होते. तसा तो वर्कोहोलिक होताच. पण नेमका माझ्या लग्नाच्या वेळी तो माझ्या एकाही कार्यक्रमात नव्हता म्हणून मी चिडले होते. इतर सगळेजण असून पण मला कुणालचे माझ्या सोबत नसणे हा विचार पटला नव्हता. माझा राग शांत करण्यासाठी आम्ही सेल्फी काढायचे ठरविले. कुणाल ऑफिसमधूनच माझ्या घरी आल्याने मी आधी त्याला घरात नेऊन जेवायला दिले. कुणाल आला ते बघून आईनेच त्याला जेवण वाढले होते. बाकी सगळे जण तर नाचतच होते. मी आईला नखरेल स्वरातच बोलले," जर हा माझ्या लग्नाला असाच उशिरा आला तर मी मुळीच याच्या लग्नात जाणार नाही." कुणालला समजले की,मी मस्करी करत आहे. यावर मी आणि आई खळखळून हसलो. आईने बनविलेले श्रीखंड खाऊन कुणाल घरी जायला निघाला. " घरी पोहोचला की फोन कर, असे आईने त्याला सांगितले व तो गेला. आता कुठे तरी मला छान वाटत होतं. पावणे अकरा वाजले असतील मी झोपायला खोलीत गेले. बाकी सगळे पण नाचून दमल्यामुळे झोपी गेले. उद्या हळदीचा कार्यक्रम होता पण तो सायंकाळी. एवढी काही लगबग नसल्याने सगळे कसे आरामात होते. नाश्ता, दुपारची जेवणं झाली आणि इथे मग हळदीचा कार्यक्रम सुरू झाला. काही कारणास्तव श्रवणकडून हळद यायला वेळ होणार असल्याने आईने माझ्यासाठी आणलेली हळद आणली व मला लावली. त्यानंतर पप्पा आले. इतके दिवस सगळ्यांसोबत हसतमुखाने वावरणारे ते आज मला गंभीर जाणवले. त्यांच्या स्पर्शात कोमलता व माझ्यासाठीचे प्रेम होते. मला पाहून ते रडतील म्हणून मी त्यांना काल त्यांचा व आईचा नाचताना काढलेला विडियो दाखविला. थोड्या वेळासाठी तर ते हसलेच. त्यानंतर माझ्या इतर नातेवाईकांनी मला हळद लावून शुभाशीर्वाद दिले. आईने नंतर मला अंघोळीसाठी पाठविले. माझी अंघोळ झाली आणि मी कपडे बदलून आले तिथे बाहेरच कुणाल माझ्या पप्पासोबत बोलत होता. आजही तो उशिरा आला तरी मला भेटला होता. बाबांनी त्याला मघाशीच ज्या भांड्यात हळद होती ते आणून दिले व कुणालने पण मला हळद लावली. मी कुठे कमी होते, मी पण तशीच हळद त्यालाही लावली. या क्षणाची आठवण पप्पांनी फोटोत जपून ठेवली आणि आम्हा दोघांना तो दाखविला. थोडा वेळ माझ्याशी व पप्पा सोबत बोलून तो घरी गेला. उद्याचा दिवस फक्त आम्हाला आराम होता कारण परवा लग्न होते. परंतु तो दिवस जणू काही आला तसाच गेलाही. आता सगळे वाट पाहत होते ती लग्नाच्या दिवसाची.        

हे हे हें! माझा पण बु (bu) झाला : 20-20 Love Story

मी नंदकिशोर बोलतोय. आठवले का, आपण कॉलेजला एकत्र होतो. होस्टेललासुद्धा तुझ्या रूमशेजारीच माझी रूम होती. आता बरेच दिवस भेट नाही, पण तुझी आठवण मला रोज येते आणि आज तर तुझी आठवण प्रकर्षाने झाली. म्हणून तर तुला आज फोन केला आहे. तुझ्या गळ्यात गळा घालून रडावसं वाटतय.' 'अरे, एवढं काय झालं रडायला. आभाळ कोसळल्यासारखाच बोलतोयस.' मी म्हणालो. 'अरे यार, आभाळच कोसळलय माझ्यावर. काय करावे काही कळत नाही. मन सुन्न झाले आहे. जेवण जात नाही. झोप लागत नाही. आपल्या जिंदगीत आता काही राम राहिला नाही.' 'अरे नंद्या, एवढा का वैतागला आहेस? तुझा काय प्रॉब्लेम आहे ते तरी सांग. वहिनी बऱ्या आहेत ना? मुले बरी आहेत ना? का तुझ्या बिजनेसमध्ये खोट आली आहे? का तुझी नोकरी गेली? काय झालंय काय तरी तुला?' ''मित्रा, हे सगळं चांगलं आहे रे, पण माझा ब्रेकअप झालाय. तेव्हापासून मेंदू चीनभिन झालाय. जिच्यासाठी जगत होतो तीनेच मला सोडलं. विहिरीत उडी टाकून किंवा औषध खाऊन सगळं संपवावसं वाटतंय.' 'अरेच्या! म्हणजे तुझा ब्रेक-अप झालाय. माझा पण 'बु' झालाय.' मी म्हणालो. 'काय झालाय म्हणालास, बु झालाय म्हणजे काय झालाय?' 'नंदकिशोर मित्रा, उद्या संध्याकाळी माझ्याकडे ये. जेवायलाच ये ना. बरेच दिवस भेटलाही नाहीस, गप्पा-टप्पाही होतील आणि माझ्या 'बु'ची कहाणीही मी तुला सांगेन.' 'मनमोहन, आत्ताच सांग ना ती कहाणी. बु ची कहानी म्हणजे काय? मला तर तू कोड्यातचं टाकलेस. आत्ता सांग, नाहीतर रात्री माझी झोप नाही लागणार.' नंदू म्हणाला. 'सांगतो, सांगतो मित्रा, परंतु फोनवर सांगण्यासारखी नाही ती. प्रत्यक्ष भेटीतच बोलू. तोपर्यंत तू शांत रहा. काही विचार करू नकोस. काही काळजी करू नकोस.' दुसऱ्या दिवशी सायंकाळी सात वाजता माझा मित्र नंदकिशोर माझ्या घरी आला. घरातील सर्वांची ओळख मी त्याला करून दिली. चहापान झाले. 'बु कुठे आहे? कोण आहे ती? सांग ना लवकर.' नंदू मला म्हणाला. 'अरे यार, सांगतो ना. सायंकाळचे क्लोजिंग करून येतो. त्यानंतर जेवण करू आणि निवांत गप्पा मारत बसू. रात्र आपलीच आहे. घाई कशाला करतोस.' 'बरोबर, पण बु म्हणजे काय रे.' 'नंद्या, पुन्हा पुन्हा बुबू करू नकोस. सांगतो म्हटले ना. जरा दम धर.' असे म्हणून मी दुकानामध्ये गेलो. सायंकाळचा हिशोब आणि इतर कामे उरकून मी घरी आलो. निता जेवणासाठी आमची वाटच पाहत होती. जेवणखाण आटोपून आम्ही बागेमध्ये फिरावयास गेलो. रात्रीची वेळ होती. चांदणे मस्तच पडले होते. बागेतील झाडे टवटवीत वाटत होती. काही झाडांवर फुले डोलत होती. काही फुलावर पाणी तरळत होते. चांदण्याच्या मंद प्रकाशात ते चमचमत होते. रातराणीचा सुगंध तर घमघमीत येतच होता. बागेच्या मध्यभागी गणपतीचे मंदिर आहे. गणपतीचे दर्शन घेतल्यानंतर मंदिराभोवती आम्ही गप्पा मारत मारत फेऱ्या मारत होतो. त्यानंतर आम्ही दोघे देवळासमोरील बाकड्यावर बसलो. बसल्या बसल्या नंदू म्हणाला, 'बु कुठे आहे?' 'अरे सांगतो मी तुला. परंतु तुझा काय प्रॉब्लेम झाला ते अगोदर सांग.' मनमोहन मित्रा, मी माझ्या बिजनेसबरोबरच मुंबईला आठ वर्षांपासून कंपनीमध्ये जॉब करत आहे. मी कंपनीमध्ये जॉईन झाल्यानंतर पंधरा दिवसातच आमच्या डिपार्टमेंटमध्ये एक महिला कर्मचारी दाखल झाली आणि तिला पाहताच मी घायाळ झालो. माझ्या मनात विचार आला, इतकी वर्षे जिची मी वाट पाहत होतो, तिच ही. सडपातळ बांधा, सर्वसाधारण उंची, गौरवर्ण, पांढरेशुभ्र तेजस्वी डोळे, एकदम आकर्षक वाटावे असे तिचे रूप होते.' ' अरे पण, तिला नाव होते की नाही.' ' सॉरी, नाव सांगायचं विसरलोच. नूतन. नूतन ज्ञानेश्वर कथापे. ऑफिसमध्ये माझ्या टेबलसमोरच तिचा टेबल होता. ऑफिसमध्ये आल्यानंतर मी माझी कामे पटापट उरकून तिच्याकडे पाहातच बसावयाचो. ती मात्र सारखी कामात मग्न असावयाची. तिच्याशी कसे बोलावे, हाच मला प्रश्न पडला होता. एकदा मात्र मी तिच्याकडे टक लावून पहात असताना तिचे लक्ष माझ्याकडे गेले आणि तिने मला तत्क्षणीच स्माईल दिले. माझ्या हृदयात धस्स झाले. एक अनामिक शिरशिरी माझ्या अंगातून सळसळत गेली. मित्रा, तिच्या एका कटाक्षाने मी घायाळ झालो होतो. नंतर ती काम करता करता माझ्याकडे चोरून पाहू लागली होती. अशा प्रकारचा खेळ बरेच दिवस चालला होता. नंतर मीच डेअरिंग करून तिच्याशी बोलायला सुरुवात केली.' 'मॅडम, आज ऑफिस सुटल्यानंतर मी तुम्हाला कॉफी शॉपमध्ये कॉफी देणार आहे.' 'पण कशाबद्दल?' 'काही नाही, पण ऑफिसमध्ये तुमचा परफॉर्मन्स चांगला आहे. मला आवडले सर्व.' 'तिने मानेला एक हलकासा झटका देत ओके म्हटले. पुन्हा माझ्या अंगात शिरशिरी. अशाप्रकारे आमचे कॉफी शॉपमध्ये भेटणे हळूहळू वाढत गेले. एकमेकांची माहिती झाली, स्वभाव जुळत गेले, आवडी-निवडी जुळत गेल्या. आमचे ऑफिस नरिमन पॉइंटला आहे. तेथून समुद्र जवळच आहे. ऑफिस सुटल्यानंतर आम्ही तेथे फिरावयास जात होतो. मज्जाच मज्जा करत होतो. अरे काय सांगू तुला, अफलातून होती नूतन. तासन-तास गप्पा मारत बसायची. गप्पा मारण्याचा तिला अजिबात कंटाळा येत नव्हता आणि गप्पा मारायला तिला विषयही लागत नव्हते. अरे कुठल्याकुठे विषय जायचे आम्हालाच कळायचं नाही. नरिमन पॉईंटवर समुद्राकडे पहात आमचा वेळ कसा जावयाचा हे कळायचंच नाही. परंतु अंधार पडायला लागला की, हा अंधार पडूच नये असं वाटायचं, कारण अंधार पडला कि आम्हाला घरचा रस्ता धरायला लागायचा. ती राहायला बांद्र्याला होती आणि मी वाशीला. त्यामुळे आमचे मार्ग वेगळे होते. एकमेकांना बाय करताना आम्हाला खूप त्रास होत होता. आमची मैत्री प्रेमात बदलली होती. एकमेकाशिवाय रहायचे नाही, असे आम्ही ठरवले होते. परंतु ऑफिसचा एक निर्णय आमच्या प्रेमाच्या आड आला. तिला ट्रेनिंगसाठी दोन वर्षे मिरत येथील हेड ऑफिसला जाण्याची ऑर्डर निघाली होती. तिने चक्क नकार दिला होता, परंतु तरीही तिला ती ऑर्डर स्वीकारावी लागली, कारण जॉब तर टिकवावयाचा होता. जड अंतःकरणाने तिने मिरत गाठले. रात्री आम्ही बराच वेळ फोनवर बोलत होतो. तिची एक गम्मत तुला सांगतो, माझे जेवन संपत आल्यावर तिला फोन करायचा, अशी तिची मला ऑर्डरच होती. मी फोन केल्यानंतर माझ्यासाठी माझे पाच घास खा, असा हट्ट ती धरायची. मित्रा, दोन वर्षे खूप खडतर गेली. तिला पाहिल्याशिवाय माझा एकहि दिवस जात नव्हता, परंतु ही दोन वर्षे मी कशी काढली, हे माझे मलाच माहीत. सुट्ट्या जोडून आल्या तर मी मिरतला जात होतो. तिला भेटत होतो. गप्पा-टप्पा होत होत्या. मिरतमध्येही आम्ही खूप मजा केली.' ' दोन वर्षांचे ट्रेनिंग संपवून ती परत आमच्या ऑफिसमध्ये जॉईन झाली. रोज घरी जाताना ट्रॅफिकचा खूप त्रास व्हायचा, त्यामुळे मी कार घ्यावयाचे ठरवले होते. मी सेंट्रो कार पसंत केली होती, परंतु तिची इच्छा इनोव्हा घेण्याचीच होती. माझ्याकडे काही पैसे साठलेले होते, परंतु तेवढ्याने काही कार खरेदी करता येणार नव्हती. मला कर्ज काढणे गरजेचे होते. मला माझ्या सर्व्हिसवर फक्त पाच लाख कर्ज मिळत होते. या संकटात ती माझ्या पाठीशी उभी राहिली. तिने तिच्याकडील दोन लाख तर दिलेच परंतु त्याशिवाय तिच्या नावावर पाच लाख रुपये कंपनीतून कर्ज काढले. खरेतर इनोव्हा कार, कार लोन करून घेऊ शकलो असतो, परंतु कंपनीचा व्याजदर अगदीच नगण्य होता, म्हणून मी तो मार्ग स्वीकारला होता. अशाप्रकारे आम्ही पैसे जमा करून इनोव्हा कार घेतली. कार घेतल्यानंतर आमचे फिरणे भरपूर वाढले. विकेंडला आम्ही नॅशनल पार्क, कधी गेटवे ऑफ इंडिया, कधी हाजी अली, महालक्ष्मी, कधी सिद्धिविनायक तर कधी लोणावळा असे फिरत होतो. तिचा आणि माझा स्वभाव परफेक्ट जुळत असल्यामुळे आमचे दिवस आनंदात जात होते. अरे, नूतन खूप हरहुन्नरी होती. हसणारी होती, खेळणारी होती, बागडणारी होती, खोडकर होती, रुसणारी होती, पण तिचा रुसवा फार काळ टिकत नव्हता. मी सॉरी म्हटले की, पुन्हा तिचे हसणे खिदळणे सुरूच. तिला पावसात भिजायला खूप आवडायचे. आम्ही लोणावळ्याला खूप वेळा पावसात भिजलो आहे. तिला आईस्क्रीम खूप आवडते. उन्हाळ्यात तर ती आईस्क्रीम खात होतीच, पण भर पावसातसुद्धा आईस्क्रीमची मजा घेत होती. तिला सर्वच रंग आवडत होते, परंतु पांढरा रंग तिच्या खास आवडीचा होता रे. पांढऱ्या ड्रेसमध्ये किंवा पांढर्‍या साडीमध्ये एवढी खुलून दिसायची की, मला सिंड्रेलाची आठवण यायची. तिला पिक्चर पाहायला फार आवडायचे. दक्षिण मुंबईतील एकही चित्रपटगगृह आम्ही सोडले नव्हते.' 'अरे वा! खुपच छान चाललं होतं तुमचं, मग बिघडलं कशात?' 'आम्ही लग्न करायचं ठरवलं. मी माझ्या घरी, तर तिने तिच्या घरी हा निर्णय सांगायचा होता. मी घरीं सांगितल्यानंतर सुरुवातीला खूप विरोध झाला. नूतनशी लग्न केल्यानंतर काय काय प्रॉब्लेम्स येतील, हे मला दादांनी पटवून सांगितलं. परंतु मी माझा हट्ट सोडला नाही. नूतनशी लग्न केल्यानंतर आपले कुटुंब कसे सुखी होईल, हे मी दादांना पटवून सांगत होतो. दादांना मला नाराज करणे आवडत नाही, म्हणून नाविलाजाने त्यांनी परवानगी दिली. हा निर्णय मी नूतनला सांगितला, तशी ती खूष झाली. मी तिला विचारले, 'तुझ्या पप्पांनी पण परमिशन दिली असेल. अरे नाही रे, अजून मी पप्पांना विचारलेच नाही. कसं विचारावं तेच कळत नाही. तरीपण या रविवारी मी विचारणारच आहे.' सुदैवाने एक दिवस अगोदर तिच्या पप्पांचा फोन आला. तिच्यासाठी त्यांच्या जवळच्या नात्यातलं एक स्थळ आलं होतं, परंतु तिने ते नाकारलं. मी माझा जोडीदार शोधला आहे असं पप्पांना सांगितलं. त्याक्षणीच पप्पांचा पारा चढला आणि नूतनला खूप काही बोलले. रविवारी तिच्या भावाचा फोन आला, त्याने पण तिला धमकी दिली. आम्ही दोघे खूप विचारात पडलो. कसं होणार, काय होणार. परंतु लग्न करावयाचे यावर आम्ही ठाम होतो.' 'तिचा भाऊ, आई, वडील, चुलते, चुलती एक दिवस माझ्या रूमवर आले. त्यांनी मलाही धमकी दिली.नको नको ते बोलले. यापुढे एकमेकांच्या संबंधात राहाल तर मुडदे पडतील, असे भाऊ म्हणाला. परंतु आम्ही आमच्या निर्णयावर ठाम होतो. आमच्या भेटी सुरूच होत्या.' 'पंधरा दिवसानंतर आम्हाला पोलीस स्टेशनला बोलावण्यात आलं. तेथे तिच्या आई-वडिलांनी तक्रार नोंदवली होती. पोलीस स्टेशनला आमची दोघांची सेपरेट स्टेटमेंटस् घेतली गेली. आम्ही दोघे प्रेम करत आहोत आणि आम्ही लग्न करणारच हे मी लिहून दिले. परंतु आईवडिल आणि भावाच्या धमकीपुढे नूतनने हार खाल्ली. तिने पलटी मारली. पोलिसांसमोर तिने लग्न करण्याचा अजिबात विचार नसल्याचे सांगितले. मला तर शॉकच बसला. माझ्याच माणसाने माझा गळा कापला होता. पोलीस स्टेशनला आमच्या नातेवाईकांसमोर मला शरमेने मान खाली घालावी लागली. फार मोठा आघात झाला माझ्या मनावर. अजुनही त्यातून मी सावरलेलो नाही. म्हणून मी तुला म्हटले की, जीवन नको झाले आहे. आत्महत्या करावी असे वाटत आहे. तिच्याशिवाय मी जगूच शकत नाही रे.' ' नंदू, खूप वाईट झाले तुझ्या बाबतीत. परंतु मीही तुझ्यासारखाच आहे. तुझ्यासारखाच माझा पण बु म्हणजे break-up झाला आहे. माझ्या दुकानातील एका महिलेबरोबर माझे प्रेमसंबंध जुळले होते. ज्याला आपण परफेक्ट मॅच म्हणतो अशी आमची जोडी जमली होती. तिचे खरे नाव यशश्री होते, पण मी तिला राणीसाहेब किंवा राणीसरकार म्हणत होतो. अनेक वर्षे आमचे छान चालले होते. परंतु तीन महिन्यांपासून अचानकच ती दुकानांमध्ये यावयाची बंद झाली. मी मोबाईलवर संपर्क साधण्याचा प्रयत्न करत होतो परंतु तिचा फोनच लागत नव्हता. मला काहीच कळत नव्हते. काय झाले असेल, कुठे गेली असेल, कोणी धमकी दिली असेल का. अशा विचारातच पंधरा दिवस तडफडत गेले. एका दिवशी अचानक तिचा फोन आला. 'आता आपण वेगळे होऊ या. मला फोन करत जाऊ नका. माझ्या मुलांनाही फोन करू नका.' ही तीनच वाक्ये तिने उच्चारली आणि फोन बंद केला. तुझ्यासारखाच मी घायाळ झालो. जेवण नकोसे होऊ लागले. झोप लागेनाशी झाली. एका महिन्यांमध्ये तीन किलो वजन कमी झाले. सारखे तिचेच विचार येत होते. काय झाले असेल, कसे झाले असेल, हा निर्णय का घेतला असेल,कोणी ध्यायला लावला असेल. आयुष्यभर एकत्र राहण्याच्या आम्हीही आणाभाका घेतल्या होत्या. सारं सारं खोटं ठरलं रे. अनेक वेळा मी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केला, परंतु काही उपयोग झाला नाही. मला त्या गाण्याची आठवण आली. तुच जोडीशी, तुच तोडीशी, कुरवाळिसि तू, तूच ताडीसी। हे विठ्ठला पांडुरंगा, कशासाठी आमची भेट घडवून आणलीस आणि कशासाठी आमची ताटातूट केलीस.' असं माझ्या मनालाच मी विचारत होतो. कारण हा विषय मी दुसऱ्या कोणाजवळच बोलू शकत नव्हतो. एके दिवशी मी ध्यान करीत असताना अचानकच मला मी बनवलेल्या व्हिडिओची आठवण झाली. ब्रेकअप झालेल्यांसाठीच मी तो बनवलेला होता. होऊ नये परंतु ब्रेक-अप झालाच, तर त्यावर काय उपाय करावेत हे अगदी ठसठशीतपणे आणि सविस्तरपणे मी सांगितले आहे. व्हिडिओ मी पुन: पुन्हा पाहिला आणि माझे मन शांत झाले. त्या व्हिडिओमध्ये मी सांगितलेच आहे. आठ ते पंधरा दिवस पुन्हा तडजोडीचा प्रयत्न करावयाचा. पंधरा ते एकवीस दिवसपर्यंत जवळच्या व्यक्तींशी चर्चा करावयाची, म्हणजे आपले मन मोकळे होते. जर कोणाही व्यक्तींना सांगता येत नसेल तर रोजनिशीमध्ये लिहून आपले मन मोकळे करावयाचे. मी तसेच केले. एकवीस दिवसानंतर मात्र मी फाईल क्लोज करून टाकली. 'आगे की सोच.' अरे या जगामध्ये ईश्वराने जोड्या बनवलेल्या असतात आणि त्याचा कालखंडही त्यानेच ठरवलेला असतो, अशी माझी मनोमन खात्री झाली आहे. ईश्वराचे आभार मानावयाचे. मला यातून तू लवकर मोकळे केले आहेस. ज्यावेळी नाती ही त्रासदायक होतात, दुःखदायक होतात तेव्हा ती तुटलेलीच बरी असतात. फाईल क्लोज केल्यानंतर तिच्या आठवणी, फोटो, व्हिडिओ, मॅसेजेस सर्व सर्व डिलीट करून टाकावयाचे. फक्त मोबाईलमधूनच नव्हे, तर मनातूनही काढून टाकावयाचे. मित्रा, मला माहित आहे की हे काम फार अवघड आहे, परंतु हेही मला माहित आहे की, 'हे अशक्य नाही.' अनेकजणांनी ब्रेकअप झाल्यानंतर असेच करून पुन्हा उभारी घेतलेली आहे. मी माझे मन, माझ्या दुकानातील कामात गुंतवत राहिलो. रोज दोन तास अधिक काम करत राहिलो. कामात असलो म्हणजे हे विचार मनाला शिवत नसतात. माझ्या आवडीनिवडीकडे बरेच दिवस मी लक्ष दिले नव्हते. ज्या माझ्या छंदांकडे लक्ष दिले नव्हते ते म्हणजे वाचन, लेखन, गायन यात मी स्वतःला गुंतवून घेऊ लागलो.' 'तु हे कसे काय करू शकतोस. मला तर अजून त्यातून बाहेर पडावेसे वाटत नाही. ती कधीतरी येईल. ती माझी होईल, या विचारातच मी गुरफटून गेलो आहे.' नंदकिशोर, सांगितल्याप्रमाणे कर. ही फाईल क्लोज करून टाक आणि स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे आणि आरोग्याकडे लक्ष दे. ज्याप्रमाणे देव तोडतो, त्याप्रमाणे तो जोडतो, हे लक्षात ठेव. आपल्या जीवनामध्ये कोण अत्यंत महत्त्वाचे आहे, हे तुला माहित आहे का? आपले आई-वडील, भाऊ-बहीण, पत्नी, प्रेयसी हे आपले अत्यंत महत्त्वाचे आहेत, असे तुला वाटत असेल, परंतु स्वतःच्या जीवनामध्ये 'मी' फार महत्त्वाचा आहे. मी शाश्वत आहे, बाकी सर्व नाती, घर, नोकरी, गाडी, मित्र-मैत्रिणी, गर्लफ्रेंड, बॉयफ्रेंड इत्यादी सर्व सर्व अशाश्वत आहे, हे तू लक्षात ठेव. जर तुझ्या मनात तिचा, तिच्या भावाचा किंवा तिच्या आई-वडिलांचा बदला घ्यावयाचा विचार येत असेल तर तो या क्षणी सोडून दे. तुझा वेळ, पैसा, शक्ती आणि बुद्धी वाया घालवू नकोस. ब्रेकअप मध्येच up हा शब्द आहे, हे तू लक्षात ठेव. ब्रेक व्हावयाचे का up व्हावयाचे, हे तुझ्या हातात आहे. तू सारखा सारखा म्हणत आहेस की, आत्महत्या करावीशी वाटते. अरे कोण करतं आत्महत्या, ज्याच्या अंगात जीव नसतो, तोच जीव देतो. सुसाईड इज अ परमनंट सोल्युशन ऑन अ टेम्पररी प्रॉब्लेम. तू नही तो और सही, हेही लक्षात ठेव. जीवन हे एक चॅलेंज आहे. आपल्या जीवनात, आपल्याच काय प्रत्येकाच्या जीवनातच संकटे येत असतात. कोणाच्या जीवनात कमी, तर कोणाच्या जीवनात अधिक मोठी संकटे येत असतात. जीवन ही एक संकटांची मालिका आहे. संकटांना न घाबरता त्यावर आपण धैर्याने तोडगा काढला पाहिजे, तरच आपण आपले जीवन यशस्वी बनवू शकतो, विजयी बनवू शकतो.' ' मित्रा, मी जे सांगितले आहे त्याप्रमाणे विषय समजून घेऊन, धीरोदात्तपणे पावले टाकलीस तर विजय तुझाच आहे. ब्रेकपविरुद्धचा सामना तूच जिंकणार आहेस, हे लक्षात ठेव. मी त्यातून सावरले आहे, तूही सावरशील. सकारात्मक विचार कर.' मनमोहना, लाख मोलाची गोष्ट सांगितलीस. माझं संकट हे संकटच नाही, असं वाटतंय. काय सांगावं, कदाचित माझं तिच्याशी लग्न झालं असतं तर, संकटांची मालिका अधिकच मोठी झाली असती. तिच्या भावाने, वडिलांनी, मला आयुष्यभर त्रासही दिला असता. आता मला कळले की, देवाने का अशी आमची ताटातूट केली. काहीतरी अशुभ घडणार असावे म्हणूनच पांडुरंगाने आम्हाला वेगळे केले असावे. आता मी नूतनची फाईल क्लोज करून, तू सांगतोस त्याप्रमाणे व्यक्तिमत्त्वविकास आणि आरोग्याकडे लक्ष देणार आहे. मी माझा भविष्यकाळ उज्ज्वल बनवणार आहे.' 'शाब्बास! शाब्बास मित्रा!! अशी हिंमत धर आणि पुढील वाटचाल कर. सकारात्मक विचार करणे हे एक फार मोठे औषध आहे, म्हणून मी तुला म्हणलो होतो ना, 'हे हे हें माझा पण बु (b-u) झालाय.'

दिलया घरी तू सुखी रहा

*दिल्या घरी तू सुखी रहा* -डॉ. स्मिता दातार. आज माझी जुनी फोर्ड फिगो गेली. गेली म्हणजे काढून टाकली. विकली......म्हणायला जीव धजावत नाही. व्यवहार म्हणून विकलीच खरी....

पक्षी मरताना कुठे जातात?

*पक्षी मरतांना कुठे जातात?* आजपर्यंत कधी एका पक्ष्याला पण झाडाखाली मरुन पडलाय किंवा अजुन कुठे आमच्या Colonyच्या परिसरात मृतावस्थेत पडलाय असे बघीतले नाही . किंबहुना...

अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी

*अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी* किशोर बोराटे@ *शरद पवार* या सहा अक्षरी शब्दाची जादू फक्त महाराष्ट्रच नाही तर, संपूर्ण भारतभर गेली *५९ वर्षे* पसरली आहे. आतापर्यंत अनेक लोकसभा निवडणुकीत पंतप्रधान पदाच्या इच्छुक यादीत पवारसाहेबांचे नाव १००% असायचेच. तशी राजकीय परिस्थिती त्यांच्या बाजूने कधी नव्हती किंवा त्यांना पंतप्रधान करावे अशी परिस्थितीही कधी निर्माण झाली नाही. मुत्सद्दीपणा दाखवून तशी परिस्थिती निर्माण व्हावी म्हणून त्यांनी कायम पडद्यामागे राहून प्रयत्न केले असतील पण त्यात त्यांना यश आले नाही. पवारसाहेबांनी काँग्रेस सोडल्यानंतर तर ही शक्यता तशी धुसरच झाली. कारण राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष आणि त्याचा आवाका पाहता हे कदापि शक्य नव्हते आणि इथून पुढेही नसेल. *तरीही आपल्या भारत या देशाचा इतिहास चमत्कारांनी भरलेला आहे आणि इथली जनताही चमत्काराला नमस्कार करणारी आहे.* तसे शरद पवारसाहेब पंतप्रधान व्हावेत अशी इच्छा बाळगणारे लोकंही प्रचंड संख्येने आहेत. तरीही पात्रता असूनही त्यांना पंतप्रधान पद काही मिळाले नाही. देवेगौडा यांना पंतप्रधान पदाची तशी लॉटरीच लागली असे म्हणावे लागेल. देवेगौडा पंतप्रधान होऊ शकतात तर मग शरद पवार का नाही? त्यानंतर शरद पवार समर्थकांच्या आशा वाढल्या होत्या. खुद्द पवारसाहेबांनाही तसे वाटत होते. पण तसे काही घडले नाही. म्हणूनच दुर्दैवाने का होईना पण *अपेक्षित मी, तरीही उपेक्षित मी* असेच त्यांच्याबाबतीत झालेले आपल्याला पाहायला मिळते. पवारसाहेबांचे कट्टर राजकीय विरोधक आणि त्यांचे वैयक्तिक जीवनातील मित्र मा. बाळासाहेब ठाकरे हे ही त्यांच्या पंतप्रधान पदाचे समर्थक होते. त्यांनी अनेकदा शरद पवारांनी पंतप्रधान व्हावे ही इच्छा व्यक्त केली होती. त्यासाठी गरज पडली तर शिवसेना त्यांना पाठिंबा ही देईल असे ही बोलायला ते विसरले नव्हते. त्याला कारण ही तसेच होते ते म्हणजे बाळासाहेबांचे महाराष्ट्र प्रेम. मराठी माणूस पंतप्रधान होत असेल तर मा. बाळासाहेब राजकीय वैर आणि आपली तत्त्वे बाजूला सारून त्यांना पंतप्रधान पदासाठी पाठिंबा द्यायला तयार होते. बाळासाहेब म्हणजे शब्दाचे पक्के, त्यांनी प्रतिभाताई पाटील यांनाही भाजपाच्या विरोधात जाऊन राष्ट्रपतीपदासाठी मदत केली. *स्वर्गीय यशवंतराव चव्हाण साहेब यांच्यानंतर दिल्लीत महाराष्ट्र जिवंत राहिला, तो फक्त शरद पवारसाहेबांच्या मुळेच हे बाळासाहेब ही मान्य करत होते आणि पवारसाहेबांचे इतर राजकीय विरोधक ही मान्य करतात.* पवारसाहेब जरी काँग्रेसी विचारसरणीचे असले तरी त्यांच्या घरातील वातावरण हे शेकापच्या बाजूने होते. पवारसाहेबांचे वडील शेकापचे समर्थक होते. त्यांचे थोरले भाऊ वसंतराव यांनी वकीलीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर पूर्ण वेळ शेकापचे काम केले. यशवंतराव चव्हाण यांच्यामुळे काँग्रेसमध्ये आलेल्या शरद पवार यांनी काँग्रेस मध्ये येण्या अगोदर काँग्रेसच्या विरोधात काम करून बारामतीत काँग्रेसला पराभूत केले होते. *१९५३ साली फाजल अली यांच्या अध्यक्षतेखाली राज्य पुनर्रचना आयोगाची स्थापना झाली. पंडित नेहरू यांनी सौराष्ट्रसह गुजरात, विदर्भासह महाराष्ट्र आणि स्वतंत्र मुंबई अशी त्रिराज्य योजना जाहीर केली आणि पंडित नेहरू व राज्य पुनर्रचना आयोगाच्या विरोधात त्यावेळी महाराष्ट्रात प्रचंड भडका उडाला. त्यावेळी पवारसाहेबांच्या घरातून संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला पाठबळ मिळाले व शेकापच्या माध्यमातून त्यांनी नेहरू आणि काँग्रेसला उघडपणे विरोध केला. त्यानंतर झालेल्या निवडणुकीत पवारसाहेबांनी सायकलवर फिरून काँग्रेस विरोधी प्रचार करून बारामतीत काँग्रेसचा पराभव केला.* त्यांची जडण-घडण जरी काँग्रेसी विचारांची असली तरी जशी वेळ येईल, तसे त्यांनी आपले विचार आणि आचार बदलले. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व हे तसे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व आहे. त्याचा अनुभव वेळोवेळी देशाने घेतला आहे. *समस्या कोणतीही असो तिच्याकडे तटस्थपणे पाहून तिच्या मुळाशी जाऊन चौफेर विचार करून त्यातील फायदे-तोटे जाणून घेऊन मग निर्णय घेणे आणि घेतलेला निर्णय लोकांच्या गळी उतरवणे ही हातोटी त्यांच्याकडे उत्तम आहे.* सुरुवातीच्या काळात ते राजकारणात उतरले त्यावेळी पासून त्यांनी आपला दृष्टिकोन व्यापक ठेवला. बाळासाहेबांच्या सारखी फक्त हिंदूत्वाचीं कास धरली नाही. त्यापलीकडे त्यांनी शाहू, फुले, आंबेडकर यांचे नाव घेऊन बहुजन वर्गाला साद घातली. ते करत असताना आपली *मराठा नेता* इमेज ही सांभाळली. त्याबरोबरच ब्राम्हण समाज दूर जाऊ नये यासाठी पुरेशी काळजी घेतली. धार्मिक विचारांचा पगडा त्यांचेवर कधीच नव्हता. शरद पवारसाहेबांची राजकीय कारकीर्द तशी उतार-चढावांची राहिली आहे. त्यांना जेवढे समर्थन मिळत गेले, तेवढाच त्यांना विरोधही झाला. *भ्रष्टाचाराचे, जमिनी खरेदीचे, दाऊद बरोबर संबंध असल्याचे शेकडो आरोप त्यांच्यावर झाले. पण यासंदर्भात आजपर्यंत त्यांच्यावर एकही आरोप सिद्ध झाला नाही किंवा साधा गुन्हा सुद्धा दाखल झाला नाही.* एवढा मोठा आवाका ज्याला राजकारण, शिक्षण, कृषी, सहकार, खेळ, प्रशासन, उद्योगधंदे, शेती सर्व बाजूचे ज्ञान असताना प्रचंड जनसंपर्क असताना गाढा राजकीय अभ्यास महाराष्ट्राची इत्यंभूत माहिती असताना देखील या सर्व यशाला एक अपयशाची किनार होती ती म्हणजे त्यांना राष्ट्रवादीच्या निर्मितीपासून कधीही महाराष्ट्रात स्वबळावर सत्ता आणता आली नाही. *जे चंद्राबाबूंनी आंध्रमध्ये, मनोहर पर्रिकरांनी गोव्यात, जयललिता आणि करुणानिधी यांनी तामिळनाडूत, मोदींनी गुजरातमध्ये, माया-मुलायम यांनी उत्तरप्रदेशात तर लालू-नितीश यांनी बिहारमध्ये केले ते पवारसाहेबांना महाराष्ट्रात करता आले नाही.* पवारसाहेबांनी राजकीय मित्र कमावले त्यापेक्षा जास्त त्यांना राजकीय विरोधक मिळाले. *काँग्रेसमध्ये असतानाही दिल्लीच्या दरबारी पवार विरोधी लॉबी सक्रिय होती त्याचे नेतृत्त्व वेळोवेळी विठ्ठलराव गाडगीळ, शंकरराव चव्हाण, प्रतापराव भोसले, बाळासाहेब विखे, विलासराव, पृथ्वीराज चव्हाण, पतंगराव यांनी केले. हयात गेली यांची शरद पवारांच्या पायात पाय घालण्यात.* तसे पहिले तर महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात शरद पवारांना ५-१० अशा संख्येने प्रबळ विरोधक आहेत. जे फक्त त्या जिल्ह्याच्याच नाहीतर राज्याच्याही राजकारणावर प्रभाव पाडू शकतात. त्यामुळे त्यांच्या राजकीय महत्त्वकांक्षेस मर्यादा पडत गेल्या. राजकीय वर्तुळात मा. पवारसाहेबांचे व्यक्तिमत्त्व कालही विश्वासू नव्हते आणि आजही नाही. बेभरवशी आणि उपद्रवी राजकारणाचा शिक्का त्यामुळेच त्यांच्यावर बसला आहे. कालपर्यंत जनतेचा विश्वास त्यांनी संपादन केला पण आपल्या राजकीय वर्तुळातील लोकांचा विश्वास ते संपादन करू शकले नाहीत. त्यांच्या विश्वासघातकी राजकारणामुळे सर्वजण त्यांच्यापासून चार हात दूर राहणेच पसंद करत होते आजही तेच चालू आहे. यशवंतराव चव्हाण यांच्यापासून ते भुजबळ यांच्यापर्यंत पवारांनी पाठीत *खंजीर* खुपसला असे म्हणणाऱ्यांची यादी मोठी आहे. *राज ठाकरे यांना एकदा पत्रकारांनी विचारले की अलीकडे पवारसाहेब तुमची सारखी स्तुती का करत असतात? त्यावेळी त्यांनी अतिशय मार्मिक पण गंभीर उत्तर दिले की त्यांनी एकवेळ टीका केली तर समजू शकतो पण स्तुती केली की समजावे काहीतरी घोळ आहे.* मा. शरद पवारसाहेबांनी त्यांच्या संपूर्ण राजकीय जीवनात सर्वसामान्य माणसाशी नाळ जी जोडली होती ती कधी तुटून दिली नाही. प्रशासनावर वचक, अफाट स्मरणशक्ती तसेच त्यांचा गाढा प्रशासकीय अभ्यास, नाविन्याची ओढ याचा त्यांना त्यांच्या राजकीय जीवनात नेहमीच फायदा झाला. त्यांचे संबंध राजकारणापुरतेच मर्यादित नव्हते. राजकारणा बरोबरच ते खेळ, कला, साहित्य, शिक्षण, उद्योग, शेती, समाजकारण, पाणी, सहकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था अशा वेगवेगळ्या क्षेत्रात त्यांनी ठसा उमटवला. महाराष्ट्रात सहकार खऱ्या अर्थाने त्यांनी रुजवला. विकासाच्या बाबतीत पश्चिम महाराष्ट्र जो आज एवढा विकसित दिसतोय त्यात पवारसाहेबांचे योगदान मोठे आहे हे अजून माझ्या वयाच्या तरुण पिढीला किंवा माझ्यानंतरच्या पिढीला अजून माहित नाही. सतत अभ्यास करून, महाराष्ट्राच्या, देशाच्या कानाकोपऱ्यात फिरणे, शेतकऱ्यांच्या, व्यावसायिकांच्या अडचणी समजून घेणे, जगात होणारे बदल त्याची माहिती करून घेणे अशाप्रकारे त्यांनी आपले नॉलेज वाढवले. जे ज्ञान मिळेल ते घेत गेले. त्यामुळेच आज दिल्लीत किंवा राज्यात सरकार कोणाचेही सत्तेत असो अचानक काही समस्या निर्माण झाली ते सरकारला लगेच पवारसाहेबांची आठवण येते. पवारसाहेबांच्या तुलनेत विचार केला तर आताच्या राजकीय नेत्यांचा अभ्यास कमी पडतोय. ही खंत त्यांनीही अनेकदा बोलून दाखवली आहे. याचा विचार व्हायला हवा. मा. शरद पवारसाहेबांनी कुणी कितीही आरोप केले तरी कुणाविषयीही मनात द्वेष ठेवला नाही. जे येईल त्याला आपले करत गेले. जे अगदीच नडले त्यांना त्यांनी तितक्याच संयमाने योग्य वेळ पाहून कात्रजचा घाट दाखवला. आता काळ बदलला, नेते बदलले, पण देशापुढचे व राज्यापुढचे प्रश्न पूर्वीचे आहेत काही नवीन निर्माण होत आहेत. आताची तरुण पिढी शिकली, सुशिक्षित झाली. आधुनिकीकरण झाले इंटरनेट आले. सोशल मिडीयाच्या माध्यमातून आज लोकांना घरबसल्या जगाची माहिती समजू लागली. तरुण पिढीचा तरुण देश म्हणून भारताची गणना होऊ लागली. *आताच्या पिढीला आक्रमक राजकीय नेते आवडू लागले. एवढ्या वर्षाच्या काँग्रेस भ्रष्टाचारी राजवटीला जनता किकली होती. त्यांना काँग्रेसच्या दरबारी आणि बोटचेप्या राजकारणाचा वीट आला होता. त्यामुळे त्यांनी भाजपाकडे मोर्चा वळवला. काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस तसेच त्यांच्या सहकारी पक्षांचे मुस्लिम प्रेम आणि हिंदुविरोधी धोरण याचा फटकाही काँग्रेसला तसेच त्यांच्या धोरणावर चालणाऱ्या पवारसाहेबांना बसला. आताची पिढी आणि पवारसाहेब यांच्यात एक मोठी वैचारिक दरी निर्माण झाली आहे.* ती दूर करणे तसेच स्वतःवर असलेले बेभरवशी, विश्वासघाती, उपद्रवी, भांडवलदारांना, भ्रष्टाचार्यांना पाठीशी घालणार नेता, गरजेनुसार माणसं वापरणे आणि काम झाले की त्यांना कात्रजचा घाट दाखवणे हे जे आरोप त्यांच्यावर सातत्याने होत आहेत त्यामुळे त्यांच्या विश्वासार्हतेला धोका पोहोचत आहे. जेवढी त्यांच्या गुणांविषयी चर्चा झाली तेवढीच कथित अवगुणांविषयीही झालीय आणि आजही होत आहे. कुणीही व्यक्ती परिपूर्ण नसते. पवारसाहेबांचे विरोधक सुद्धा त्यांना मान देतात तो त्यांच्या बुद्धिमतेला आहे. कुणी काही म्हणो मा. शरद पवारांना तुम्ही नावं ठेवली तरी त्यांचे नाव घेतल्याशिवाय तुम्हाला पुढे जात येणार नाही. त्यांच्या मुत्सद्दीपणाची झलक आपण आत्ता १०५ आमदार असूनही भाजपाला सत्तेपासून दूर ठेवून सेना आणि काँग्रेसला बरोबर घेऊन महाविकास आघाडीचे सरकार स्थापन करताना पाहिली आहे. आज महाराष्ट्रातल्या खेडी-पाड्यातल्या, वाडी-वस्तीवरील सर्वसामान्य कार्यकर्त्याला ते नावानिशी ओळखतात. कोणती व्यक्ती कुठे फिट होऊ शकते हे त्यांना बरोबर माहिती असते. *शरद पवारांना वजा करून तुम्ही दिल्लीत महाराष्ट्र शोधा नाही सापडणार. महाराष्ट्रात तुम्ही त्यांना वजा करूच शकत नाही केलं तर तुमचे गणित चुकलेच म्हणून समजा. हा पवारसाहेबांच्या धोरणांचाच परिणाम आहे.* आज अशा या मोठ्या थोर नेत्याचा वाढदिवस आहे. त्यांना वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा. त्यांच्या हातून महाराष्ट्र हिताचे राजकारण घडो आणि त्यात त्यांना ईश्वरी साथ मिळो हीच परमेश्वर चरणी प्रार्थना. ते ईश्वराला मानत नसले तरीही... धन्यवाद -किशोर बोराटे

कोरोना आणि अर्थचक्र

कोरोनानामक महामारीने जगासमोर पुन्हा एकदा काही गोष्टी सिद्ध़ केल्या आहेत. विकसित राष्ट्र आणि अविकसित राष्ट्र, श्रीमंत आणि गरीब ह्या दऱ्या अधिकाअधिक खोल होत चालल्या आहेत. पण महामारीला कसलाच भेदभाव ठाऊक नसतो, ती फक्त विद्ध़ंसक असते. खरंतर संकट गरीबी-श्रीमंती बघून येत नसतात पण पैसा असला की संकटांशी लढाई लढायला एक प्लस पॉईन्ट मात्र असतो. स्वच्छता, हाईजीन, सोशिअल डिस्टन्सिंग अशा बऱ्याच गोष्टी उच्चभ्रू लोक आणि विकसित देशातील उच्चभ्रूंना अंगवळणी पाडायला फारसे जड गेले नाही आणि खूप कमी वेळात ह्या सवयी अशा लोकांची लाईफस्टाईलच झाली असे म्हणता येईल. प्रश्न आहे तो एका मोठ्या लोकसंख्येचा जी विकसित किंवा उच्चभ्रू मधे मोडत नाही आणि तीच 90% आहे. याचा अर्थ असाच आहे की जगाचे मास पॉप्युलेशन हे मध्यम आणि दारिद्र्य रषेखाली आहे आणि हेच मास पॉप्युलेशन मोठ- मोठ्या कंपन्यांंचे ग्राहक आहेत. आता सगळ्यांना प्रश्न आहे बेसिक नीडस् चा, पण जेव्हा ह्या नीडस् मध्ये वाढ होते म्हणजे ती नीडस् निर्माण केली जाते आणि हळूहळू आपल्या बेसिक नीडस् ची लिस्ट नकळत वाढत जाते विकासाच्या आणि अर्बनायझेशनच्या नावाखाली तेव्हा निश्चितच मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्मिती होते खरी पण अनावश्यक अशा गरजा निर्माण होतात आणि पुन्हा सगळे भांडवलशाहीचे गुलाम होतात. किंबहुना हे 10% विकसित आणि उच्चभ्रू देश लोक 90% पॉप्युलेशनला कन्ट्रोल करतात. आणि अशा भयंकर महामारीमध्ये तर भांडवलशाही खूप वेगाने डोके वर काढत आपले साम्राज्य प्रस्थापित करून पूर्ण जगात इकोनॉमिक इन्स्टँबिलिटीस कारणीभूत ठरते. थोडक्यात जर हे टाळायचे असेल तर 'सहकार' धर्तीवर नवीन उद्योग खूप मोठ्या प्रमाणात उभारले गेले पाहिजे. क.दि.रेगे नाशिक

जग अणुयुद्धाच्या उंबरठ्यावर…?

आर्मेनिया आणि अजहर बैजान या देशांमध्ये अलीकडेच झालेला प्रत्यक्ष युद्धसंघर्ष भयंकर स्वरुपाचा होता. शीतयुद्धानंतर एवढे भयानक आणि अमानुष युद्ध जगाने कधीही पाहिले नव्हते. हा संघर्ष संपतो न संपतो तोच इथियोपिया आणि इरीट्रिया या दोन देशांत संघर्ष सुरू झाला आहे. कोरोना संकटाचा एकजुटीने सामना करण्याची गरज असताना जग परस्पर संघर्षामध्ये, वर्चस्ववादामध्ये, धार्मिक ध्रुवीकरणामध्ये विभागले आहे. बहुराष्ट्रीय संघटना, चर्र्चेची जागतिक व्यासपीठे क्षीण झाली आहेत. अशा अराजक परिस्थितीत एखाद्या संघर्षाप्रसंगी अण्वस्रांचा वापर केला जाण्याची दाट शक्यता दिसून येत आहे. ती लक्षात घेता मोठ्या राष्ट्रांनी परिपक्व भूमिका पार पाडणे गरजेचे आहे. गेल्या जवळपास 10 महिन्यांपासून कोरोना संसर्गाच्या विळख्यात संपूर्ण जग अडकले आहे. या महासंकटातून बाहेर पडण्यासाठी आणि कोरोनाच्या तीव्र आर्थिक झळांतून उभारी घेण्यासाठी सर्व स्तरावर प्रयत्न सुरु आहेत. संपूर्ण जगाने एकजुटीने या आव्हानावर मात करण्याची गरज असताना राष्ट्राराष्ट्रांमधील संघर्ष वाढताना दिसत आहेत. हे संघर्ष इतके वाढले आहेत की, पहिले महायुद्ध ते दुसरे महायुद्ध यांच्या दरम्यानच्या काळासारखी परिस्थिती आज निर्माण झालेली दिसत आहे. आजवर ज्या वादांवर तोडगा निघत नव्हता किंवा जे जुनाट वाद निवलेले होते, शांत होते ते आता नव्याने उफाळून वर येताहेत. दुसरीकडे पहिल्या आणि दुसर्‍या महायुद्धांदरम्यान ज्याप्रमाणे लहान-लहान संघर्षांमध्ये महासत्ता सामील होत होत्या आणि त्यामुळे त्याचे स्वरूप व्यापक बनत होते असे प्रकारही घडताना दिसत आहेत. अलीकडेच आर्मेनिया आणि अजहर बैजान या देशांमध्ये प्रत्यक्ष युद्धसंघर्ष घडून आला. गेल्या 20 वर्षांमध्ये किंबहुना शीतयुद्धानंतर एवढे भयानक आणि अमानुष युद्ध जगाने कधीही पाहिले नव्हते. या युद्धामध्ये कोणत्याही युद्धनियमांचे पालन करण्यात आले नाही. लहान मुले आणि महिला यांच्यासह अनेकांच्या कत्तली केल्या गेल्या. शेकडो जण ठार मारले गेले. क्षेपणास्त्रे, बॉम्ब यांचा सढळ वापर केला गेला. हा संघर्ष संपतो न संपतो तोच इथियोपिया आणि इरीट्रिया या दोन देशांत एक नवा संघर्ष सुरू झाला आहे. तिकडे उत्तर कोरियाचा क्रूरकर्मा हुकुमशहा किम जोंग उन याने पुन्हा एकदा नव्या जोमाने अण्वस्त्र चाचण्या करायला सुरूवात केली आहे. जगभरात अनेक देशांमधून तिथल्या सत्ताधीशांविरोधात आंदोलने होण्यास सुरूवात झाली आहे. चीनचा आक्रमकतावाद वाढतो आहे. चीन आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष आजही कायम आहे. चीनची नाकेबंदी करण्यासाठी अमेरिका सर्वतोपरी प्रयत्न करतो आहे. ब्लादीमिर पुतिन यांच्या नेतृत्वाखाली रशिया पुन्हा एकदा स्वतःचं नेतृत्व सिद्ध करण्यासाठी धडपडतो आहे. एकंदर, एक प्रकारच्या अराजकतेची स्थिती जागतिक पटलावर आहे. एका बाजूला असे वातावरण असताना संयुक्त राष्ट्र संघटनेची भूमिका पाहिल्यास कोरोना संसर्गकाळात ती जवळपास नगण्य राहिली आहे. जागतिक व्यापार संघटना कालबाह्य झाल्यासारखी स्थिती निर्माण झाली आहे. अमेरिकेने ट्रम्प यांच्या कारकीर्दीत अनेक करारांतून अंग काढून घेतल्यामुळे वैश्विक स्तरावर एक मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. ती भरून काढण्यासाठी अनेक देश प्रयत्नशील आहेत. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षितता अबाधित ठेवण्यासाठी प्रयत्न करण्याऐवजी मोेठे देश संघर्ष वाढवण्याच्या प्रयत्नात आहेत. दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात अशीच परिस्थिती होती. अनेक देशांना आपल्या छत्राखाली आणण्याचा हिटलरचा विस्तारवाद बोकाळला होता. आज चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग हिटलच्या वाटेनेच निघाले आहेत. हे सर्व कमी की काय म्हणून जगभरात धार्मिक तेढ वाढत चालली आहे. युरोपात अल्पसंख्यांक मुसलमानांविरोधात कमालीचा असंतोष पसरलेला आहे. याला खतपाणी घालण्याचे काम मूलतत्ववादी धार्मिक संघटना करताहेत. हे सर्व संघर्ष एकत्ररित्या पाहिल्यास केवळ अण्वस्त्रांचा वापर करणेच बाकी राहिल्याचे दिसते. अझरबैझान आणि आर्मेनिया संघर्षात अण्वस्त्रांचा वापर करणेच बाकी होते. भारत-चीन यांच्यातील संघर्षात चीनने तिबेटमध्ये अण्वस्त्रे तैनात केल्याचे उघड झाले आहे. डीएफ 70 सारखे क्षेपणास्त्रही तैनात केले आहे. भारताला धाक दाखवण्यासाठी ही चीनची चाल आहे, असे आज वाटत असले तरी भविष्यात चीन अण्वस्रांचा वापर करु शकतो, हे स्पष्ट होते. अमेरिकेने दुसर्‍या महायुद्धात जपानवर अण्वस्त्रे डागली होती; त्यानंतर जगात आजवर अण्वस्त्रांचा वापर करण्यात आलेला नाही. अनेक अभ्यासकांनी अण्वस्रांबाबत काही सिद्धांत मांडले आहेत. त्यानुसार, अण्वस्त्र हे केवळ धाक दाखवण्याचे साधन आहे. ती एक शोभेची वस्तू आहे. त्याचा वापर केला जाणार नाही. अण्वस्त्रे असल्याने देश संघर्ष करण्यासाठी घाबरतील, असा विचार मांडण्यात आला. थोडक्यात, दहशतीचा समतोल साधला गेल्याने अण्वस्रांमुळे युद्धे होणार नाहीत, अशी थिअरी मांडण्यात आली होती. असे अनेक सिद्धांत दुसर्‍या महायुद्धानंतर विकसित झाले. त्यातूनच एनपीटी आणि सीटीबीटीसारखे करार करण्यात आले. पण या करारांनाही काही अर्थ राहिलेला नाही. कारण आज उत्तर कोरिया, इराण यांसारख्या देशांचा अण्वस्त्र विकास कार्यक्रम सुरू आहे. सद्यस्थितीतील अराजकसदृश परिस्थिती अण्वस्त्र वापरण्यासाठी अत्यंत पोषक आहे, असे म्हणल्यास वावगे ठरणार नाही. कोरोनामुळे अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्था डबघाईला आलेल्या आहेत. त्यामुळे जनतेच्या शासनाविरोधातील असंतोष वाढला आहे. बेरोजगारी कमालीची वाढते आहे. उद्योगधंदे ठप्प झाले आहेत. जागतिक पुरवठा साखळीवर परिणाम झाला आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर परिणाम झाला आहे. सामान्य जनतेचा शासनावरचा दबाव वाढतो आहे. त्यामुळे अनेक सत्ताधीश भावनिक किंवा अतिरेकी राष्ट्रवादाला खतपाणी घालून जनतेचे लक्ष विचलित करताहेत. सार्वभौमत्वाचे, प्रखर राष्ट्रवादाचे प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. राष्ट्रा-राष्ट्रांमधील संघर्षादरम्यान अनेकदा अण्वस्त्रांचा वापर करण्याच्या प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष धमक्या दिल्या जाताहेत. पाकिस्तान, उत्तर कोरियासारखे देश उघडपणाने अशा धमक्या देताना जगाने पाहिले आहे. नुकतेच उत्तर कोरियाने अण्वस्त्र परीक्षण केले आहे आणि त्याचा वापर करू शकतो असे वक्तव्यही केले आहे. ही परिस्थिती निश्चितच चिंताजनक आहे. सुमारे 9 वर्षांपूर्वी म्हणजे 2011 मध्ये रशिया आणि अमेरिका या दोन देशांमध्ये प्रत्येक देशाने किती अण्वस्त्रे ठेवायची ती संख्या मर्यादित करण्याविषयीचा करार झाला होता. या कराराला न्यू स्टार्ट ट्रीटी म्हणजेच स्ट्रॅटेजिक आर्म रिडक्शन ट्रीटी (नवीन) असे म्हणतात. दहा वर्षांसाठी हा करार झाला होता. या करारानुसार नवी अण्वस्त्रे बनवायची नाहीत, नव्या चाचण्या करायच्या नाहीत असे निर्धारित करण्यात आले होते. 2021 मध्ये हा करार संपुष्टात येतो आहे. पण तो पुनर्जिवित करण्यासाठी किंवा त्याची मुदत वाढवण्यासाठी अमेरिका आणि रशिया या दोघांमध्ये परस्परसहमती होत नाहीये. ट्रम्प यांनी यापूर्वीच असे सांगितले आहे की याप्रकारच्या कोणत्याही कराराला अमेरिका बांधील राहाणार नाही. आम्ही नव्याने चाचण्या करणारच. हाच प्रकार रशियाकडूनही होतो आहे. या दोन्ही राष्ट्रांकडून अत्यंत अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रांचे परीक्षण केले जात आहे. त्यामुळे परिस्थिती अधिक गंभीर बनली आहे. याबाबत सर्वाधिक चिंता आहे ती नॉन स्टेट अ‍ॅक्टर्सची. विशेषतः पाकिस्तानातील दहशतवादी संघटना या परिस्थितीचा फायदा घेऊ शकतात. आज पाकिस्तानात पंतप्रधान इम्रान खानच्या विरोधात प्रचंड असंतोष माजलेला आहे. अशा वेळी अनेक दहशतवादी संघटना अण्वस्त्रे ताब्यात घेऊ शकतात. आजवरचा इतिहास पाहिला तर, एखाद्या देशाने अण्वस्त्रांचा वापर करण्याची धमकी दिली तर त्याला नियंत्रित करण्यासाठी एकमत असणारी राष्ट्रे एकत्र येऊन त्याचा सामना करत असत. याला सामूहिक सुरक्षितता म्हटले जाते. सद्दाम हुसेन यांनी कुवेतवर हल्ला केला तेव्हा प्रतिआक्रमणासाठी अमेरिका आणि इतर देश एकत्र आले होते. परंतु आज परिस्थिती बदलली आहे. अमेरिका, चीन, रशिया यांच्यामध्ये एकमत नाही. जागतिक सुरक्षा परिषद राजकीय द़ृष्ट्या दुभंगलेली आहे. परिणामी, अण्वस्त्रांचा वापर करून जागतिक शांतता, सुरक्षा धोक्यात आणू शकणार्‍या देशांना वठणीवर आणणार कोण अशी स्थिती आज निर्माण झाली आहे. उदाहरणार्थ, उत्तर कोरियाने दक्षिण कोरियावर अण्वस्र हल्ला करण्याचा निर्णय घेतला, तर त्याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने प्रतिहल्ला केला तर रशिया आणि चीन हे उत्तर कोरियाला समर्थन देऊ शकतात. उत्तर कोरियावर संयुक्त राष्ट्राने आर्थिक निर्बंध लावूनही 10 वर्ष झाली आहेत. परंतु ते यशस्वी झालेले नाहीत. कारण चीन उत्तर कोरियाला सातत्याने मदत करत आहे. बहुराष्ट्रीय संघटनाही कमकुवत झाल्या आहेत. त्यामुळे भविष्यात शत्रू राष्ट्राचा विध्वंस करण्यासाठी अण्वस्रांचा वापर करण्यास एक प्रकारे मोकळे रान मिळाले आहे. परिणामी, अण्वस्त्रांबाबतची म्युचुअली अ‍ॅशुअर्ड डिस्ट्रक्शन (मॅड) ही थिअरी आता फोल ठरताना दिसत आहे. यानिमित्ताने आठवण होते ती क्युबन मिसाईल क्रायसिसची. 1962 सालातील ऑक्टोबर-नोव्हेंबर महिन्यात हे संकट जगावर ओढवणार होते. शीतयुद्धाच्या काळात पहिल्यांदा अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती की जेव्हा रशिया आणि अमेरिका एकमेकांवर अण्वस्त्र हल्ले करणार होते. अमेरिका क्युबावर अण्वस्त्रांचा हल्ला कऱणार होता. 13 दिवस संघर्षाची परिस्थिती गंभीर होती. पण हा संघर्ष शमला; अन्यथा दुसरे अण्वस्त्र युद्ध होऊन जग बेचिराख झाले असते. म्हणूनच क्युबन मिसाईल क्रायसिस अत्यंत धोकादायक मानला जातो. या क्रायसिसला 58 वर्षे पूर्ण झाली. पण आज पुन्हा त्याच्या आठवणींना उजाळा देण्याची वेळ आली आहे. कोरोनामुळे राजनयावरही परिणाम झाला आहे. संयुक्त राष्ट्र संघटना, ब्रिक्स, जी-7 यांच्या बैठका नियमितपणे होत नाहीयेत. राजकीय संघर्ष सोडवण्यासाठीची व्यासपीठेही उपलब्ध नाहीयेत. अशा परिस्थितीत जगाला विशेषतः प्रगत महासत्तांना परिपक्वता दाखवावी लागणार आहे. अन्यथा महासंहारक युद्धाला जगाला सामोरे जावे लागू शकते. परराष्ट्र, संरक्षण धोरणातील, आंतरराष्ट्रीय संबंधातील सर्व चालूघडामोडींविषयी, कोरोना, भारत - चीन तणाव या विषयी मराठी व इंग्रजीतून माहिती व विश्लेषणासाठी. * Instagram - https://instagram.com/dr.shailendradeolankar?igshid=1dpe34b2p0ai2 * Twitter - https://twitter.com/skdeolankar?s=09

आत्मनिर्भर भारत : समज आणि गैरसमज

कोरोना महामारीमुळे देशभरात लागू करण्यात आलेल्या लॉकडाऊनचे ‘टाळे’ उघडताना केंद्र सरकारने 20 लाख कोटी रूपयांचे पॅकेज घोषित केले होते. हे पॅकेज देताना ‘आत्मनिर्भर भारत’...

सिटवे बंदर : भारताचा ‘मास्टरस्ट्रोक’

भारताच्या शेजारील राष्ट्रांमध्ये चीनचा वाढता प्रभाव कमी करण्यासाठी आणि या देशांबरोबरच्या संबंधांमध्ये निर्माण झालेली विश्वासतूट कमी करण्यासाठी केंद्र सरकार सातत्याने प्रयत्नशील आहे. या ‘नेबरहूड...

कोरोना आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचे बदलते संदर्भ : भारतीय परराष्ट्र धोरणापुढील आव्हाने.

डॉ. शैलेंद्र देवळाणकर, परराष्ट्र धोरण विश्लेषक. 11 मार्च रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने कोव्हिड-19 या कोरोना विषाणू संसर्गाला जागतिक महामारी म्हणून घोषित केले. चीनच्या वुहान या...